10---nyAyashAstram/16---parimANe-kAraNatvam

अणुपरिमाणस्य, पुनः परममहत्परिमाणस्य कुत्रापि कारणत्वं नास्ति | मध्यमपरिमाणं भवति स्वाश्रयजन्यद्रवस्य उत्कृष्टपरिमाणं प्रति असमवायिकारणम्‌ | किन्तु अणुपरिमाणस्य, पुनः परममहत्परिमाणस्य च तथा न भवति |

घटस्य अवयवः कपालः, कपालस्य पुनः अवयवः कपालिका | चतुरणुकं, त्र्यणुकम्‌ | त्र्यणुकात्‌ आरभ्य घटपर्यन्तं यानि द्रव्याणि वर्तन्ते, तेषां सर्वेषां मध्यमपरिमाणम्‌ | घटे यत्‌ मध्यमपरिमाणम्‌ उत्पन्नं, तत्‌ कथम्‌ उत्पन्नम्‌ इत्युक्तौ कपाले विद्यमानं परिमाणं, तस्मात्‌ घटे मध्यमपरिमाणम्‌ उत्पन्नम्‌ | एवं कपाले यत्‌ मध्यमपरिमाणम्‌ उत्पन्नं, तत्‌ कथम्‌ उत्पन्नम्‌ इत्युक्तौ कपालिकायां विद्यमानं परिमाणं, तस्मात्‌ कपाले मध्यमपरिमाणम्‌ उत्पन्नम्‌ | पुनः कपालिका अपि तथा, अवयवस्य विद्यमानात्‌ मध्यमपरिमाणात्‌ स्वस्य परिमाणम्‌ उत्पन्नम्‌ | चतुरणुके अपि तथा त्र्यणुकात्‌ | त्र्यणुकेषु अपि मध्यमपरिमाणम्‌ अस्ति अतः तस्मात्‌ चतुरणुके परिमाणम्‌ उत्पद्यते | एवं कृत्वा उत्तरोत्तरद्रव्याणां परिमाणस्य पूर्व-पूर्व-अवयवद्रव्येषु विद्यमानं परिमाणं कारणं भवति |

तथा च परिमाणस्य कश्चन नियमः सिद्धः— स्वसजातीयस्वोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वम्‌ | सजातीयम्‌ इति समानजातीयं; स्वोत्कृष्टम्‌ इति स्वस्य अपेक्षया उत्कृष्टम्‌ | कथम्‌ इति चेत्‌, चिन्तयतु कस्मिंश्चित्‌ द्रव्ये परिमाणं जायते— यथा कपालपरिमाणतः घटपरिमाणम्‌ उत्पद्यते | तत्र द्वयोः द्रव्ययोः परिमाणं समानजातीयं, नाम उभयत्र मध्यमपरिमाणं न तु अणुपरिमाणं वा परममहत्परिमाणं वा— अतः स्वसजातीयं परिमाणम्‌ उत्पद्यते | तदा, कपालपरिमाणापेक्षया, घटे विद्यमानं परिमाणं किञ्चित्‌ उत्कृष्टं भवति, अधिकं भवति | कपालपरिमाणं यावत्‌, तदपेक्षया अधिकं परिमाणं घटे भवति | इत्थञ्च स्वसजातीयस्वोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वं परिमाणस्य इति नियमः |

इदानीं द्व्यणुकं प्रति समवायिकारणं किम्‌ ? द्व्यणुकस्य अवयवः, परमाणुः | तर्हि द्व्यणुकपरिमाणं प्रति, किम्‌ असमवायिकारणं भवितुम्‌ अर्हति ? परिमाणौ विद्यमानपरिमाणम्‌ | तत्र परिमाणप्रसङ्गे नियमः कः, स्वसजातीयस्वोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वम्‌ इत्युक्तम्‌ | तर्हि स्वसजातीयपरिमाणम्‌ इत्युक्ते अणुपरिमाणमेव | स्वोत्कृष्टम्‌ इत्युक्ते परमाणु-अपेक्षया उत्कृष्टं अणुपरिमणम्‌ उत्पद्यते द्व्यणुके | अतः परमाणु-अपेक्षया इतोऽपि सूक्ष्मं स्यात्‌ | परम-अणुत्वम्‌ | इतो‍ऽपि लघु स्यात्‌ | यत्र मध्यमपरिमाणम्‌ अस्ति, तत्र 'उत्कृष्टं' परिमाणम्‌ इत्युक्ते इतोऽपि किञ्चित्‌ अधिकं, नाम बृहत्‌; किन्तु परमाणुपरिमाणस्य इतोऽपि उत्कृष्टम्‌ इत्युक्ते इतोऽपि अणु, इतोऽपि लघु, इतोऽपि सूक्ष्मम्‌ | तदनुसृत्य द्व्यणुकपरिमाणं, परमाण्वोः आणुपरिमाणस्य अपेक्षया लघु स्यात्‌ | यद्यपि वस्तुतः तथा नास्ति इति जानीमः | तदर्थं परमाणुपरिमाणं द्व्यणुकपरिमाणस्य कारणं न भवितुम्‌ अर्हति | अपि तु परमाणुगतद्वित्वसङ्ख्या एव द्व्यणुकपरिमाणस्य कारणम्‌ | परमाणुद्वयसंयोगेन द्व्यणुकं भवति | तस्मिन्‌ समये प्रत्येकस्मिन्‌ परमाणौ द्वित्वसङ्ख्या जायते | परमाणौ विद्यमानद्वित्वसङ्ख्यया अणुपरिमाणं द्व्यणुके उत्पद्यते |

एवमेव द्व्यणुकपरिमाणम्‌ अपि त्र्यणुकपरिमाणं प्रति न कारणम्‌ | प्रथमतया स्वसजातीयपरिमाणं न जनयति | द्व्यणुके अस्ति अणुपरिमाणम्‌ | त्र्यणुके तु उत्पद्यते किम्‌ ? महत्परिमाणम्‌ (मध्यमपरिमाणम्‌) | तर्हि स्वसजातीयपरिमाणजनकत्वं नास्ति द्व्यणुकपरिमाणस्य | अपि च पुनः सा एव समस्या यत्‌ द्व्यणुके विद्यमानपरिमाणम्‌ अणुपरिमाणम्‌, अतः तदपेक्षया उत्कृष्टम्‌ इत्युक्ते इतोऽपि लघु | अतः आहत्य द्व्यणुकपरिमाणं, त्र्यणुकपरिमाणं प्रति न कारणम्‌ |

तदर्थम्‌ अत्रापि उक्तं, यत्र द्व्यणुकत्रयं वर्तते, तत्र द्व्यणुकगतबहुत्वसङ्ख्या (तृत्वसङ्ख्या) एव त्र्यणुकपरिमाणं प्रति कारणं न तु द्व्यणुके परिमाणं कारणम् | नो चेत्‌ किं भवेत्‌ ? त्र्यणुकस्यापि अणुपरिमाणं स्यात्‌, येन त्र्यणुकं न दृश्येत | परन्तु तथा नास्ति— त्र्यणुकं तु दृश्यते | अतः तस्मिन्‌ महत्परिमाणम्‌ अस्ति, अपि च केन जायते इत्युक्तौ द्व्यणुके विधमान-तृत्वसङ्ख्यया जायते | द्व्यणुकत्रयाणां संयोगेन खलु त्र्यणुकम्‌ उत्पद्यते | यदा पुरतः त्रीणि द्व्यणुकानि सन्ति, प्रत्येकस्मिन्‌ तृत्वसङ्ख्या वर्तते | आहत्य एकस्मिन्‌ त्र्यणुके विद्यमानमहत्परिमाणस्य कारणं द्व्यणुके विद्यमानतृत्वसङ्ख्या |

तर्हि द्वयोः परमाण्वोः संयोगेन द्व्यणुकं; त्रयाणां द्व्यणुकानां संयोगेन त्र्यणुकम्‌ | उभयत्र कार्यभूतपरिमाणस्य कारणं अवयवे विद्यमानसङ्ख्या— परमाणौ द्वित्वसङ्ख्या, द्व्यणुके तृत्वसङ्ख्या | इत्थञ्च अणुपरिमाणं कस्यापि कारणं नास्ति |

एवमेव आकाशे विद्यामानपरममहत्परिमाणम्‌ अपि कस्यापि कारणं नास्ति | आकाशे न किमपि द्रव्यं जायते | आकाशे शब्दः एव जायते; शब्दे परिमाणं न भवति तस्य गुणत्वात्‌ | गुणे परिमाणं नास्ति | अपि च आकाशे विद्यमानपरममहत्परिमाणं शब्दं प्रति न कारणम्‌, अग्रे वक्ष्यमाण-अन्यथासिद्धत्वात्‌ | यथा, शब्दं प्रति आकाशम्‌ अपेक्षितं परन्तु यद्यपि शब्दकार्यं प्रति महत्परिमाणं नियतपूर्ववृत्ति, तथापि शब्दस्य उत्पादनार्थम्‌ आकाशे विद्यमानपरममहत्परिमाणं नापेक्षितम्‌ | आकाशमेव कारणं, न तु आकाशे विद्यमानं परिमाणम्‌ |

अन्यच्च आकाशे विद्यमानं परममहत्परिमाणं नित्यम्‌ अतः स्वस्य किमपि कारणं नास्ति— यद्यपि इयं तु भिन्ना वार्ता | अत्र अस्माकं प्रश्नः अयं यत्‌ आकाशे विद्यमानपरममहत्परिमाणेन किमपि उत्पद्यते न वा | उत्तरम्‌ अस्ति 'न, अनेन किमपि नोत्पद्यते' |

आहत्य अणुपरिमाणे परममहत्परिमाणे च कारणत्वं नास्ति | मध्यमपरिमाणवत्सु अवयवेषु एव विद्यमानमध्यमपरिमाणे, अवयवैः उत्पन्नद्रव्यमध्यमोत्कृष्टपरिमाणं प्रति परिमाणजनकत्वं, कारणत्वम्‌ अस्ति |

Swarup – October 2016

-

धेयम्‌-- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, click here and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

If any questions feel free to contact Swarup .