10---nyAyashAstram/26---dalasArthakya-cintanam/laksyatavacchedakasamaniyatatvesativyavartakatvamlaksanasyalaksanam

(१३) लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वे सति व्यावर्तकत्वं लक्षणस्य लक्षणम् |

द्वे दले :  १) लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम्   २) व्यावर्तकत्वम्

समनियतत्वम् = अन्यूनातिरिक्तवृत्तित्वम् | व्यापकत्वे सति व्याप्यत्वम् | लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वं लक्षणे भवेत् |

सास्नादिमत्त्वम् गोः लक्षणम् | लक्ष्यतावच्छेदकम् अस्ति गोत्वम् | “यत्र यत्र गोत्वं तत्र तत्र सास्नादिमत्त्वम्” इति समव्याप्तिः अथवा समनियतत्वम् |

व्यावर्तकत्वम् = इतरभेद-अनुमापकत्वम् | इदमेव लक्षणस्य विशिष्टप्रयोजनम् | लक्ष्यम् इतरभेदवत् इति अपरेभ्यः लक्ष्यं व्यावर्तयति लक्षणं, व्यावर्तकम् |

गौः गवेतरभिन्ना सास्नादिमत्त्वात् | सास्नादिमत्त्वम् इति गोः असाधारणधर्मः | सास्नादिमत्त्वे लक्ष्यतावच्छेदकेन गोत्वेन सह समनियतत्वम् अस्ति |

सास्नादिमत्त्वे व्यावर्तकत्वम् अपि अस्ति येन तत् गाम् अपरेभ्यः व्यावर्तयति, नाम गौः गवेतरभेदवती इति साधयति | सास्नादिमत्त्वं गोः लक्षणम् |

“गौः गवेतरभिन्ना सास्नादिमत्त्वात्” इत्यस्मिन् अनुमानवाक्ये सास्नादिमत्त्वेन हेतुना गवेतरभेदवत्त्वं साध्यते गवि | गवेतरभेदः गवि इति अनुमितिः |

 * “व्यावृत्तिभिन्नत्वे सति अभिधेयत्वभिन्नत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं लक्षणस्य लक्षणम्” इत्यपि नैय्यायिकैकदेशिनः वदन्ति |