7---ArdhadhAtukaprakaraNam/15---veD-dhAtavah

15 - वेड्‌-धातवः
येभ्यः वा भवति इडागमः, ते धातवः वेटः— वा इट्‌ वेट्‌ | ३७ धातवः वेटः; तेभ्यः वलादि-आर्धधातुकप्रत्ययस्य विकल्पेन इडागमो भवति | यदा अजन्तसेड्धातवः च हलन्त-अनिड्धातवः च ज्ञाताः, तदा एषां वेड्धातूनां कण्ठस्थीकरणेन सम्पूर्णरीत्या इड्व्यवस्था सिद्धा |

स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा (७.२.४४) इति सूत्रेण 'स्वृ शब्दोपतापयोः', 'षूङ्‌ प्राणिगर्भविमोचने' अदादिगणे, ‘षूङ्‌ प्राणिप्रसवे' दिवादिगणे, ‘धूञ्‌ कम्पने' (स्वादौ क्र्यादौ च), अपि च येषाम्‌ ऊकारस्य इत्संज्ञा, एभ्यः सर्वेभ्यः धातुभ्यः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ | (धेयं यत्‌ तुदादिगणस्य धू विधूनने, चुरादिगणस्य च धूञ्‌ कम्पने एतौ द्वौ सेटौ |)

धातुपाठे पठिताः ऊदिद्धातवः (२४ धातवः)

* गुपू-धातोः आय-प्रत्ययः गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः (३.१.२८) इति सामान्यसूत्रेण नित्यः, तदा आर्धधातुके आयादय आर्धधातुके वा (३.१.३१) इत्येनन विकल्पेन |

गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः (३.१.२८) = गुपू, धूप, विच्छ, पण, पन, एतेभ्यः धातुभ्यः आय-प्रत्ययो भवति स्वार्थे |

आयादय आर्धधातुके वा (३.१.३१) = आर्धधातुक-प्रत्ययस्य विवक्षायाम्‌ आय-आदयः प्रत्ययाः विकल्पेन भवन्ति | आयादौ त्रयः प्रत्ययाः अन्तर्भूताः— आय, इयङ्‌, णिङ्‌ |

रधादिभ्यश्च (७.२.४५) = रध्‌, नश्‌, तृप्‌, दृप्, द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌ इत्येभ्यः धातुभ्यः वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ |

* तृप्‌, दृप्‌ इत्येतौ द्वौ धातू तौ एव यौ अनिट्‌-हलन्तधातुपाठे उक्तौ— तृपँ प्रीणने दि प० (तृप्यति), दृपँ हर्षमोहनयोः दि प० (दृप्यति) | तर्हि कथम्‌ अत्र वेट्‌-धातुषु अपि पठितौ ? एतौ द्वौ अनिट्‌ अपि वेट्‌ अपि | अनुदात्तौ अतः स्वभावतः अनिटौ; अयं स्वभावः आवश्यकः आसीत्‌ येन अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमः विधीयेत | तदा रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इति सूत्रेण तयोः इट्‌ 'वा' (विकल्पेन) भवति | अतः अनयोः धात्वोः अनिट्ट्वमपि अस्ति, वेट्ट्वम्‌ अपि अस्ति | (अस्य सर्वस्य दर्शनेन प्रकटमस्ति किमर्थम्‌ अम्‌-आगमपक्षे इडागमसहितरूपं न भवति— अधस्थसूत्रेण धातुः अनिट्‌ (अनुदात्तः) चेदेव अमागमो भवति; तदर्थम्‌ अनिट्‌-धातुषु इमौ द्वौ धातू पठितौ | अपि च झलादौ प्रत्यये परे एव अमागमः विधीयते |)

अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) = उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे |

निरः कुषः (७.२.४६) = निरः परात्‌ कुषो वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ |

एते ३७ धातवः वेटः |

सेड्‌-धातवः

अनिड्धातून्‌‍ च वेड्धातून्‌‍ च विहाय अन्ये सर्वे धातवः सेटः |

सेट्‌-हलन्तधातूनां रूपाणि एतादृशानि—

उपधायां लघु-इक्‌-वर्णः अस्ति चेत्‌ तस्य गुणो भवति—

उपधायां लघु-इक्‌-वर्णः नास्ति चेत्‌ केवलं वर्णमेलनं भवति—

Swarup – July 2019