14---samAsaH/06---aluk-prakaraNam

 उत्तरपदाधिकारः – अलुगुत्तरपदे 

   

   

 अलुक्समासः इति नाम्ना समासः व्याकरणे न दृश्यते, तर्हि किमर्थम् अलुक्समासः इत्युच्यते ?



 समासप्रक्रियायां समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण इति ज्ञातमेव | प्रतिपादिकसंज्ञानन्तरं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१) इति सूत्रेण| इयमेव सामान्यसमासप्रक्रिया इति जानीमः | परन्तु केषुचित् समासेषु विभक्तेः लोपः न भवति, पूर्वपदस्य वा उत्तरपदस्य वा उभयोः वा रूपपरिवर्तनं भवति | यस्मिन् समासे विभक्तेः लुक् न भवति, तादृशसमासः अलुक्समासः इति कथ्यते |  यथा – कण्ठेकालः, युधिष्ठिरः इत्यादीनि उदाहरणानि |  कण्ठेकालः इति समासे, पूर्वपदं कण्ठे, उत्तरपदं कालः इति |



 अलुगुत्तरपदे इति सूत्रेस्य अधिकारे अलुक्सम्बद्धसूत्राणि सन्ति, तैः सूत्रैः सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१) इति सूत्रेण प्राप्यमाणः सुब्लुक् न भवति; अर्थात् विभक्तेः अलुक् भवति | एतेषां विवरणम् अग्रे करिष्यते |



अलुगुत्तरपदे  ( ६.३.१) = इदम् अधिकारसूत्रम् अस्ति |  अस्मिन् सूत्रे द्वे पदे स्तः - अलुक् इति एकं पदम्, उत्तरपदे इति द्वितीयं पदम् | अस्मिन् सूत्रे अलुक् इत्यस्य अधिकारः  पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ( ६.३.२) इत्यस्मात् सूत्रात् आरभ्य  विभाषा स्वसृपत्योः (६.३.२४) इति सूत्रपर्यन्तम् अस्ति | उत्तरपदे इत्यस्य अधिकारः पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ( ६.३.२) इत्यस्मात् आरभ्य षष्ठाध्यायस्य तृतीयपादस्य अन्तपर्यन्तं, नाम सम्प्रसारणास्य ( ६.३.१३८) इति सूत्रपर्यन्तम् अस्ति |  अस्मिन् सूत्रे उत्तरपदे नाम उत्तरपदे परे इत्यर्थः | उत्तरपदं नाम समासस्य अन्तिमं पदम् इत्यर्थः | न लुक् अलुक्, नञ्तत्पुरुषः | उत्तरं चादः पदम् उत्तरपदम् | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम् |

 अग्रे क्रमेण अलुगधिकारे यानि सूत्राणि सन्ति, तेषाम् अध्ययनं भविष्यति |



१)      पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः  (६.३.२) = स्तोकादिभ्यः पञ्च म्याः अलुक् स्यात् उत्तरपदे | अर्थात् स्तोकादिगणे ये शब्दाः पठिताः, तेभ्यः पञ्चमीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | इदं सूत्रम् अलुगधिकारे प्रथमं सूत्रम् अस्ति | स्तोक आदिः येषां ते, स्तोकादयस्तेभ्यः, स्तोकादिभ्यः | पञ्चम्याः षष्ठ्यन्तं, स्तोकादिभ्यः पञ्चम्यन्तम् | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः अलुगुत्तरपदे |

 स्तोकादिभ्यः इत्यनेन एतेषां ग्रहणं = स्तोक, अन्तिकार्थाः, दूरार्थकाः, कृच्छृशब्दाः इति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा—

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा—

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोकात् मुक्तः = स्तोकान्मुक्तः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(विभक्तेः अलुक् भवति) | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अलौकिकविग्रहः = स्तोक + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङसि + मुक्त + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तोकान्मुक्तः इति समस्तपदस्य शास्त्रीय-प्रक्रिया अधो लिखितः अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहवाक्यं <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तोक + ङसि + मुक्त + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समाससंज्ञा भवति प्राक्<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कडारात्समासः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.१.३) इति सूत्रेण | पुनः अत्र तत्पुरुषः (२.१.२२) इति सूत्रेण तत्पुरुषसंज्ञा अपि भवति | स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन (२.२.३९) इति सूत्रेण स्तोकाद् इति पञ्चम्यन्तं सुबन्तं पदं समर्थेन मुक्त इति क्तान्तसुबन्तेन सह समस्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + ङसि + मुक्त + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + ङसि + मुक्त + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः (६.३.२) इत्यनेन स्तोकादिभ्यः पञ्चम्याः अलुक् स्यात् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + ङसि + मुक्त <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्मिन्‌ सु इत्यस्यैव लुक्‌ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङसि + मुक्त

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + ङसि + मुक्त <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अत्र प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् (१.२.४३) इति सूत्रेण प्रथमया विभक्त्या यत् निर्दिश्यते समासविधायकसूत्रे तस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति | अत्र समासविधायकसूत्रम् अस्ति स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन (२.२.३९)  | अस्मिन् सूत्रे पञ्चमी इति पदं प्रथमाविभक्तौ अस्ति अतः तस्य उपसर्जन-संज्ञा भवति | अधुना उपसर्जनं पूर्वम्‌ (२.२.३०) इति सूत्रेण उपसर्जन-संज्ञकपदस्य पूर्वनिपातः भवति | अत्र स्तोकाद् इति पदं पञ्चम्यन्तं पदम् अतः तस्य उपसर्जन-संज्ञा भूत्वा पूर्वनिपातः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + ङसि + मुक्त <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टाङसिङसामिनात्स्याः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(७.१.१२) इत्यनेन अदन्तात् अङ्गात् परस्य टा, ङसिँ, ङस् प्रत्यययानां क्रमेण इन, आत्, स्य इत्येते आदेशाः भवन्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तोक + आत् + मुक्त |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोक + आत् + मुक्त <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अकः सवर्णे दीर्घः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०१) इत्यनेन सवर्णदीर्घसन्धिं कृत्वा स्तोकात् + मुक्त इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन जश्त्वं कृत्वा स्तोकाद्+ मुक्त इति भवति<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तदनन्तरं यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ( ८<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. ४<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. ४५<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण अनुनासिकसन्धिं कृत्वा स्तोकान्मुक्त इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोकान् + मुक्त <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं लिङ्गस्य वचनस्य च निर्णयः भवति | ' परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वतत्पुरुषयोः उत्तरपदस्य लिङ्गं विधीयते | उत्तरपदम् अस्ति मुक्त इति, तस्य लिङ्गं पुंलिङ्गं विवक्षितम्, अतः स्तोकान्मुक्त इति समस्तपदस्य लिङ्गं भवति पुलिङ्गं <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोकान्मुक्त + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तोकातन्मुक्तः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समस्तपदं प्रथमाविभक्तौ एकवचने |

ए<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वमेव अन्येषु उदाहरणेषु अपि पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः (६.३.२) इति सूत्रेण |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अन्तिकाद् आगतः = अन्तिकादागतः | समीपात् आगतः इत्यर्थः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अभ्याशाद् आगतः = अभ्याशादगतः | समीपात् आगतः इत्यर्थः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दूराद् आगतः = दूरादागतः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कृच्छ्राद् आगतः = कृच्छ्रादागतः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तोकात् मोक्षः = अत्र समासः न भवति यतोहि मोक्षः इति पदं क्तप्रत्ययान्तः शब्दः नास्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एतेषु उदाहरणेषु समासकृते अपि समानरूपं, समासाकृते अपि समानरूपं, तर्हि समासस्य किं प्रयोजनम्? समासानन्तरं अन्तोदात्तस्वरः सिद्ध्यति | एतत् प्रयोजनम् अतिरिच्य समासे द्वे पृथक् पृथक् पदे एकं पदं भवति | यद्यपि रूपसाम्यं दृश्यते तथापि समासगतपदस्य, असमासगतपदस्य भेदः अवश्यम् अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.२) इति सूत्रे उत्तरपदे इत्यस्य अधिकारस्य किं प्रयोजनम्<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">? यस्य पञ्चम्यन्तस्य पदस्य पञ्चमीविभक्तेः लुक् जायमानम् अस्ति पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः (६.३.२) इति सूत्रेण, तादृश्यस्य पदस्य पञ्चमीविभक्तेः लुक् उत्तरपदावयवः अस्ति चेत् एव भवति अन्यथा नास्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">निष्क्रान्तः स्तोकात् = निस्तोकः ( अल्पात्<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नयनम्) |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = नि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ स्तोक + ङसि | निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या इति वार्तिकेन तत्पुरुषसमासः विधीयते | अस्मिन् समासे स्तोक + ङसि इत्यस्मात् उत्तरपदं नास्ति इति कारणात् पञ्चमीविभक्तेः अलुक् न भवति अपि तु सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति | एवञ्च निस्तोक इति प्रातिपदिकं निष्पद्यते | निस्तोक इत्यस्मात् प्रातिपदिकात् सुब्विधानं भवति | निस्तोक + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">निस्तोकः इति समासः निष्पद्यते | <span style="font-family:Mangal,serif"> 

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् इति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वार्तिकेन  '  पञ्चम्यन्तं ब्राह्मण-शब्दात् शंसी इति शब्दे परे पञ्चमीविभक्तेः अलुक् निपात्यते, येन ब्राह्मणाच्छंसी इति समासः निष्पद्यते | ब्राह्मणे इति वेदभागे विहितानि शास्त्राणि, उपचारात् ब्राह्मणानि, तानि शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विग्विशेषः | ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विग् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विशेषः अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२)      <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजः सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.३) = ओजस् सह स् अम्भ स् तम स् इ त्येते भ्यः उत्तरस्याः तृतीयायाः अलुक् भवति उत्तरपदे परे |  ओजः ( ओजस् ) च सहः ( सहस् ) च अम्भः ( अम्भस् ) च तमः ( तमस् ) च तेषां समाहारद्वन्द्व: -ओजः सहोम्भस्तमस्, तस्मात्  ओजः सहोऽम्भस्तमसः | ओजःसहोऽम्भस्तमसः पञ्चम्यन्तं, तृतीयायाः षष्ठ्यन्तम् | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— ओजः सहोऽम्भस्तमसः तृतीयायाः अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ओजसा कृतम् = ओजसाकृतम् | ओजः इति शक्तिः अस्ति | तया शक्त्या कृतम् इत्यर्थः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = ओजस् + टा + कृत + सु | कर्तृकरणे कृता बहुलम् ( २.१.३२) इति सूत्रेण तृतीयातत्पुरुषसमासः विहितः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजः सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.३) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन ओजस् इत्यस्मात्  तृतीयायाः अलुक् स्यात् उत्तरपदे परे |  अतः केवलं कृत <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु ओजस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टा इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टा इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति | ओजस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कृत <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजसाकृत इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा ओजसाकृत + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | कृत इति शब्दः नपुंसकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजसाकृत <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात् सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति | ओजसाकृत + अम्  <span lang="HI" style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण अक् वर्णात्  अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span lang="HI" style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओजसाकृतम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव अम्भसा कृतम् = अम्भसाकृतम् ( जलं द्वारा कृतम्) इति भवति|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सहसा कृतम् = सहसाकृतम् (विचारं विना कृतम्) |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तमसा कृतम् = तमसाकृतम् ( अज्ञानात् कृतम् ) |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अञ्जस उपसंख्यानम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् | वार्तिकार्थः – अञ्ज़स् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् भवति उत्तरपदे परे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अञ्जसा कृतम् = अञ्जसाकृतम् ( आर्जवेन कृतम् इति) | समासप्रक्रिया यथापूर्वम् |  अञ्जसा इत्यस्य तृतीयाविभक्तेः अलुक् भवति अञ्जस उपसंख्यानम् इति वार्तिकेन |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुंसानुजो जनुषान्ध <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति च इति वार्तिकम् | वार्तिकार्थः = अनुज् इति उत्तरपदे परे पुंस् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् भवति | एवमेव अन्ध् इति उत्तरपदे परे जनुष् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् भवति | अनेन पुंसानुजः, जनुषान्धः इति समस्तपदे निष्पन्ने भवतः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पुंस अनुजः = पुंसानुजः | यस्य अग्रजः पुमान् सः पुंसानुजः | अलौकिकविग्रहः = पुंस् + टा + अनुज् + सु | कर्तृकरणे कृता बहुलम्'( २ . १ . ३२ ) इति सूत्रेण तृतीयातत्पुरुषसमासः विहितः भवति | तत्पश्चात् समासप्रक्रिया यथापूर्वम् | पुंसानुजो जनुषान्ध इति च इति वार्तिकेन ' अनुज् इति उत्तरपदे परे पुंस् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् भवति | अनेन पुंसानुजः इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> जनुषा अन्धः = जनुषान्धः | यः जन्मतः अन्धः सः जनुषान्धः

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अलौकिकविग्रहः = जनुष् +टा + अन्ध + सु | कर्तृकरणे कृता बहुलम्'( २ . १ . ३२ ) इति सूत्रेण तृतीयातत्पुरुषसमासः विहितः भवति | तत्पश्चात् समासप्रक्रिया यथापूर्वम् | पुंसानुजो जनुषान्ध इति च इति वार्तिकेन ' अन्ध इति उत्तरपदे परे जनुष् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् भवति | अनेन जनुषान्धः इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

३) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . ४ ) = संज्ञायाः विषये मनस् इति शब्दात् तृतीयाविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | मनसः षष्ठ्यन्तं, संज्ञायां सप्तम्यन्तम् | ओजः सहोऽम्भस्तम सस्तृतीयायाः (६.३.३) इत्यस्मात् सूत्रात् तृतीया इत्यस्य अनुवृत्तिः| अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— मनसः संज्ञायाम् तृतीया अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मनसा गुप्ता = मनसागुप्ता | कस्याश्चित् महिलायाः नाम |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अलौकिकविग्रहः = मनस् +टा +गुप्ता +सु | अत्र कर्तृकरणे कृता बहुलम् ( २.१.३२) इति सूत्रेण समासः विहितः अस्ति | मनसः संज्ञायाम् (६.३.४) इति सूत्रेण मनसा इति शब्दस्य तृतीयाविभक्तेः अलुक् भवति गुप्ता इति उत्तरपदे परे | अतः मनसागुप्ता इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आज्ञायिनि च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.५) = आज्ञायि नि इति उत्तरपदे परे मन स् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुग् भवति | आज्ञायिनि इति आज्ञायिन् -शब्दस्य सप्तम्यन्तं रूपं, चावययम् | मनसः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ४ )  इत्यस्मात् सूत्रात् मनसः इत्यस्य अनुवृत्तिः| ओजः सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः (६.३.३) इत्यस्मात् सूत्रात् तृतीया इत्यस्य अनुवृत्तिः |  अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—मनसः तृतीया अलुग् आज्ञायिनि च उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.४) इति सूत्रं तु संज्ञायामेव कार्यं करोति इत्यतः असंज्ञायां कार्यं कर्तुम् आज्ञायिनि च ( ६.३.५) इति सूत्रम् आवश्यकम् अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मनसा ज्ञातुं शीलम् अस्य = मनसाज्ञायी | यः पुरुषः मनसा ज्ञातुं शक्नोति, सः मनसाज्ञायी इत्युच्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आङ् -पूर्वकः ज्ञा-धातुतः सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये (३.२.७८) इति सूत्रेण कृतसंज्ञकः णिनि-प्रत्ययः ( इन्) विधीयते येन आज्ञा + इन् इति भवति |  आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३) इति सूत्रेण युक् इति आगामः भूत्वा आज्ञायिन् इति प्रातिपदिकं निष्पन्नं भवति | आज्ञी इति रूपं प्रथमाविभक्तौ एकवचने |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसा ज्ञातुं शीलम् अस्य = मनसाज्ञायी |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = मनस् + टा + आज्ञायिन् + सु | कर्तृकरणे कृता बहुलम् (२.१.३२) इति सूत्रेण तृतीयातत्पुरुषसमासः विहितः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आज्ञायिनि च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.५) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन मनस् इत्यस्मात्  तृतीयायाः अलुक् स्यात्  आज्ञायिनि इति उत्तरपदे परे |  अतः केवलं आज्ञायिन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु मनस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टा इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टा इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति | मनस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आज्ञायिन् सवर्णदीर्घसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसाज्ञायिन् इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मनसाज्ञायिन् + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | आज्ञायिन् इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसाज्ञायिन् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसाज्ञायीन् + सु इति भवति | अधुना <span style="font-family:Arial,sans-serif"> हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात्‌ सु इति अपृक्तसंज्ञकस्य हलः लोपः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः मनसाज्ञायीन् इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अग्रे न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य (८.२.७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मनसाज्ञायी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ (६.१.६७) = हलन्तात्‌<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, दीर्घङ्यन्तात्‌<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, दीर्घाबन्तात्‌ च सु-ति-सि इत्येषाम्‌ अपृक्तसंज्ञकस्य हलः लोपः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अनेन प्रथमाविभक्तौ सु इत्यस्य स्‌-लोपः<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, लङि प्रथमपुरुषे त्‌-लोपः<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, मध्यमपुरुषे स्‌-लोपश्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| हल्‌ च ङी च आप्‌ च तेषाम्‌ इतरेतरद्वन्द्वः हल्ङ्यापः<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तेभ्यः हल्ङ्याब्भ्यः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुश्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तिश्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सिश्च तेषां समाहारद्वन्द्वः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, सुतिसि<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुतिसिनः अपृक्तं सुतिस्यपृक्तम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हल्ङ्याब्भ्यः पञ्चम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दीर्घात्‌ पञ्चम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुतिस्यपृक्तं प्रथमान्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हल्‌ प्रथमान्तम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">लोपो व्योर्वलि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६५) इत्यस्मात्‌ लोपः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">; <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अत्र कर्मणि प्रयोगे लुप्यते इति रूपविकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— दीर्घात्‌ हल्ङ्याब्भ्यो सुतिसि अपृक्तं हल्‌ लुप्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) = नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य (८.२.७) = प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| न लुप्तषष्ठीकं पदं<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, लोपः प्रथमान्तम<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, प्रातिपदिक लुप्तषष्ठीकं पदं<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, अन्तस्य षष्ठ्यन्तम्‌<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— प्रातिपदिकस्य पदस्य अन्तस्य नः लोपः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">५)     <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मनश्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(६.३.६) = आत्मनः तृतीयायाः अलुक् स्यात् उत्तरपदे परे | आत्मनः पञ्चम्यन्तं, चाव्ययम् | ओजः सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः (६.३.३) इत्यस्मात् सूत्रात् तृतीया इत्यस्य अनुवृत्तिः | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— आत्मनः च तृतीया अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूरण इति वक्तव्यम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् | पूरणप्रत्ययान्ते उत्तरपद इत्यर्थः | वार्तिकार्थः – पूरणप्रत्ययान्तशब्दः परः चेदेव आत्मन् -शब्दात् तृतीयायाः अलुक् इति वक्तव्यम् | अर्थात् पूरणप्रत्ययान्तशब्दः उत्तरपदे चेदेव प्रकृतसूत्रे आत्मन् इति शब्दात् तृतीयायाः अलुक् स्यात् | वार्तिके पूरण इत्यनेन पूरणप्रत्ययान्तः इत्यर्थः | पूरणप्रत्ययः तद्धितप्रकरणे विहितः भवति| प्रकृतसूत्रस्य विषयः सीमितः भवति प्रकृतवार्तिकेन |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अस्मिन् सूत्रे पूरणप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य प्रयोजनं यत् आत्मना इति तृतीयान्तात् शब्दात् पूरणप्रत्ययान्तशब्दः चेदेव आत्मना इत्यस्य तृतीयायाः अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मना पञ्चमः = आत्मनापञ्चमः | स्वेन सह पञ्चमः इत्यर्थः | अलौकिकविग्रहः =  आत्मन् + टा + पञ्चम + सु | अत्र प्रथमार्थे प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम् इति वार्तिकस्य द्वारा तृतीयाविभक्तिः भवति | तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन इति सूत्रस्य योगविभागं कृत्वा तृतीया इति अंशस्य समासः विहितः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूरण इति वक्तव्यम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति वार्तिकेन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आत्मन् इत्यस्मात्  तृतीयायाः अलुक् स्यात् पञ्चमः इति पूरणप्रत्ययान्तपदे परे | तस्य पूरणे डट् (५.२.४८) इति सूत्रं वदति षष्ठीसमर्थात् सङ्ख्यावाचिनः शब्दात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूरणः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्मिन् अर्थे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">डट् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्ययः उच्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नान्तादसंख्यादेर्मट् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( ५.२.४९) इति सूत्रं वदति यः नकारान्तसङ्ख्यावाची शब्दः सङ्ख्यादिः नास्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूरणः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्मिन् अर्थे विहितस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">डट् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्ययस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मट् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आगमः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पञ्चानां पूरणः इत्यर्थे  तस्य पूरणे डट् (५.२.४८) इति सूत्रेण तद्धितीय डट्( अ) इति प्रत्ययः परः चेत् नान्तादसंख्यादेर्मद् इति सूत्रेण मट् ( म्) आगमः भूत्वा पञ्चन् + म | अग्रे नकारस्य लोपः भवति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इत्यनेन | अतः पञ्चमः इति रूपं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं पञ्चम + सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु आत्मन् + टा इत्यत्र सुब्लुक् न भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टा इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मन् + आ + पञ्चम इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आत्मनापञ्चम+सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पञ्चम इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | रुत्वविसर्गौ कृत्वा आत्मनापञ्चमः इति समासः सिद्धः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

६)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.७) = यया संज्ञया वैयाकरणाः एव व्यहरन्ति तस्याम् आत्मन् इत्यस्य उत्तरस्याः च तु र्थ्याः अलुग् भवति |  अर्थात् व्याकरणसम्बन्धी आख्यायाम् ( नामकरणम्) उत्तरपदे परे आत्मन् इति शब्दात् चतुर्थ्याः अलुक् स्यात् | व्याकरणस्य इदं वैयाकरणम्, तस्याख्या वैयाकरणाख्या, तस्यां वैयाकरणाख्याम् | अथवा व्याकरणे भवा वैयाकरणी, तस्याख्या, तस्याम् इत्यपि व्युत्पत्तिः भवितुम् अर्हति | सूत्रं सज्ञायाः विषये अस्ति इति कृत्वा द्वितीया व्युत्पत्तिः अधिकसमुचिता अस्ति | वैयाकरणाख्यायां सप्तम्यन्तं, चतुर्थ्याः षष्ठ्यन्तम्  | आत्मनश्च (६.३.६) इत्यस्मात् सूत्रात् आत्मनः इत्यस्य अनुवृत्तिः |  अलुगुत्तरपदे (६.३.१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— वैयाकरणाख्यायां आत्मनः चतुर्थ्याः अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वैयाकरणानां व्यावहारिकी संज्ञा आत्मनेपदम्, आत्मनेभाषा, इत्यादीनां शब्दानां प्रकृतसूत्रेण साधुत्वं वक्तुं चतुर्थीविभक्तेः अलुक् विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आत्मने पदम् = आत्मनेपदम् | चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ' (२.१.३६) '  इति सूत्रे चतुर्थी इति योगविभागं कृत्वा तादर्थ्ये चतुर्थीतत्पुरुषसमासः क्रियते | चतुर्थी इत्यस्य योगविभागस्य विषये भाष्ये प्रामाण्यम् अस्ति - धर्माय नियमः इत्यत्र समासः योगविभागेन क्रियते येन धर्मनियमः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = आत्मन् + ङे + पदम् | अत्र आत्मार्थम्  इति अर्थे तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या इति वार्तिकेन चतुर्थीविभक्तिः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.७) इति सूत्रेण व्याकरणसम्बन्धी आख्यायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मन् इत्यस्मात्  चतुर्थ्याः अलुक् स्यात्  उत्तरपदे परे | अतः केवलं पद + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु आत्मन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङे इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङे इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मन् + ए + पद इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आत्मनेपद+सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पद इति शब्दः नपुंसकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मनेपद + सु → अतोऽम् (७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात् सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति | आत्मनेपद + अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ अमि पूर्वः (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण अक् वर्णात् अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति → <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत्मनेपदम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव आत्मने भाषा = आत्मनेभाषा इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

७)   ''' '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( ६. ३ . ८ ) = '  यया संज्ञया वैयाकरणाः एव व्यहरन्ति तस्याम् पर इत्यस्य उत्तरस्याः च तु र्थ्याः अलुग् भवति | अर्थात् व्याकरणसम्बन्धी आख्यायाम् (नामकरणम्) उत्तरपदे परे पर इति शब्दात् चतुर्थ्याः अलुक् स्यात् | परस्य षष्ठ्यन्तं, चाव्यायम् | वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः (६.३.७) इत्यस्य पूर्णानुवृत्तिः | अलुगुत्तरपदे''' ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— पर चतुर्थ्याः अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वैयाकरणानां व्यावहारिकी संज्ञा परस्मैपदम्, परस्मैभाषा, इत्यादीनां शब्दानां प्रकृतसूत्रेण साधुत्वं वक्तुं चतुर्थीविभक्तेः अलुक् विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> परस्मै पदम् = परस्मैपदम् | चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः '(२.१.३६)  '  इति सूत्रे चतुर्थी इति योगविभागं कृत्वा तादर्थ्ये चतुर्थीतत्पुरुषसमासः क्रियते | चतुर्थी इत्यस्य योगविभागस्य विषये भाष्ये प्रामाण्यम् अस्ति - धर्माय नियमः इत्यत्र समासः योगविभागेन क्रियते येन धर्मनियमः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = पर + ङे +पदम् | अत्र परार्थम्  इति अर्थे तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या इति वार्तिकेन चतुर्थीविभक्तिः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . ८ ) इति सूत्रेण व्याकरणसम्बन्धी आख्यायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पर इत्यस्मात्  चतुर्थ्याः अलुक् स्यात्  उत्तरपदे परे | अतः केवलं पद + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु पर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङे इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पर इति शब्दः सर्वनामसंज्ञकः अतः ङे इति प्रत्ययस्य स्थाने सर्वनाम्नः स्मै इति सूत्रेण स्मै इति आदेशः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्मै इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पर + स्मै + पद इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा परस्मैपद + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पद इति शब्दः नपुंसकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्मैपद + सु  <span lang="HI" style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम्  (७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात् सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति | आत्मनेपद + अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण अक् वर्णात् अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति →<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्मैपदम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव परस्मै भाषा = परस्मैभाषा इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यद्यपि आत्मनेपदं, परस्मैपदम् इति पदद्वये अलुक् कार्यम् अनुदात्तङित आत्मनेपदम्, शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् इत्याभ्यां सूत्राभ्याम् एव साधयितुं शक्यते तथापि अलुक् इत्यस्य पृथक् विधानं क्रियते | अनेन आख्या इति शब्दस्य प्रयोगः विशेषप्रतीत्यर्थम् इति भाति | नाम अलुक् कार्यं केवलं पारिभाषिकार्थानाम् एव भवति | व्याकरणसम्बन्धिसंज्ञां अतिरिच्य स्वतन्त्रप्रयोगे तु लुक् भवत्येव – आत्मपदम्, परपदम् इत्यादिकम् |

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

८)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . ९ ) = संज्ञायाम् हलन्तात् अदन्तात् च सप्तम्याः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | हल् च अत् च तयोरितरेतरयोगद्वन्द्वः हलदौ, तौ अन्ते यस्य स हलदन्तस्तस्माद् हलदन्तात् | हलदन्तात् पञ्चम्यन्तं, सप्तम्याः पञ्चम्यन्तं, संज्ञायां सप्तम्यन्तम् | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— संज्ञायाम् हलदन्तात् सप्तम्याः अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उदाहरणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वचि सारः = त्वचिसारः | यस्य त्वचि अधिकबलम् अस्ति |  अलौकिकविग्रहः = त्वच् + ङि + सार + सु | संज्ञायाम् ( २.१.४३) इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः भवति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन त्वच् इति हलन्तात् सप्तम्याः अलुक् स्यात्  उत्तरपदे परे |  अतः केवलं सार <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु त्वच् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वच् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति | त्वच् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ + सार <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वचिसार इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा त्वचिसार + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति  | सार इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | त्वचिसारस् इति भवति | रुत्वविसर्गौ कृत्वा त्वचिसारः इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गवियुधिभ्यां स्थिरः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.९५) = गवि, युधि इत्याभां स्थिस्य सकारस्य षकारः स्यात् | गवि, युधि इत्येतयो सप्तम्यन्तपदयोः परे उत्तरपदस्थस्य स्थिर-शब्दस्य सकारस्य षकारादेशः भवति संहिताविषये | इण्‌-प्रत्याहारात्‌ कवर्गीयात्‌ च परे सकारः अस्ति चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तस्य सकारस्य स्थाने षकारादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| आदेशः तु मूर्धन्यवर्णस्य इत्येव उक्तं<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, परं स्थानेऽन्तरतमः इत्यनेन ट्‌<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ठ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ढ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ण्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ष्‌ इत्येषु मूर्धन्यवर्णेषु षकारस्य नैकट्यम्‌<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, अतः षकारः एव आदिष्टः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इण्‌-प्रत्याहरे इमे वर्णाः अन्तर्भूताः— इ<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऐ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ह <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्य कार्यस्य नाम षत्वविधिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गवि, युधि इत्येते पदे सप्तम्यन्तपदस्य अनुकरणं करोति | प्रकृतिवदनुकरणम् इत्यनेन अनुकरणे अपि विभक्तिः भवति | अतः गविश्च युधिश्च तयोरितरेतरद्वन्द्वः गवियुधी इति समासः | ताभ्यां गवियुधिभ्याम् | गवियुधिभ्यां पञ्चम्यन्तं, स्थिरः इति षष्ठ्यर्थे प्रथमा| स्थिर- शब्दस्य इत्यर्थः | सहे साडः सः इत्यस्मात् सूत्रात् सः इत्यस्य अनुवृत्तिः | इण्कोः इत्यस्य अधिकारः | अपदान्तस्य मूर्धन्यः इत्यस्य अधिकारः | संहितायाम् इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— गवियुधिभ्यां स्थिरः सः संहितायाम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अस्मिन् सूत्रे आदेशप्रत्यययोः ( ८.३.५९) इति सूत्रेण प्राप्तस्य षत्वस्य सात्पदाद्योः ( ८.३.१११) इति सूत्रेण पदादि-सकारस्य षत्वं निषिध्यते| नाम पदादिस्थस्य सस्य षत्वं न स्यात् | अतः एव गवियुधिभ्यां स्थिरः (८.३.९५) इति सूत्रेण षत्वं विधीयते | गवि+स्थिर, युधि+स्थिर च स्थलयोः स्थिर इत्यत्र सकारः पदादिस्थः सकारः इति कृत्वा सात्पदाद्योः ( ८.३.१११) इति सूत्रेण षत्वं न विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गवि स्थिरः = गविष्ठिरः | आकाशे स्थिररूपेण वसन् अत्रिकुलः इति एकः ऋषिः | यः पुरुषः गवां निरन्तरं सेवां करोति सः गविष्ठिरः | अलौकिकविग्रहः = गो + ङि + स्थिर् + सु | संज्ञायाम् इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गवियुधिभ्यां स्थिरः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.९५) इति सूत्रे गो इति शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् मन्यते इति कृत्वा

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्मिन् समासेऽपि सप्तम्याः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अलुक् स्यात्  स्थिरे परे | अन्यथा गो-शब्दात् स्थिर इति शब्दः चेत् तस्य षत्वविधानं व्यर्थं भवति यतो हि पूर्वपदं गवि नास्ति अपि तु गो अस्ति | षत्वविधानार्थं तदनुसृत्य सम्पम्यन्तं पदं ज्ञापकं अस्ति | अतः केवलं स्थिर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु गो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| गो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अधुना आदेशप्रत्यययोः ( ८.३.५९) इति सूत्रेण प्राप्तस्य षत्वस्य सात्पदाद्योः ( ८.३.१११) इति सूत्रेण पदादि-सकारस्य षत्वं निषिध्यते, अतः गवियुधिभ्यां स्थिरः (८.३.९५) इति सूत्रेण पुनः षत्वस्य प्रतिप्रसवः भवति येन सकारस्य षत्वं विधीयते    <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गो+ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + ष्थिर इति  भवति| अग्रे ष्टुना ष्टुः इत्यनेन थकारस्य स्थाने ठकारादेशः भवति षकारस्य प्रभावेण <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गो+इ+ ष्ठिर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एचोऽयवायवः ( ६.१.७८) इत्यनेन ओकारस्य स्थाने अव् इति आदेशः भवति अचि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गवि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ष्ठिर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गविष्ठिर इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गविप्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा गविष्ठिर + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्थिर इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | अधुना रुत्वविसर्गौ कृत्वा गविष्ठिरः इति समासः सिद्धः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गविष्ठिरः इति समासनिर्माणप्रसङ्गे एकः प्रश्नः उदेति | गो + इ +  स्थिर + सु इति स्थितौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एचोऽयवायवः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.१.७८) इति सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति, <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इति सूत्रेण सुब्लुक् इत्यस्य च प्रसक्तिः अस्ति | अस्यां स्थितौ किं सूत्रं प्रथमं कार्यं कुर्यात्?

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वस्तुतस्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एचोऽयवायवः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.१.७८) इति सूत्रम् अन्तरङ्गम् अस्ति यतोहि अस्मिन् सूत्रे केवलम् अचि इत्यस्य अपेक्षा येन ओकारस्य स्थाने अवादेशः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इति सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुब्लुक्प्राप्तुं पदद्वयसम्बन्धि समासप्रयुक्तं प्रातिपदिकम् अपेक्षितम्, अतः इदं सूत्रं बहिरङ्गम् | असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति परिभाषायाः बलेन अलुक् कार्यम् बहिरङ्गम् इति कृत्वा शास्त्रासिद्धम्, अनेन एचोऽयवायवः ( ६.१.७८) इति अन्तरङ्गम् सूत्रं प्रथमं कार्यं कुर्यात् | एवं भवति चेत् गव् + इ + स्थिर + सु इति भवति | गव् इति हलन्तः अस्ति इति कारणेन हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६ . ३ . ९ ) इत्यनेन संज्ञायाम् हलन्तात् सप्तम्याः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | येन गव् + स्थिर इति प्रातिपदिकं सिद्ध्येत् |  परन्तु गवियुधिभ्यां स्थिरः (८.३.९५) इति सूत्रस्य कार्यार्थं गवि इति शब्दः आवश्यकः अस्ति | अस्य समाधानम् एवमस्ति – यद्यपि बहिरङ्गस्य अपेक्षया अन्तरङ्गं बलवत् येन अवादेशः प्रथमं स्यात् सुब्लुक् इत्यस्य अपेक्षया, तथापि अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधते इति परिभाषायाः बलेन सुब्लुक् प्रथमं भवति | अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधते इति परिभाषा वदति यत्  बहिरङ्गे सत्यपि लुक् अन्तरङ्गविधीन् बाधते | अनया परिभाषया <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इति सूत्रेण सुब्लुक् बलवत् इति कृत्वा तस्य कार्यं प्रथमं भवति अवादेशस्य अपेक्षया |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव युधि स्थिरः = युधिष्ठिरः | युद्धे यः स्थिरः अस्ति; ज्येष्ठपाण्डवस्य संज्ञा इयम् | युध् इति युद्धवाचकशब्दस्य सप्तमीविभक्तिः युधि इति | अलौकिकविग्रहः = युध् + ङि + स्थिर + सु | गविष्ठिरः इति पदस्य या प्रक्रिया सा एव प्रक्रिया युधिष्ठिरः इत्यस्यापि |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अरण्ये तिलकाः = अरण्येतिलकाः | अलौकिकविग्रहः = अरण्य + ङि + तिलक + सु | संज्ञायाम् इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . ९ ) इत्यनेन संज्ञायाम् हलन्तात् अजन्तात् शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं तिलक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ तिलक <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्येतिलक इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा अरण्येतिलक + जस् इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तिलक इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | अरण्येतिलक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ( ६.१.१०२) इत्यनेन अक्-वर्णात् प्रथमा-द्वितीयायाः अजादि प्रत्ययः अस्ति चेत् पूर्वपरयोः एकः पूर्वसवर्णदीर्घः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्येतिलकाः इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . ९ ) इत्यनेन संज्ञायाम् हलन्तात् अजन्तात् शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं तिलक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तिलक <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्येतिलक इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा अरण्येतिलक + जस् इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तिलक इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | अरण्येतिलक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ( ६.१.१०२) इत्यनेन अक्-वर्णात् प्रथमा-द्वितीयायाः अजादि प्रत्ययः अस्ति चेत् पूर्वपरयोः एकः पूर्वसवर्णदीर्घः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अरण्येतिलकाः इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हृद्द्युभ्यां च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् | अनेन वार्तिकेन हृद्, दिव् च शब्दयोः सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति | अनयोः संज्ञा नास्ति इति कारणेन प्रकृतसूत्रेण अलुक् न प्राप्तम् आसीत्, अतः वार्तिकम् उक्तम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हृदयं स्पृशति = हृदिस्पृक् | अर्थात् हृदयस्पर्शी इति | अलौकिकविग्रहः = हृद् + ङि + स्पृश् + सु | स्पृश् इति शब्दः क्विन् -प्रत्ययान्तः| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्पृश् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अयं धातुः स्पृशोऽनुदके क्विन् ३ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">५८ इत्यनेन क्विन्-प्रत्ययं प्राप्नोति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| क्विन्-अयं सर्वापहारी प्रत्ययः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः स्पृश् + क्वि्न <span lang="HI" style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्पृश् इत्येव प्रातिपदिकं सिद्ध्यति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| हृदि इति पदं सप्तमीविभक्तौ कर्मार्थे अस्ति न तु अधिकरणार्थे | अधिकरणार्थे सप्तम्यां हृदिस्पृक् इति पदात् अभीष्टार्थः न प्रतीयते, अतः एव लौकिकविग्रहे हृदयं स्पृशति इति उक्तम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भाष्यकारेण उक्तम् – अन्यार्थे चैषा सप्तमी द्रष्टव्या |  अतः उक्तकामार्थस्य सप्तमेः सप्तमी इति सूत्रस्य योगविभागेन सप्तमीतत्पुरुषसमासः सिद्ध्यति | पद्दन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छस्प्रभृतिषु (६.१.६३) इति सूत्रेण हृदय इति शब्दस्य स्थाने विकल्पेन हृद् इति आदेशः भवति | पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति हृद्द्युभ्यां च  इति वार्तिकेन | एवं हृद् + इ + स्पृश् इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा हृदिस्पृश् + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्पृश् इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | हृदिस्पृश् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ (६.१.६७) इति सूत्रेण हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> हृदिस्पृश् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    क्विन्प्रत्ययस्य कुः  ( ८.२.६२) क्विन्प्रत्ययान्तशब्दस्य पदान्ते कवर्गादेशः भवति |ये शब्दाः क्विन्-प्रत्ययान्ताः सन्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तेषामन्तिमवर्णस्य पदान्ते कवर्गादेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः हृदिस्पृश् इत्यत्र शकारस्य स्थाने कवर्गादेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> हृदिस्पृक् इति समासः सिद्ध्यति | <span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिवं स्पृशति = दिविस्पृक् | अलौकिकविग्रहः = दिव् + ङि + स्पृश् + सु | यथापूर्वं समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

९)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कारनाम्नि च प्राचां हलादौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१०) = <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्राचां देशे यत्कारनाम तत्र हला <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दौ उ त्तरपदे हलदन्ता त् उ त्तरस्याः सप्तम्याः अलुग् भवति | भारते प्राच्य-देशे करेभ्यः शब्देभ्यः यः हलादिशब्दः उत्तरपदे अस्ति चेत्, तदा हलन्तात्, अदन्तात् करेभ्यः सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति | अत्र करशब्दस्य संज्ञा स्यात् प्राचां देशे | नाम्नि पदस्य द्वारा करस्य प्रचलितसंज्ञायाः बोधः भवति | कर एव कारः, कारस्य नाम कारनाम, तस्मिन् कारनाम्नि, षष्ठीतत्पुरुषः | हल् आदिः यस्य सः हलादिस्तस्मिन् हलादौ | कारनाम्नि सप्तम्यन्तं, चाव्ययं, प्राचां षष्ठ्यन्तं, हलादौ सप्तम्यन्तम् | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् हलदन्तात् सप्तम्याः इत्यनयोः अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— कारनाम्नि च प्राचां हलादौ हलदन्तात् सप्तम्याः अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुकुटे कार्षापणम् = मुकुटेकार्षापणम् | अर्थात् राजा जनेभ्यः करं ( coin) स्वीकरोति तत् मुकुटेकार्षापणम् |  अलौकिकविग्रहः = मुकुट + ङि + कार्षापण + सु | संज्ञायाम् इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कारनाम्नि च प्राचां हलादौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१०) इत्यनेन प्राचां देशे कारनाम्नि हलन्तात् अजन्तात् शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं कार्षापण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु मुकुटे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| मुकुट <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मुकुट <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ कार्षापण <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गुणसन्धिं कृत्वा आद्गुणः इत्यनेन मुकुटेकार्षापण इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मुकुटेकार्षापण + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> का <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र्षापण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति शब्दः नपुंसकलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुकुटेकार्षापण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अतोऽम्  (७.१.२४) इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात् सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति| मुकुटेकार्षापण + अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण अक् वर्णात् अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span lang="HI" style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुकुटेकार्षापणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दृषदि माषकः = दृषदिमाषकः ( tax raised from millstones) | अलौकिकविग्रहः = दृषद् + ङि + माषक + सु | संज्ञायाम् इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कारनाम्नि च प्राचां हलादौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१०) इत्यनेन प्राचां देशे कारनाम्नि हलन्तात् अजन्तात् शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">माषक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु दृषद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| दृषद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दृषद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">माषक <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दृषदिमाषक इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा दृषदिमाषक + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> माषक इति शब्दः पुंकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दृषदिमाषक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा दृषदिमाषकः इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">६.३.९) इत्यनेन तु संज्ञायां हलन्तात् अदन्तात् च सप्तम्याः अलुक् तु भवति उत्तरपदे परे | तर्हि पुनः कारनाम्नि च प्राचां हलादौ  इति कथनस्य का आवश्यकता <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">? <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सिद्धे सति आरभ्यमाणो विधिर्नियमाय <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अयं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुबलुक्  पुनः उक्तः यतोहि अनेन नियमयति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">; <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदं सूत्रं नियमसूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कारनाम्नि च प्राचां हलादौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    इति सूत्रे त्रयः नियमाः सन्ति – १) कारनाम्नि एव, नाम करानां विषये प्रचलितनाम्नाम् एव २) प्राचां देशे एव ३) हलादि-उत्तरपदे परे एव पूर्वपदस्य सप्तमीविभक्तेः अलुक् | यथा – अभ्याहिते पशु इत्यत्र अभ्याहितपशुः इति समासः सिद्धः भवति | अस्मिन् समासे अभ्याहिते इति पदस्य विभक्तेः लुक् भवति एव यतो करसम्बन्धि संज्ञापदं नास्ति | अभ्याहिते पशु इत्यनेन दक्षिणारूपेण यः पशुः दीयते आचार्याय | अभ्याहितम् इति करः नास्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

१ ०)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्याद् गुरौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.११) = मध्या त् उ त्तरस्याः सप्तम्याः गु रौ उ त्तरपदे परे अ लु क् भवति | मध्यात् पञ्चम्यन्तं, गुरौ सप्तम्यन्तम्  | संज्ञा नास्ति इति कारणेन हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इति सूत्रेण अलुक् अप्राप्तः आसीत् इति कृत्वा इदं सूत्रं निर्मीयते |  हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् हलदन्तात् सप्तम्याः इत्यनयोः अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— मध्यात् हलदन्तात् सप्तम्याः गुरौ अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्ये गुरुः = मध्येगुरुः | अलौकिकविग्रहः = मध्य + ङि + गुरु + सु | सप्तमी इति सूत्रेण सप्तमीतत्पुरुषसमासः विहितः अस्ति | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्याद् गुरौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.११) इत्यनेन मध्या त् उ त्तरस्याः सप्तम्याः गु रौ उ त्तरपदे परे अ लु क् भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गुरु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मध्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ गुरु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इत्यनेन गुणसन्धिं कृत्वा मध्येगुरु इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मध्येगुरु + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गुरु इति शब्दः पुंकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मध्येगुरु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा मध्येगुरुः इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्ताच्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकं अस्ति | वार्तिकार्थः – गुरु-शब्दः उत्तरपदे चेत् अन्त-शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अन्ते गुरुः = अन्तेगुरुः | अलौकिकविग्रहः = अन्त + ङि + गुरु + सु | अन्ताच्च इति वार्तिकेन पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति | समासप्रक्रिया यथापूर्वं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">११)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१२) = मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गात् उत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति | मूर्धन् -शब्दः, मस्तक-शब्दः, एतौ  शब्दौ विहाय अन्यस्वाङ्गवाचिनः हलन्तात्, अदत्नात् शब्दात् विभक्तेः अलुक् भवति  अकामे उत्तरपदे परे | मूर्धा च मस्तकञ्च तयोः समाहारद्वन्द्वः मूर्धमस्तकं, न मूर्धमस्तकम् अमूर्धमस्तकं, तस्मात् अमूर्धमस्तात् | न कामोऽकामस्तस्मिन् अकामे | अमूर्धमस्तकात् पञ्चम्यन्तं, स्वाङ्गात् पञ्चम्यन्तम्, अकामे सप्तम्यन्तम् | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् (६.३.९) इत्यस्मात् सूत्रात् हलदन्तात् सप्तम्याः इत्यनयोः अनुवृत्तिः भवति |  अलुगुत्तरपदे ( ६ .३. १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गात् हलदन्तात् सप्तम्याः अलुक् अकामे उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> व्याकरणे स्वाङ्गः इति शब्दः पारिभाषिकः अस्ति | अद्रवं मूर्तिमत्स्वा ङ्गं प्राणिस्थम् अविकारजम् इति पद्ये स्वाङ्गम् इति उक्तम् | स्वाङ्गं त्रिधेति | मूर्तिमदिति | स्पर्शवद्द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः | प्राणीति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मूर्धन्, मतस्क, आभ्यां शब्दाभ्यां सप्तमीविभक्तेः अलुकः निषेधः क्रियते परन्तु यः निषेधः कामशब्दे उत्तरपदे न भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कण्ठेस्थः कालः यस्य सः = कण्ठेकालः | अर्थात् यस्य कण्ठे कालीयवर्णः अस्ति अथवा विषः अस्ति नाम शिवः इति | अलौकिकविग्रहः = कण्ठेस्थ + सु + काल + सु |  सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च इति वार्तिकेन बहुव्रीहिसमासः विधीयते, अपि च स्थ इति शब्दस्य लोपः भवति  | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति येन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कण्ठे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ काल इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१२) इत्यनेन मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गात् उत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कण्ठे इत्यस्मिन् यः ङिप्रत्ययः अस्ति, तस्य लुक् न <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कण्ठ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कण्ठ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ काल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इत्यनेन गुणसन्धिं कृत्वा कण्ठेकाल इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा कण्ठेकाल + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्राधान्यः अस्ति | अन्यपदार्थः अस्ति शिवः, तस्य लिङगम् अस्ति पुंलिङ्गं, अतः समासस्य लिङ्गं पुंलिङ्गम् | कण्ठेकाल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा कण्ठेकालः इति समासः सिद्धः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरसि लोमानि यस्य सः = उरसिलोमा | अर्थात् वक्षस्थले केशाः इति |  अलौकिकविग्रहः = उरस् + ङि + लोमन् + जस् |  विविधज्ञापनेन बहुव्रीहिसमासः विधीयते | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म  परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१२) इत्यनेन मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गात् उत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति |   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">लोमन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + जस् इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> उरस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">लोमन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इत्यनेन गुणसन्धिं कृत्वा उरसिलोमन् इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा उरसिलोमन् + सु इति भवति| बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्राधान्यः अस्ति| अन्यपदार्थः अस्ति कश्चन पुरुषः, तस्य लिङ्गम् अस्ति पुंलिङ्गम्, अतः समासस्य लिङ्गं पुंलिङ्गम् | उरसिलोमन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ  (६.४.८) इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः उरसिलोमान् + सु इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरसिलोमान् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात्‌ सु इत्यस्य अपृक्तसंज्ञकस्य हलः लोपः | अनेन प्रथमाविभक्तौ सु इत्यस्य स्‌-लोपः | अतः उरसिलोमा इति समासः सिद्धः भवति| रूपाणि राजन्-शब्दवत् भवति | उरसिलोमा, उरसिलोमानौ, उरसिलोमानः इत्यादयः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मूर्ध्निं शिखा यस्य सः= मूर्धशिखः | शिरसि केशाः इत्यर्थः| अलौकिकविग्रहः = मूर्धन् + ङि + शिखा + सु |  व्यधिकरणबहुव्रीहिसमासः विधीयते| समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति यतोहि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१२) इत्यनेन मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गात् उ त्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति | अस्मिन् समासे तु मूर्ध इति शब्दः पूर्वपदे अस्ति इति कृत्वा पूर्वपदस्य सप्तमेः लुक् भवति अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुब्लुक् भूत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मूर्धन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शिखा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मूर्धन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मूर्धन्शिखा इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मूर्धन् इत्यस्य पदसंज्ञा अस्ति इति कृत्वा  न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य  (८.२.७) इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मूर्धशिखा इति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मूर्धशिखा + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्राधान्यः अस्ति | अन्यपदार्थः अस्ति कश्चन पुरुषः, तस्य लिङ्गम् अस्ति पुंलिङ्गम्, अतः समासस्य लिङ्गं पुंलिङ्गम् | मूर्धशिखा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एकविभक्ति चापूर्वनिपाते (१.२.४४) इत्यनेन विग्रहस्य अवस्थायां यत् पदं नियतविभक्त्यां भवति तस्य पूर्वनिपातात् भिन्नकार्ये कर्तव्ये उपसर्जनसंज्ञा भवति परन्तु तस्य पूर्वनिपातः न भवति | अतः अनेन सूत्रेण शिखा इति नित्यस्त्रीलिङ्गपदस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति परन्तु पूर्वनिपातः न भवति | तत्पश्चात्  गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ( १.२.४८) इत्यनेन उपसर्जनगोशब्दान्तस्य उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तस्य च प्रातिपदिकस्य ह्रस्वो भवति| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः मूर्धशिख + सु इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा मूर्धशिखः इति समासः सिद्धः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मूर्धशिख इति प्रातिपदिकस्य रूपाणि राम-शब्दवत् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एकविभक्ति चापूर्वनिपाते  (१.२.४४) = विग्रहस्य अवस्थायां यत् पदं नियतविभक्त्यां भवति तस्य पूर्वनिपातात् भिन्नकार्ये कर्तव्ये उपसर्जनसंज्ञा भवति परन्तु तस्य पूर्वनिपातः न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|  विग्रहे यत् नियतविभक्तिकं तद् उपसर्जनसंज्ञं स्यात् न तु तस्य पूर्वनिपातः | विग्रहवाक्यस्य दशायां यस्य पदस्य विभक्तिः निश्चिता अस्ति तस्य पदस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति यदा तत्र पूर्वनिपातनं विहाय अन्यकार्यं भवति | इदं संज्ञा-सूत्रम् अस्ति | एका विभक्तिः यस्य तद् एकविभक्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">बहुव्रीहिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पूर्वश्चासौ निपातश्चेति पूर्वनिपातः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कर्मधारयः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| न पूर्वनिपातः अपूर्वनिपातः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मिन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपपूर्वनिपाते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, नञ्तत्पुरुषः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| एकविभक्तिः प्रथमान्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चाव्ययम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, अपूर्वनिपाते सप्तम्यन्तम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|  प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् (१.२.४३) इत्यस्यमात् सूत्रात् समासः तथा उपसर्जनम् इत्यनयोः अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहित-सूत्रम्‌— एकविभक्ति च अपूर्वनिपाते समासे उपसर्जनम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मस्तके शिखा यस्य सः = मस्तकशिखः | यस्य मस्तके केशाः भवन्ति | प्रक्रिया यथा मूर्धशिखः इत्यस्य आसीत् तथैव भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुखे कामः अस्य = मुखकामः | अलौकिकविग्रहः = मुख + ङि + काम + सु |  व्यधिकरणबहुव्रीहिसमासः विधीयते | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति यतोहि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१२) इत्यनेन मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गा त् उ त्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति | अस्मिन् समासे तु काम इति शब्दः उत्तररपदे अस्ति इति कृत्वा पूर्वपदस्य सप्तमेः लुक् भवति अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुब्लुक् भूत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">काम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मुख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मुखकाम इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मुखकाम + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्राधान्यः अस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अन्यपदार्थः अस्ति कश्चन पुरुषः, तस्य लिङ्गम् अस्ति पुंलिङ्गम्, अतः समासस्य लिङ्गं पुंलिङ्गम् | मुखकाम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा मुखकामः इति समासः सिद्धः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१२) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">बन्धे च विभाषा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.१३) = बन्धः इति घञन्तो गृह्यते| तस्मिन्नुत्तरपदे हल न्तात् अदन्तात् उत्तरस्याः सप्तम्याः विभाषा अलुग् भवति बन्धः इति घञ्यन्ते उत्तरपदे परे |  हलन्तात् अदन्तात् शब्दात् सप्तमीविभक्तेः अलुक् भवति बन्धशब्दात्मके उत्तरपदे परे | बन्धे सप्तम्यन्तं, चाव्ययं, विभाषा प्रथमान्तम् | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् हलदन्तात् सप्तम्याः इत्यनयोः अनुवृत्तिः भवति |  अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— हलदन्तात् सप्तम्याः अलुक् बान्धे च उत्तरपदे  विभाषा|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अस्य सूत्रस्य प्रयोजनं यत् बहुव्रीहिसमासे अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे (६.३.१२) इति सूत्रेण अलुक् नित्यरूपेण प्राप्तः आसीत्, अपि च तत्पुरुषसमासे वक्ष्यमाणेन नेन्सिद्धबध्नातिषु (६.३.१९) इति सूत्रेण निषेधः प्राप्तः आसीत्, प्रकृतसूत्रेण उभयत्र विकल्पेन अलुक् क्रियते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> हस्ते बन्धः यस्य सः = हस्तेबन्धः, हस्तबन्धः ( handcuffs,  हस्तपाशः, हस्तनिगडः) |  अलौकिकविग्रहः = हस्त + ङि + बन्ध + सु | अत्र व्यधिकरणे बहुव्रीहिसमासः भवति |  हस्ते बन्धः इत्यस्य तत्पुरुषसमासः अपि भवति संज्ञायाम् इति सूत्रेण | समासप्रक्रियायां बन्धे च विभाषा ( ६.३.१३) इत्यनेन पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति विकल्पेन |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति, तस्मिन् पक्षे हस्तेबन्ध इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा हस्तेबन्ध + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | बन्ध इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | हस्तेबन्ध + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा हस्तेबन्धः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् न भवति, तस्मिन् पक्षे हस्तबन्ध इति प्रातिपदिकं निष्पन्नं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा हस्तबन्ध + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | बन्ध इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | हस्तबन्ध + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा हस्तबन्धः इति समासः सिद्ध्यति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गुप्तौ बन्धः = गुप्तिबन्धः | अस्मिन् समासे पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् न भवति बन्धे च विभाषा ( ६.३.१३) इत्यनेन यतोहि पूर्वपदं हलन्तात् अथवा अदन्तात् नास्ति | अस्मिन् समासे पूर्वपदं तु इकारान्तात् अस्ति | अतः प्रातिपदिकं भवति गुप्तिबन्ध इति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा गुप्तिबन्ध + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | बन्ध इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | गुप्तिबन्ध + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा गुप्तिबन्धः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१३)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.१४) = तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः बहुलमलुग् भवति | बहुलम् इत्युक्ते बहून् अर्थान् लाति( गृह्णाति) इति बहुलम् | अत्र बहुलम् इति शब्दस्य प्रयोगेण कुत्रचित् विकल्पेन अम्-आदेशः भवति  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, कुत्रचित् अम् आदेशः नित्यः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| कुत्र विकल्पेन  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कुत्र नित्यः इति निर्णयः प्रयोगं दृष्ट्वा करणीयः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| सामान्यतया विकल्पेन इति स्वीकर्तुं शक्यते | यदि विकल्पार्थः इष्टः तर्हि विकल्पः अथवा वा इति शब्दस्य प्रयोगः भवति परन्तु अत्र बहुलम् इत्यनेन विशिष्टार्थः बुध्यते | तत्पुरुषे सप्तयन्तं, कृति सप्तम्यन्तं, बहुलं प्रथमान्तम् | हलदन्तात् सप्तम्याः | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति |   अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— तत्पुरुषे सप्तम्याः अलुक् बहुलं कृति उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति परिभाषाम् अनुसृत्य कृति इत्यत्र तदन्तस्य ग्रहणं भवति; अतः कृदन्तस्य इति अर्थः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> बहुलशब्दस्य चत्वारः अर्थाः सन्ति –क्वचित् प्रवृत्तिः, क्वचित् अप्रवृत्तिः, क्वचित् विकल्पेन, क्वचित् अन्यदेव नाम किञ्चित् विलक्षणकार्यं भवति | एवमेव प्रकृतसूत्रे अपि कुत्रचित् नित्यरूपेण सप्तम्याः अलुक् भवति, कुत्रचित् सप्तम्याः अलुक् न भवति, कुत्रचित् विकल्पेन सप्तम्याः अलुक् भवति, कुत्रचित् विलक्षणकार्यं भवति | अस्मिन् सूत्रे बहुलग्रहणं  विकल्पार्थकम्, अप्रवृत्यर्थकञ्च भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> धेयं यत् उपपदसमासे कर्तव्ये कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति - गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् | प्रकृतसूत्रम् उपपदसमासस्य विषये अस्ति | अर्थात् उपपदसमासानन्तरं अलुकः विधानं क्रियते प्रकृतसूत्रेण |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तम्बे रमते = स्तम्बेरमः, स्तम्बरमः ( one who enjoys a bunch of grass)| स्तम्बः (  bunch of grass) | अलौकिकविग्रहः = स्तम्ब + ङि + रम् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तम्बकर्णयो रमिजपोः ( ३.१.१३) इति सूत्रेण स्तम्ब, कर्ण , इत्येतयोः सुबन्त योः उ पपद योः यथासङ्ख्यं रमिजपोः धात्वोः अच्प्रत्ययो भवति | अतः स्तम्ब + ङि + रम् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः अच्-प्रत्ययस्य विधानेन स्तम्ब <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + रम् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अच् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  स्तम्ब <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + रम इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये रम इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः स्तम्ब + ङि + रम <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अलौकिकविग्रहः = स्तम्ब + ङि + रम | समासप्रक्रियायां तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः विकल्पेन अलुग् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति, तस्मिन् पक्षे

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तम्ब + ङि + रम <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तम्ब <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रम <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा स्तम्बेरम इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा स्तम्बेरम +सु इति भवति| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | रम इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | स्तम्बेरम +सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा स्तम्बेरमः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् न भवति, तस्मिन् पक्षे

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तम्ब + ङि + रम <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुब्लुक् भवति सुपो धातुप्रातिपदिकयोः इत्यनेन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्तम्ब <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ रम <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तम्बरम इति

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति प्रातिपदिकं निष्पन्नं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा स्तम्बरम + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | रम इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | स्तम्बरम + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा स्तम्बरमः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य रूपद्वयम् – स्तम्बेरमः, स्तम्बरमः इति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कर्णे जपति = कर्णेजपः, कर्णजपः ( informer)|  कर्ण + ङि + जप् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्तम्बकर्णयो रमिजपोः ( ३.१.१३) इति सूत्रेण स्तम्ब, कर्ण , इत्येतयोः सुबन्त योः उ पपद योः यथासङ्ख्यं रमिजपोः धात्वोः अच्प्रत्ययो भवति | अतः कर्ण + ङि + जप् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः अच्-प्रत्ययस्य विधानेन कर्ण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + जप् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अच् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कर्ण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + जप इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये जप इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः कर्ण + ङि + जप <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अग्रे प्रक्रिया यथा स्तम्बेरमः इत्यत्र आसीत् भवति| अत्रापि तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेण विकल्पेन पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव – जलेजनिः, वनेवासः, वनेचरः, दिविष्ठः, गोषुचरः इत्यादीनि समस्तपदानि अपि सिद्ध्यन्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.१४) इति सूत्रे बहुलग्रहणत् क्वचित् अप्रवृत्तिः अस्ति | तस्य उदाहरणम् अस्ति कुरुचरः इति समासः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कुरुषु चरति = कुरुचरः | कुरु + सुप् + चर् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> चरेष्टः ( ३.१.१६) इति सूत्रेण च रेः धा तोः अ धिकरणे सुब न्त- उपपदे टप्रत्ययो भवति | अतः कुरु + सुप् + चर् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः ट-प्रत्ययस्य विधानेन कुरु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + चर् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ट <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कुरु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + चर् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कुरु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + चर  इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये चर इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः कुरु + सुप् + चर   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदान्तरेण सह समस्यते नित्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = कुरु + सुप् + चर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१) इत्यनेन, अतः सुप् इत्यस्य लुक्‌ भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कुरु + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चर इति भवति | तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६ . ३ . १४ ) इति सूत्रे बहुलग्रहणत् अस्मिन् समासप्रसङ्गे सूत्रस्य अप्रवृत्तिः अस्ति, अतः पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् न भवति |

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अत्रापि तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेण विकल्पेन पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा कुरुचर + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | चर इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | कुरुचर + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा कुरुचरः इति समासः सिद्ध्यति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१४)    '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रावृट्छरत्कालदिवां जे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ६.३.१५) = ज इति उत्तरपदे परे प्रावृट्, शरत् , काल दि व् इत्येतेषां सप्तम्याः अलुक् भवति | प्रावृट् च शरत् च कालश्च दिव् च, तेषाम् इतरेतरयोगद्वन्द्वः, प्रावृट्छरत्कालदिवस्तेषां प्रावृट्छरत्कालदिवां षष्ठ्यन्तं, जे  सप्तम्यन्तम् | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— ' प्रावृट्छरत्कालदिवां सप्तम्याः अलुक् जे उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रावृट्छरत्कालदिवां जे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१५) इति सूत्रेण यत् कार्यं उक्तं, तत् कार्यं तु तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेणैव सम्भवति, तर्हि किमर्थं प्रावृट्छरत्कालदिवां जे (६.३.१५) इति सूत्रस्य आवश्यकता इति प्रश्नः उदेति ?

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सत्यमेव इदं सूत्रं नास्ति चेदपि तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेणैव नित्यरूपेण अलुक् साधयितुं शक्नुमः यतोहि तस्मिन् सूत्रे बहुलग्रहणेन नित्यप्रवृत्तिः अपि साधयितुं शक्यते | अतः सारांशः यत् प्रकृतसूत्रं नास्ति चेदपि उक्तकार्यं प्राप्तुं शक्यते | अतः एव उच्यते पूर्वस्यायं प्रपञ्चः इति | अर्थात्  प्रकृतसूत्रेण उक्तकार्यं पूर्वसूत्रेण तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इत्यनेन एव सिद्धं भवति | अतः प्रकृतसूत्रं केवलं पूर्वसूत्रस्य विस्तारमात्रम् अस्ति | यदि प्रकृतसूत्रं नास्ति चेदपि कार्यं प्राप्यते पूर्वसूत्रेण |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> व्याकरणस्य लक्ष्यम् अस्ति लघुत्वं एह्त् किमर्थं पाणिनना अनावश्यकसूत्राणि न अपाकृतानि | एतस्य समाधानं भाष्याकारेण उक्तं यत् आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्ते | अर्थात् सूत्रकारेण यदा एकवारं सूत्राणि कृतानि चेत् तत्पश्चात् तेषां अपाकरणं न क्रियन्ते|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यथा—

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रावृषि जायते = प्रावृषिजः |  वृष्टौ उत्पन्नः यः सः प्रावृषिजः | प्रावृष् + ङि + जन्( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सप्तम्यां जनेर्डः ( ३.२.९७) इति सूत्रेण सप्तम्यन्त उपपदे ज नेः धातोः डः प्रत्ययो भवति | अतः प्रावृष् + ङि + जन्( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः ड-प्रत्ययस्य विधानेन प्रावृष् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  प्रावृष् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना टेः ( ६.४.१४३) इति सूत्रेण भसंज्ञकस्य अङ्गस्य टि-संज्ञकस्य डित्-प्रत्यये परे लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अन् इति टिभागस्य लोपानन्तरं <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रावृष् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रावृष+ ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये ज इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः प्रावृष् + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = प्रावृष् + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु प्रावृट्छरत्कालदिवां जे (६.३.१५) इत्यनेन ज इति उत्तरपदे परे प्रावृट्, शरत् , काल दि व् इत्येतेषां सप्तम्याः अलुक् भवति| अतः प्रावृष् इत्यस्मात् ङि इत्यस्य लुक् न भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रावृष् + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रावृष् + इ + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> प्रावृषिज |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा प्रावृषिज +सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | ज इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | प्रावृषिज + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा प्रावृषिजः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शरदि जायते = शरदिजः | शरद्‍-ऋतौ यः उत्पन्नः सः शरदिजः |  शरद् + ङि + जन् (धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सप्तम्यां जनेर्डः ( ३.२.९७) इति सूत्रेण सप्तम्यन्त उपपदे ज नेः धातोः डः प्रत्ययो भवति | अतः शरद् + ङि + जन् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः ड-प्रत्ययस्य विधानेन शरद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  शरद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना टेः ( ६.४.१४३) इति सूत्रेण भसंज्ञकस्य अङ्गस्य टि-संज्ञकस्य डित्-प्रत्यये परे लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अन् इति टिभागस्य लोपानन्तरं <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शरद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शरद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज इति निष्पद्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ततः अग्रे प्रक्रिया प्रावृषिजः इत्यस्मिन् यथा आसीत् तथैव अत्रापि भवति | शरदिजः इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> काले जायते = कालेजः | उपयुक्तसमये यः उत्पन्नः सः कालेजः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिवि जायते = दिविजः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१५)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा वर्षक्षरशरवरात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.१६) =  ज इति उत्तरपदे परे वर्ष, क्षर , शर , वर , इत्येते भ्यः उत्तर स्याः सप्तम्याः विभाषा अलुग् भवति | वर्षश्च क्षरश्च शरश्च वरश्च तेषां समाहारद्वन्द्वो वर्षक्षरशरवरं, तस्माद् वर्षक्षरशरवरात् | प्रावृट्छरत्कालदिवां जे (६.३.१५) इत्यस्मात् सूत्रात् जे इत्यस्य अनुवृत्तिः | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | वर्षक्षरशरवरात्  सप्तम्याः अलुक् विभाषा जे उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> केवलं विकल्पसाधनार्थमेव इदं सूत्रं कृतम्, अन्यथा तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेण एव कार्यं सिद्धं भवति | प्रकृतसूत्रं नास्ति चेदपि तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६.३.१४) इति सूत्रेणैव विकल्पेन अलुक् साधयितुं शक्नुमः यतोहि तस्मिन् सूत्रे बहुलग्रहणेन वैकल्पिककार्यम् अपि साधयितुं शक्यते | अतः सारांशः यत् प्रकृतसूत्रं नास्ति चेदपि उक्तकार्यं प्राप्तुं शक्यते | वस्तुतः विभाषा वर्षक्षरशरवरात् (६.३.१६) इत्यस्मात् विभाषा इति पदस्य अग्रेमेषु सूत्रेषु अनुवृत्त्यर्थम् इदं सूत्रं कृतम् इति समाधानं प्राप्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वर्षे जायते = वर्षेजः वर्षजः | वर्षे यः उत्पन्नः सः इत्यर्थः | वर्ष + ङि + जन् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सप्तम्यां जनेर्डः ( ३.२.९७) इति सूत्रेण सप्तम्यन्त उपपदे ज नेः धातोः डः प्रत्ययो भवति| अतः वर्ष + ङि + जन् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः ड-प्रत्ययस्य विधानेन वर्ष <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  वर्ष <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">जन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना टेः ( ६.४.१४३) इति सूत्रेण भसंज्ञकस्य अङ्गस्य टि-संज्ञकस्य डित्-प्रत्यये परे लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अन् इति टिभागस्य लोपानन्तरं <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वर्ष <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वर्ष <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ज इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये ज इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः वर्ष + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = वर्ष + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु विभाषा वर्षक्षरशरवरात् (६.३.१६) इत्यनेन ज इति उत्तरपदे परे वर्ष, क्षर , शर , वर , इत्येते भ्यः उत्तर स्याः सप्तम्याः विभाषा अलुग् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे वर्ष इत्यस्मात् शब्दात् ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वर्ष + ङि + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वर्ष + इ + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा वर्षेज इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा वर्ष + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | ज इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | वर्षज + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा वर्षेजः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे वर्ष इत्यस्मात् शब्दात् ङि इति प्रत्ययस्य लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वर्ष + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वर्ष + ज <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वर्षज इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा वर्ष + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | ज इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | वर्षज + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा वर्षजः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य वर्षेजः, वर्षजः इति रूपद्वयं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> क्षरे जायते = क्षरेजः, क्षरजः | जले, मेघे इत्यादिषु क्षरणशीलेषु वस्तुषु उत्पन्नः इत्यर्थः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शरे जायते = शरेजः, शरजः | कार्तिकेयः इत्यर्थः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वरे जायते = वरेजः वरजः | वरदानात् (gift) यः उत्पन्नः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१६)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">घकालतनेषु कालनाम्नः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . १७ ) = घसंज्ञके प्रत्यये <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कालशब्दे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्यये च परतः कालनाम्नः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुग् भवति | घश्च कालश्च तनश्च, तेषामितरेतरयोगद्वन्द्वः घकालतनाः, तेषु, घकालतनेषु | कालस्य नाम कालनाम, तस्मात् कालनाम्नः, षष्ठीतत्पुरुषः | विभाषा वर्षक्षरशरवरात् (६.३.१६) इत्यस्मात् सूत्रात्  विभाषा इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— घकालतनेषु सप्तम्याः अलुगुत्तरपदे  विभाषा |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तरप्तमपौ घः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.२२) इति सूत्रेण तरप्, तमप् च तद्धितप्रत्ययौ घसंज्ञकौ स्तः | प्रकृतसूत्रे घप्रत्ययः इत्यनेन तरप्-तमप्, अनयो प्रत्यययोः ग्रहणं भवति | कालशब्दः इत्यनेन कालवाचिशब्दस्य ग्रहणं भवति | तन् -प्र त्ययः इत्यनेन ट्यु-ट्युल् प्रत्यययोः स्थाने यः अनादेशः, तुडागमः च क्रियते, तेन यः तन्नन्तशब्दः निष्पद्यते तस्य ग्रहणं भवति |  कालनाम्नः इत्यनेन कालशब्दस्य पर्यायवाचिशब्दानां ग्रहणं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ)    <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">घसंज्ञकशब्दस्य उदाहरणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधिके पूर्वाह्णे = पूर्वाह्नेतरे, पूर्वाह्नतरे | अधिकं पूर्वाह्णम्   अह्नः पूर्वम् इति लौकिकविग्रहवाक्यम् अस्ति |अलौकिकविग्रहः = अहन् + ङस् + पूर्व + सु | पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे ( २ . २ . १ ) इति सूत्रेण अत्र तत्पुरुषसमासः विधीयते | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व +अहन् <span style="font-family:Mangal,serif">|

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्व +अहन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">राजाहस्सखिभ्यष्टच् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (५.४.९१) इति सूत्रेण <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषस <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मासस्य उत्तरप दे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">राजन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">', ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">', ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सखि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एतेषु कश्चन शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विद्यते चेत्, <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पूर्व + अहन् + टच्   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अह्नोऽह्न एतेभ्यः ( ५.४.८८) इति सूत्रेण यस्मिन् समस्तपदे  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' सर्व<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सङ्ख्यात <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एकदेशवाचकः शब्दः उत अव्ययवाचकः शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् समासान्तप्रत्यये प्राप्ते अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अस्मिन् उदाहरणे पूर्व इति शब्दः एकदेशवाचकः शब्दः अस्ति पूर्वपदेन विद्यते, अहन् इति शब्दः उत्तरपदेन विद्यते अतः अहन् इत्यस्य स्थाने अह्न् इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अह्न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व +अह्न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अकः सर्वणे दीर्घः इति सूत्रेण सर्वणदीर्घसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अह्नोऽदन्तात् ( ८.४.७) इत्यनेन   अदन्तपूर्वपदस्था त् रे फात् प रस्य अ ह्नादेशस्य नस्य णः स्यात् |  अतः पूर्वाह्न इत्यत्र णत्वं भूत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्ण  इति सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे अनयोः अतिशयेन पूर्वाह्णे इत्यर्थे पूर्वाह्ण + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(५.३.५७) इति सूत्रेण द्वयोः एकः अतिशयेन प्रकृष्टः इत्यर्थे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तरप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्ययः विधीयते <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्ण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तरप् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तरप् इति प्रत्यये पकारस्य इत्संज्ञा भवति हलन्त्यम् इति सूत्रेण, तस्य लोपः इत्यनेन पकारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तर इति अवशिष्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + ङि + तर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एतस्य तद्धितसमुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कृत्तद्धितसमासाश्च  (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु घकालतनेषु कालनाम्नः ( ६ . ३ . १७ ) इत्यनेन घसंज्ञकप्रत्य यात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> परतः कालनाम्नः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पूर्वाह्ण + ङि + तर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आद्गुणः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा पूर्वाह्णेतर इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे घसंज्ञकशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्णेतर + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | तर इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णेतर + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेतर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ इ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेतरे इति समासः सिद्द्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे घसंज्ञकशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्णतर इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | पूर्वाह्णतर + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | तर इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णतर +ङि आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णतर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  पूर्वाह्णेतरे इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य पूर्वाह्णेतरे पूर्वाह्णतरे इति रूपद्वयं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अह्नः पूर्वं = पूर्वाह्णेतमे, पूर्वाह्णतमे | अत्यधिकं पूर्वाह्णम् इत्यर्थः | प्रक्रिया यथा पूर्वोक्ता | तमप् इति तद्धितप्रत्ययः विधीयते अतिशायने तमबिष्ठनौ ( ५ . ३ . ५५ )  इति सूत्रेण | अन्यानि सोपानानि समानानि भवन्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(५.३.५७) = द्वयोः एकः अतिशयेन प्रकृष्टः अस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्मिन् सन्दर्भे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा च केचन पदार्थाः विभज्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एते पदार्थाः अन्येभ्यः केभ्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">श्चित् प्रकृष्टाः सन्ति  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति वक्तव्यमस्ति चेत् तस्मिन् सन्दर्भे प्रातिपदिकात् स्वार्थे तरप्-प्रत्ययः तथा ईयसुँन्-प्रत्ययः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| केभ्यचन तिङन्तेभ्यः अपि अस्मिन्नेव सन्दर्भे  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तरप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रत्ययः विधीयते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| उदा – रामकृष्णयोः रामः शान्ततरः आसीत् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतिशायने तमबिष्ठनौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ५ . ३ . ५५ ) = <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रकर्षेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्मिन् सन्दर्भे प्रातिपदिकात् स्वार्थे तमप् तथा इष्ठन् प्रत्ययौ भवतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| उदा- सर्वेषु छात्रेषु रामः पटुतमः अस्ति|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कालवाचकस्य उदाहरणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्णे काले = पूर्वाह्णेकाले, पूर्वाह्णकाले | प्रक्रिया यथापूर्विक्ता | अलौकिकविग्रहः = पूर्वाह्ण + ङि + काल + ङि | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्ण + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + काल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Mangal,serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">प्रातिपदिकसंज्ञा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कृत्तद्धितसमासाश्च  (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु घकालतनेषु कालनाम्नः ( ६ . ३ . १७ ) इत्यनेन कालवाचिशब्दात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> परतः कालनाम्नः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे कालवाचकशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + ङि + काल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आद्गुणः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा पूर्वाह्णेकाल इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | पूर्वाह्णेकाल + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | काल इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णेकाल + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेकाल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेकाले इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे कालवाचकशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + काल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आद्गुणः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा पूर्वाह्णकाल इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | पूर्वाह्णकाल + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | काल इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णकाल + ङि आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णकाल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णकाले इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य रूपद्वयं सिद्धं भवति पूर्वाह्णेकाले, पूर्वाह्णकाले इति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ)      <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तन्-प्रत्ययान्तस्य उदाहरणम् –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्णे समये = पूर्वाह्णेतने, पूर्वाह्णतने | अह्नः पूर्वम् = पूर्वाह्णः | पूर्व + अहन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">राजाहस्सखिभ्यष्टच् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (५.४.९१) इति सूत्रेण <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषस <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मासस्य उत्तरप दे  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">राजन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">', ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">', ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सखि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एतेषु कश्चन शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विद्यते चेत्, <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| पूर्व + अहन् + टच्   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अह्नोऽह्न एतेभ्यः ( ५.४.८८) इति सूत्रेण यस्मिन् समस्तपदे  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सर्व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सङ्ख्यात <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एकदेशवाचकः शब्दः उत अव्ययवाचकः शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अहन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् समासान्तप्रत्यये प्राप्ते अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अस्मिन् उदाहरणे पूर्व इति शब्दः एकदेशवाचकः शब्दः अस्ति पूर्वपदेन विद्यते, अहन् इति शब्दः उत्तरपदेन विद्यते अतः अहन् इत्यस्य स्थाने अह्न् इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अह्न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ+ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्व + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अह्न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अकः सर्वणे दीर्घः इति सूत्रेण सर्वणदीर्घसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अह्नोऽदन्तात् ( ८.४.७) इत्यनेन   अदन्तपूर्वपदस्था त् रे फात् प रस्य अ ह्नादेशस्य नस्य णः स्यात् |  अतः पूर्वाह्न इत्यत्र णत्वं भूत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्ण  इति सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (४.३.२४) इति सूत्रेण पूर्वाह्ण -अ पराह्ण - शब्दाभ्यां विभाषा ट्युट्युलौ प्रत्ययौ भवतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तुट् च तयोरागमः <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अतः <span style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (४.३.२४) इति सूत्रेण पूर्वाह्ण इति शब्दात् ट्यु इति प्रत्ययः विधीयते, तुट् इति आगमः अपि भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्ण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तुट् ट्यु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ट्यु इति प्रत्यये टकारस्य इत्संज्ञा चुटू इत्यनेन; तस्य लोपः इत्यनेन टकारस्य लोपः; यु इति अवशिष्यते | तुट् इति आगमः टित्वात् ट्यु इति प्रत्ययस्य आदौ आयाति आद्यन्तौ टकितौ ( १.१.४६) इत्यनेन सूत्रेण | तुट् इति आगमे टकारस्य इत्संज्ञा भूत्वा लोपः भवति, अकारः उच्चारणार्थः, तकारः एव अवशिष्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + ङि + त् + यु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  युवोरनाकौ  (७.१.१) इत्यनेन अङ्गात् परस्य प्रत्ययस्य आदौ विद्यमानस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">युँ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">इत्यस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">अन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">आदेशः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">वुँ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">इत्यस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">अक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ यु इत्यत्र यु इत्यस्य स्थाने अन इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + त् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण +ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तन इति भवति | पूर्वाह्ण + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तन इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">कृत्तद्धितसमासाश्च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI"> (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु घकालतनेषु कालनाम्नः ( ६. ३ . १७ ) इत्यनेन तनप्रत्ययान्तात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> परतः कालनाम्नः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे तनप्रत्ययान्तशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + ङि + तन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">  <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आद्गुणः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा पूर्वाह्णेतन इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | पूर्वाह्णेतन + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | तन इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णेतन + ङि आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेतन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णेतने इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे तनप्रत्ययान्तशब्दः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्ण + तन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वाह्णतन इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | पूर्वाह्णतन + ङि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सुबुत्पत्तिः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | तन इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पूर्वाह्णतन + ङि आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णतन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पूर्वाह्णतने इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य रूपद्वयं सिद्धं भवति पूर्वाह्णेतने, पूर्वाह्णतने इति |

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शयवासवासिष्वकालात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.१८)= शय वास वासि न् इत्येते षु उत्तरपदे षु हलन्तात् अदन्तात् अ कालवाचिनः ( कालवाचिनः शब्दात् भिन्नः शब्दः इत्यर्थः) उत्तरस्याः सप्त म्याः विभाषा अलुक् भवति | शयश्च वासश्च वासी च, तेषाम् इतरेतरयोगद्वन्द्वः, शयवासवासिनः तेषु, शयवासवासिषु |  न कालोऽकालः तस्मात् कालात्, नञ्तत्पुरुषः | शयवासवासिषु सप्तम्यनतम्, अकालात् पञ्चम्यन्तम् | विभाषा वर्षक्षरशरवरात् (६.३.१६) इत्यस्मात् सूत्रात्  विभाषा इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् हलदन्तात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— हलदन्तात् अकालात् सप्तम्याः अलुक् शयवासवासिषु उत्तरपदे विभाषा|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">खे शेते = खेशयः, खशयः | आकाशे यः निद्रां करोति सः इत्यर्थः | ख + ङि + शी( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अधिकरणे शेतेः ( ३.२.१५) इति सूत्रेण   शे तेः धा तोः अ धिकरणे सुबन्त - उपपदे अच् प्रत्ययो भवति | अतः ख + ङि + शी ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः अच्-प्रत्ययस्य विधानेन ख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शी + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अच् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शी + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना शी इत्यस्य ईकारस्य गुणः भवति  सार्वधातुकार्धधातुकयोः  (७.३.८४) |  सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यनेन इगन्ताङ्गस्य इकः गुणः भवति सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एचोऽवायवः इत्यनेन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ख <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङि + <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शय् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ख <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ शय इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये शय इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः ख + ङि  + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = ख + ङि + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु शयवासवासिष्वकालात् ( ६.३.१८) इत्यनेन शय वास वासि न् इत्येते षु उत्तरपदे षु हलन्तात् अदन्तात् अ कालवाचिनः उत्तरस्याः सप्त म्याः विभाषा अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे शय इत्यस्मात् उत्तरपदात् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ख + ङि + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ख + इ + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा खेशय इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा खेशय + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | शय इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | खेशय + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा खेशयः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे शय इत्यस्मात् उत्तरपदात् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ख + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  खशय इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा खशय+सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | शय इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | खशय + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा खशयः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य खेशयः, खशयः इति रूपद्वयं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामे वासः यस्य सः = ग्रामेवासः, ग्रामवासः| अलौकिकविग्रहः = ग्रामे + ङि + वास + सु | अत्र व्यधिकरणबहुव्रीहिसमासः विधीयते | समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण | इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु शयवासवासिष्वकालात् ( ६.३.१८) इत्यनेन शय वास वासि न् इत्येते षु उत्तरपदे षु  हलन्तात् अदन्तात् अ कालवाचिनः उत्तरस्याः सप्त म्याः विभाषा अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे वास इत्यस्मात् उत्तरपदात् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ग्राम + ङि + वास <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्राम + इ + वास <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा ग्रामेवास इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा ग्रामेवास + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्रधानः अस्ति| अन्यपदार्थः कोपि पुरुषः इति कृत्वा अयं समासः पुंलिङ्गे भवति | ग्रामेवास + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा ग्रामेवासः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे वास इत्यस्मात् उत्तरपदात् पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ग्राम + वास <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामवास इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा ग्रामेवास + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्रधानः अस्ति | अन्यपदार्थः कोपि पुरुषः इति कृत्वा अयं समासः पुंलिङ्गे भवति |  ग्रामवास + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा ग्रामवासः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य रूपद्वयम् – ग्रामेवासः, ग्रामवासः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एवमेव ग्रामे वसति = ग्रामेवासी, ग्रामवासी | ग्रामे एव यः सामान्यतया वासं करोति सः इत्यर्थः| ग्राम + ङि + वस् (धातु)  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामे वसति तच्छीलमस्य इत्यर्थे ग्राम + ङि + व इति धातुतः   सुबन्त - उपपदे णिनि प्रत्ययो भवति, उपधावृद्धिः अपि भवति | अतः ग्राम + ङि + वस् ( धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> उपधावृद्धिः भवति तथा च कृत्संज्ञकः णिनि-प्रत्ययस्य विधानेन ग्राम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वास् + णिनि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ग्राम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + वास् +इन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ग्राम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वासिन् इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये वासिन् इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः ग्रामे + ङि + वासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = ग्राम + ङि + वासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु शयवासवासिष्वकालात् ( ६.३.१८) इत्यनेन शय वास वासि न् इत्येते षु उत्तरपदे षु हलन्तात् अदन्तात् अ कालवाचिनः उत्तरस्याः सप्त म्याः विभाषा अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे वासिन् इति उत्तरपदे परे पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य विकल्पेन लुक् न भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ग्राम + ङि + वासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्राम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ इ + वासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इति सूत्रेण गुणसन्धिं कृत्वा ग्रामेवासिन् इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा ग्रामेवासिन् +सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | वासिन् इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | ग्रामेवासिन् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ  (६.४.८) इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः ग्रामेवासीन्+ सु इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामेवासीन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य  (८.२.७) इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामेवासी इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे वासिन् इति उत्तरपदे परे पूर्वपदस्य ङि इति प्रत्ययस्य लुक् भवति तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ग्राम + वासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामवासिन् इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा ग्रामवासिन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | वासिन् इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | ग्रामवासिन् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ  (६.४.८) इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः ग्रामवासीन् + सु इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामवासीन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य  (८.२.७) इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ग्रामवासी इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य रूपद्वयं = ग्रामेवासी, ग्रामवासी |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भूमौ शेते = भूमिशयः इति समासे शयवासवासिष्वकालात् ( ६.३.१८) इति सूत्रेण पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुक् न भवति यतोहि सूत्रं तत्र एव कार्यं करोति यत्र  हलन्तात् अदन्तात् अ कालवा ची शब्दः अस्ति | अत्र अकालवाची शब्दः भूमि इति | अयं शब्दः हलन्तः अथवा अदन्तः नास्ति इति कृत्वा भूमौशयः इति समासः न भवति | अत्र तु एकमेव रूपम् अस्ति भूमिशयः इति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भूमि + ङि + शी (धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अधिकरणे शेतेः ( ३.२.१५) इति सूत्रेण   शे तेः धा तोः अ धिकरणे सुबन्त - उपपदे अच् प्रत्ययो भवति | अतः भूमि + ङि + शी (धातु) <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  कृत्संज्ञकः अच्-प्रत्ययस्य विधानेन भूमि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शी + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अच् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  भूमि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शी + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना शी इत्यस्य ईकारस्य गुणः भवति  सार्वधातुकार्धधातुकयोः  (७.३.८४) |  सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यनेन इगन्ताङ्गस्य इकः गुणः भवति सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परे  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भूमि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एचोऽवायवः इत्यनेन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> भूमि <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङि + <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शय् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भूमि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ शय इति निष्पद्यते | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये शय इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः भूमि + ङि + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = भूमि + ङि + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | अत्र शयवासवासिष्वकालात् ( ६.३.१८) इति सूत्रेण पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुक् न भवति यतोहि भूमि इति पूर्वपदं न हलन्तं न वा अदन्तम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भूमि + शय <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  भूमिशय इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा भूमिशय <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | शय इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | भूमिय + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा भूमिशयः इति समासः सिद्ध्यति | अत्र एकमेव रूपम् अस्ति भूमिशयः इति | भूमौशयः इति समासः न सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपो योनियन्मतुषु इति वार्तिकम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अस्ति | वार्तिकार्थः = योनि, यत्, मतु इत्येतेषु कश्चन शब्दः उत्तरपदे चेत् अप् इति पूर्वपदात् सप्तम्याः अलुक् भवति | योनि इति शब्दः, यत् इति प्रत्ययः तथा मतु ( मतुप्) इत्यपि प्रत्ययः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्सु योनिः यस्य सः = अप्सुयोनिः | यस्य योनिः (उत्पत्तिः) जले अस्ति सः इत्यर्थः |  अप् + सुप् + योनि + सु इति अलौकिकविग्रहः | व्यधिकरणबहुव्रीहिसमासः विधीयते अत्र | अप् + सुप् + योनि + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु अपो योनियन्मतुषु इत्यनेन वार्तिकेन योनि, इति शब्दः उत्तरपदे चेत् अप् इति पूर्वपदात् सप्तम्याः अलुक् भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + योनि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सुयोनि इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आप्सुयोनि + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्रधानः अस्ति | अन्यपदार्थः कोपि पुरुषः इति कृत्वा अयं समासः पुंलिङ्गे भवति | आप्सुयोनि + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा आप्सुयोनि इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्सुभवः = अप्सव्यः | जले यः उत्पद्यते | अप् + सुप् इत्यस्मात्  दिगादिभ्यो यत्  ( ४.३.५४) इति सूत्रेण दिशित्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः यत् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन् विषये <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + यत् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तद्धितप्रयुक्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कृत्तद्धितसमासाश्च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु अपो योनियन्मतुषु इत्यनेन वार्तिकेन यत्प्रत्ययान्तः शब्दः उत्तरपदे चेत् अप् इति पूर्वपदात् सप्तम्याः अलुक् भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुप् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यत् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना  ओर्गुणः  ( ६.४.१४६) इत्यनेन उवर्णान्तस्य भसंज्ञकस्य तद्धितप्रत्यये परे गुणादेशः भवति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सु इत्यस्य गुणः भवति यत् इति तद्धितप्रत्यये परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वान्तो यि प्रत्यये <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.१.७९) इत्यनेन ओकार-औकारयोः यकारादि-प्रत्यये परे क्रमेण अव्/आव् आदेशाः भवन्ति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्स् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अव् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य = अप्सव्य इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा अप्सव्य + सु इति भवति| | अप्सव्य + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा अप्सव्यः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्सुमन्तौ आज्यभागौ | यज्ञे अप्सु इत्यादीनां मन्त्राणां उच्चारणं भवति |  अप्सु इति यदीयमन्त्रयोः अस्ति इत्यस्मिन् अर्थे अप् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्मात्  तदस्यास्त्यस्मिन्नि मतुप् ( ५.२.९४) इति सूत्रेण मतुप् -प्रत्ययः  विधीयते | अतः  अप् + सु + मत् इति भवति | तद्धितप्रयुक्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कृत्तद्धितसमासाश्च  (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन परन्तु अपो योनियन्मतुषु इत्यनेन वार्तिकेन मतुप्प्रत्ययान्तः शब्दः उत्तरपदे चेत् अप् इति पूर्वपदात् सप्तम्याः अलुक् भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु + मत् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मत् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्सुमत् इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा अप्सुमत् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अधुना <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.७०) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन सर्वनामस्थानसंज्ञक-प्रत्यये परे धातुभिन्न-उगितः नुमागमो भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सुमन्त् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ =  अप्सुमन्तौ इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपो योनियन्मतुषु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति वार्तिके मतभेदाः सन्ति<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">। भाष्यकारः अलुगुत्तरपदे ( ६.३.१) इति सूत्रस्य व्याख्यानस्य चर्चासमये अपो योनियन्मतिषु चोपसंख्यानम् इति वार्तिकस्य चर्चा अस्ति |  वार्तिककारः अलुक्-विधानस्य प्रसङ्गे एकवच्च इति कथनद्वारा केवलम् एकवचने एव अलुक् इत्यस्य प्रस्तावः कृतः दृश्यते | तस्य अनावश्यकता प्रदर्श्य गोषुचरः, वर्षासुजः, अप्सुयोनिः, अप्सव्यः, अप्सुमतिः इत्यादीनां बहुचनानां विग्रहे अलुक् कथं जायते ?

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अप्सुमन्तौ इत्यत्र तु एकवद्भावस्य प्रयोगः नास्ति यतोहि अप्सुमत् इति कथनेन एकत्वमात्रस्य एव बोधकः अस्ति, यतोहि आहुतीनां विवरणे अप्सु इति शब्देन युक्तमन्त्रे प्रयुक्तस्य अप्सु इति शब्दः एकसंख्यायाः बोधकः अस्ति | अन्यविषयः यत् मतुषु इति पाठः अपि समीचीनः नास्ति यतोहि अप्सुमत् इति शब्दः केवलम् अनुकरणात्मकः इति कृत्वा  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन सुब्लुक् न प्राप्यते | एवञ्च अलुक्-विधानस्य विषयः एव नास्ति | अतः एव मतुषु इत्यस्य स्थाने मतिषु इति पाठः उपयुक्तः अस्ति| एतादृपाठेन वार्तिकार्थः भवति - योनि, यत्, मति इत्येतेषु कश्चन शब्दः उत्तरपदे चेत् अप् इति पूर्वपदात् सप्तम्याः अलुक् भवति  इति| तनुसारं अप्सुयोनिः अप्सव्यः, अप्सुमतिः इति उदाहरणानि सिद्ध्यन्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१८)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नेन्सिद्धबध्नातिषु च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . १९ ) = इन्नन्ते उत्तरपदे, सिद्धशब्दे , ब न्ध्-धा तौ च परतः पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुग् न भवति | अर्थात् इन्-प्रत्ययान्तशब्दः, सिद्ध-शब्दः, बन्ध्-धातुः उत्तरपदे चेत् पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुक् न भवति | तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६.३.१४)  इत्यस्य इदं निषेधकसूत्रम् अस्ति | बध्नाति इति पदं श्तिप् -प्रत्ययान्तः अस्ति | अनेन कारणेन बन्ध् -धातुतः यः कोपि कृत्प्रत्ययः परः चेदपि अस्य सूत्रस्य कार्यं भवति | इन् च सिद्धश्च बध्नातिश्च तेषाम् इतरेतरयोद्वन्द्वः इन्सिद्धबध्नातयः तेषु इन्सिद्धबध्नातिषु सप्तम्यन्तं, नाव्ययम् | हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६.३.१४)  इत्यस्मात् मण्डुकप्लुत्या तत्पुरुषे इत्यस्य अनुवृत्तिः | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— तत्पुरुषे इन्सिद्धबध्नातिषु च  उत्तरपदेषु सप्तम्याः अलुक् न |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

१)    <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थण्डिले शेते तत् व्रतम् अस्य = स्थण्डिलशायी | अर्थात् यः भूमौ शयनस्य व्रतम् आचरति | स्थण्डिल + ङि पूर्वकः शी-धातुतः व्रते ( ३.२.८०)  इति सूत्रेण कृत्संज्ञकः णिनि-प्रत्ययः विधीयते | व्रते (३.२.८०) इति सूत्रं वदति व्रते गम्यमाने सुबन्त -उपपदे धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति | णिनि इति प्रत्यये णकारस्य इत्संज्ञा भवति चुटू इत्यनेन, इकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् इत्यनेन | तस्य लोपः इत्यनेन इत्संज्ञकयोः वर्णयोः लोपः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थण्डिल + ङि + शी + इन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">णिनि इति प्रत्ययः णित् इति कृत्वा अत्र अचो ञ्णिति (७.२.११५) इति सूत्रेण अजन्ताङ्गस्य अन्त्यवर्णस्य वृद्धिः भवति ञिति णिति प्रत्यये परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शी इत्यस्मिन् इकारस्य वृद्धिः ऐकारः <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थण्डिल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ शै <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एचोऽयवायवः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.१.७८) इत्यनेन ऐकारस्य स्थाने आय आदेशः भवति अचि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्थण्डिल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + शाय् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्थण्डिल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + शायिन् इति भवति | गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये शायिन् इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः स्थण्डिल + ङि + शायिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = स्थण्डिल + ङि + शायिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | अत्र

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . १४ ) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः अ लुग् प्राप्तः अस्ति | परन्तु नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इत्यनेन इन्नन्ते उत्तरपदे पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुग् न भवति | नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इति सूत्रं तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६.३.१४) इति सूत्रस्य निषेधः क्रियते येन सुब्लुक् पुनः प्राप्यते | फलितार्थः अत्र स्थण्डिल + ङि इत्यत्र सप्तम्याः लुक् भवति | अतः स्थण्डिल + शायिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थाण्डिलशायिन् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति प्रातिपदिकं सिद्धम् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा स्थाण्डिलशायिन् + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | शायिन् इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | स्थाण्डिलशायिन् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ  (६.४.८) इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः स्थाण्डिलशायीन् + सु इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थाण्डिलशायीन् <span style="font-family:Arial,sans-serif"> → <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य  (८.२.७) इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थाण्डिलशायी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

२)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">साङ्काश्ये सिद्धः = साङ्काश्यसिद्धः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| राज्ञः जनकस्य भ्राता कुशध्वजः आसीत् तस्य राजधानी साङ्काश्यः आसीत् | अलौकिकविग्रहः = साङ्काश्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सिद्ध <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु | अत्र सप्तमी शौण्डैः इत्यनेन सप्तमीतत्पुरुषसमासः विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">साङ्काश्य + ङि + सिद्ध + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | अत्र

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . १४ ) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः अ लुग् प्राप्तः अस्ति | परन्तु नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इत्यनेन सिद्धशब्दे परे पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुग् न भवति | नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इति सूत्रं तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६ . ३ . १४ ) इति सूत्रस्य निषेधः क्रियते येन सुब्लुक् पुनः प्राप्यते | फलितार्थः अत्र साङ्काश्य + ङि इत्यत्र सप्तम्याः लुक् भवति | अतः साङ्काश्य+ सिद्ध <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">साङ्काश्यसिद्ध <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति प्रातिपदिकं सिद्धम् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा साङ्काश्यसिद्ध + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | सिद्ध इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | साङ्काश्यसिद्ध + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा साङ्काश्यसिद्धः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

३)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चक्रे बद्धः = चक्रबद्धः | अलौकिकविग्रहः = चक्र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ बद्ध <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु | अत्र सप्तमी शौण्डैः इत्यनेन सप्तमीतत्पुरुषसमासः विधीयते | बन्ध् इति धातुतः क्तप्रत्ययः क्रियते चेत्, बद्ध इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चक्र + ङि + बद्ध + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | अत्र

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.३.१४) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः अ लुग् प्राप्तः अस्ति | परन्तु नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इत्यनेन बन्ध्‌- शब्दे परे पूर्वपदस्य सप्तम्याः अलुग् न भवति | नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६ . ३ . १९ ) इति सूत्रं तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६.३.१४) इति सूत्रस्य निषेधः क्रियते येन सुब्लुक् पुनः प्राप्यते | फलितार्थः अत्र चक्र + ङि इत्यत्र सप्तम्याः लुक् भवति | अतः चक्र + बद्ध <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चक्रबद्ध <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति प्रातिपदिकं सिद्धम् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा चक्रबद्ध + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | बद्ध इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | चक्रबद्ध + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा चक्रबद्धः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> चक्रं बन्धः यस्य = चक्रेबन्धः, चक्रबन्धः | अलौकिकविग्रहः = चक्र + ङि + बन्ध + सु | अत्र पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति विकल्पेन बन्धे '  ' च विभाषा ( ६ . ३ . १३ ) इत्यनेन | बन्धे च विभाषा ( ६.३.१३) इत्यनेन हल न्तात् अदन्तात् उ त्तरस्याः सप्तम्याः विभाषा अलुग् भवति बन्धः इति घञ्यन्ते उत्तरपदे परे |  अतः रूपद्वयं सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अचो ञ्णिति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.२.११५) = अजन्ताङ्गस्य अन्त्यवर्णस्य वृद्धिः भवति ञिति णिति प्रत्यये परे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">येन विधिस्तदन्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.७२) इत्यनेन अचः अङ्गस्य नाम न केवलम्‌ अच्‌ इत्यङ्गस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपि तु अजन्तस्य अङ्गस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलोऽन्तस्य इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य एव स्थाने वृद्धिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ञ्‌ च ण्‌ च ञ्णौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ञ्णौ इतौ यस्य तत्‌ ञ्णित्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मिन्‌ ञ्णिति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिसमासः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अचः षष्ठ्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ञ्णिति सप्तम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मृजेर्वृद्धिः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.२.११४) इत्यस्मात्‌ वृद्धिः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अङ्गस्य (६.४.१) इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— अचः अङ्गस्य वृद्धिः ञ्णिति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">१९)   '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थे च भाषायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २० ) = स्थे च उत्तरपदे भाषा यां सप्तम्या अलुक् न भवति | स्थे सप्तम्यन्तं, चाव्ययं, भाषायां सप्तम्यन्तम् | सूत्रे भाषायाम् इत्युक्तत्वात् वैदिकप्रयोगे तु अलुक् भवत्येव  |अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | नेन्सिद्धबध्नातिषु च ( ६. ३ . १९ ) इत्यस्मात् न इत्यस्य अनुवृत्तिः |  हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ( ६. ३ . ९ ) इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्याः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— स्थे उत्तरपदे च भाषायाम् सप्तम्याः अलुग् न |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> समे तिष्ठति = समस्थः | भूमौ यः तिष्ठति इत्यर्थः | सम +ङि पूर्वकः ष्ठा गतिनिवृतौ( स्था) इति धातुतः सुपि स्थः इति सूत्रेण क-प्रत्ययः विधीयते |  सुपि स्थः (३.२.४) इति सूत्रेण सुबन्ते उपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति | अस्मिन् सूत्रे कर्मणि इत्यस्य अनुवृत्तिः अस्तीति कारणेन सुबन्तं कर्मरूपेण अस्ति चेदेव उपपदे पूर्वपदे कप्रत्ययो भवति | परन्तु अत्र स्था इति धातुः अकर्मकः, अतः कर्म न भवितुं न अर्हति, अतः कथं वा सूत्रस्य प्रवृत्तिः इति प्रश्नः उदेति | काशिकाकारः वदति धातुः अकर्मकः चेत् तत्र कर्मणि इत्यस्य सम्बन्धः न मन्तव्यः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः सम + ङि + स्था + क <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कप्रत्यये ककारस्य इत्संज्ञा भवति लश्क्वतद्धिते इत्यनेन, तस्य लोपः इत्यनेन ककारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + स्था <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना आतो लोप इटि च (६.४.६४) इत्यनेन अजाद्यार्धाधातुके क्ङिति परे आकारान्तस्य अङ्गस्य आकरस्य लोपः स्यात् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः स्था इत्यस्य आकरस्य लोपः भवति अ इति अजाद्यार्धाधातुके किति प्रत्यये परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   सम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ स्थ् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> सम <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थ इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति नियमात् उपपदसमासे कर्तव्ये शायिन् इति कृदन्तशब्दात् सुप्-प्रत्ययस्य विधानात् प्रागेव समासः भवति | अतः सम + ङि + स्थ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   उपपदमतिङ् ( २.२.१९) इत्यनेन उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते | अर्थात् उपपदमतिङन्तं समर्थेन पदा न्तरेण सह समस्यते नि त्यं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, तत्पुरुषश्च समासो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = सम + ङि + स्थ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | अत्र

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्पुरुषे कृति बहुलम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . १४ ) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः अ लुग् प्राप्तः अस्ति | परन्तु स्थे च भाषायाम् ( ६ . ३ . २० ) इत्यनेन स्थे च उत्तरपदे भाषा यां सप्त म्याः अलुक् निषिध्यते | फलितार्थः अत्र सम + ङि + स्थ इत्यत्र सप्तम्याः लुक् भवति | अतः सम + स्थ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समस्थ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा समस्थ + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | स्थ इति शब्दः पुंलिङ्गे विवक्षितः इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | समस्थ + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा समस्थः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आतो लोप इटि च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.४.६४) = अ जा द्या र्धधातुके क्ङिति परे, आर्धाधातुके इटि परे च आकारान्तस्य अङ्गस्य आकरस्य लोपो भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> खरे तिष्ठति = खरेष्ठः |  अयं वैदिकप्रयोगः अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">खर + ङि पूर्वकः ष्ठा गतिनिवृतौ (स्था) इति धातुतः सुपि स्थः इति सूत्रेण क-प्रत्ययः विधीयते |  सुपि स्थः (३.२.४) इति सूत्रेण सुबन्ते उपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति | अतः खर + ङि + स्था + क <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> कप्रत्यये ककारस्य इत्संज्ञा भवति लश्क्वतद्धिते इत्यनेन, तस्य लोपः इत्यनेन ककारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">खर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + स्था <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना आतो लोप इटि च (६.४.६४) इत्यनेन अजाद्यार्धाधातुके क्ङिति परे आकारान्तस्य अङ्गस्य आकरस्य लोपः स्यात् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः स्था इत्यस्य आकरस्य लोपः भवति अ इति अजाद्यार्धाधातुके किति प्रत्यये परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   खर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि+ स्थ् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> खर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङि + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थ इति भवति | अग्रे प्रक्रिया यथा समस्थः इत्यत्र | केवलं तावान् एव भेदः यत् तत्पुरुषे कृति बहुलम् ( ६. ३ . १४ ) इत्यनेन तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः अ लुग् भवति | अत्र स्थे च भाषायाम् ( ६. ३ . २० ) इति सूत्रस्य प्रवृत्तिः नास्ति यतोहि इदं सूत्रं लोके एव प्रयुज्यते न तु वैदिकप्रयोगेषु |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   खर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ स्थ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   गुणसन्धिं कृत्वा खरे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थ इति भवति | अग्रे  आदेशप्रत्यययोः  (८.३.५९) इत्यनेन स्थ इत्यत्र यः आदेशरूपी सकारः अस्ति, तस्य षत्वं भवति यतोहि सकारात् पूर्वं यः एकारः अस्ति सः इण्-प्रत्याहारस्थः वर्णः अस्ति | अतः खरेष्थ इति भवति | अग्रे ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इत्यनेन ष्टुत्वादेशः भवति, येन षकारस्य प्रभावेण थकारस्य स्थाने ठकारादेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| खरेष्ठ इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |  तदनन्तरं सुबुत्पत्तिं कृत्वा खरेष्ठः इति समासः सिद्धः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशप्रत्यययोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५९) = इण्‌-प्रत्याहारात्‌ कवर्गीयात्‌ च परे अपदान्तः आदेशरूपी प्रत्ययावयवो वा सकारः अस्ति चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्य सकारस्य स्थाने षकारादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशः तु मूर्धन्यवर्णस्य इत्येव उक्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परं स्थानेऽन्तरतमः इत्यनेन ट्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ठ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ढ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ण्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ष्‌ इत्येषु मूर्धन्यवर्णेषु षकारस्य नैकट्यम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः षकारः एव आदिष्टः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विसर्गः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शर्‍-प्रत्याहारस्थ-वर्णः एषु अन्यतमः मध्ये अस्ति चेदपि कार्यं भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्‌-प्रत्याहरे इमे वर्णाः अन्तर्भूताः— इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऐ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ह <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्य कार्यस्य नाम षत्वविधिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशश्च प्रत्ययश्च आदेशप्रत्ययौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तयोः आदेशप्रत्यययोः इतरेतरद्वन्द्वः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठ्यन्तम्‌ एकपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सहे साडः सः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५६) इत्यस्मात्‌ सः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुंविसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५८) इत्यस्य पूर्णा अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌  (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम्‌ इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्कोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपदान्तस्य मूर्धन्यः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५५) इत्यनयोः अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—इण्कोः आदेशप्रत्यययोः अपदान्तस्य सः मूर्धन्यः संहितायां <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुंविसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> षष्ठीविभक्तेः अलुक् 

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२०)   '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठ्या आक्रोशे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">६.३.२१) = आक्रोशे गम्यमाने उत्तरपदे षष्ठ्या अलुग् भवति | आक्रोशः नाम निन्दा इत्यर्थः | षष्ठ्याः षष्ठ्यन्तम्, आक्रोशे सप्तम्यन्तम् ' | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—षष्ठ्या अलुग् आक्रोशे उत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> चौरस्य कुलम् = चौरस्यकुलम् | अलौकिकविग्रहः = चौर + ङस् + कुल + सु | षष्ठी ( २ . २ . ८ ) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चौर + ङस् + कुल + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | परन्तु षष्ठ्या आक्रोशे (६.३.२१) = आक्रोशे गम्यमाने उत्तरपदे षष्ठ्या अलुग् भवति | चौर + ङस् + कुल इत्यत्र निन्दायां द्योत्यां चौर इत्यस्य षष्ठ्याः लुक् न भवति, कुल इत्यस्य विभक्तेः लुक् भवति | अतः चौर + ङस् + कुल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चौर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ कुल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टाङसिङसामिनात्स्याः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.१२) इत्यनेन सूत्रण अदन्तात् अङ्गात् परस्य टा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ङसि , ङस् च प्रत्ययानां स्थाने  क्रमेण इन , आत् , स्य इत्येते आदेशाः भवन्ति | अतः ङस् इत्यस्य स्थाने स्य इति आदेशः भवति   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> चौर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्य + कुल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चौरस्यकुल इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा समस्थ + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | कुल इति शब्दः नपुंसकलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति | चौरस्यकुल + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( ७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात्  सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भव ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">चौरस्यकुल + अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अक् वर्णात्  अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> चौरस्यकुलम् इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( ७.१.२४) = अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात्  सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भव <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ति | अतः पञ्चम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अम् प्रथमान्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|  अङ्गस्य ( ६.४.१) इत्यस्य अधिकारः | स्वमोर्नपुंसकात्‌ (७.१.२३) इति सूत्रस्य पूर्णानुवृत्तिः अस्ति | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—  नपुंसकात् अतः अङ्गात्  स्वमोः अम्  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) = अक् वर्णात्  अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अमि सप्तम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वः प्रथमान्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अकः सवर्णे दीर्घः ( ६.१.९९) इत्यस्मात् सूत्रात् अकः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एकः पूर्वपरयोः (६.१.८३) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संहितायाम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.७१) इत्यनयोः अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इको यणचि ( ६.१.७७) इत्यस्मात् सूत्रात् अचि इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अनुवृत्ति सहितसूत्रम् — अकः अमि अचि पूर्वपरयोः एकः पूर्वः संहितायाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ब्राह्मणस्य कुलम् = ब्राह्मणकुलम् | अस्मिन् समासे ब्राह्मणस्य इत्यस्मात् विभक्तेः अलुक् न भवति यतोहि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठ्या आक्रोशे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.२१) इति सूत्रे आक्रोशे इति पदम् अस्ति येन निन्दार्थे गम्यमाने एव पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् भवति | निन्दार्थः न अवगम्यते चेत्, नाम यत्र यथार्थकथनम् अस्ति, तत्र पूर्वपदस्य अलुक् न भवति | अत एव ब्राह्मणस्य कुलम् इत्यस्मिन् यथार्थकथनेन निन्दा न बुध्यते इत्यतः ब्राह्मणस्य इति षष्ठ्यन्तस्य अलुक् न भवति अपितु लुक् भूत्वा ब्राह्मणकुलम् इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अस्मिन् सूत्रे पञ्च वार्तिकानि सन्ति, तानि अवलोक्यन्ते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">1)      <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाग्दिक्पश्यद्भो युक्तिदण्डहरेषु इति वार्तिकम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> | वार्तिकार्थः -  युक्त, दण्ड, तथा हर इत्येतेषां शब्दानाम् उत्तरपदे वाच्, दिश्, तथा पश्यत् इति शब्देभ्यः षष्ठ्याः अलुक् भवति | निमित्त-निमित्तियोः समानसङ्ख्या अस्ति इति कारणेन यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् इति परिभाषासूत्रस्य साहाय्येन यथासङ्ख्यं नियमाः क्रियन्ते | अर्थात् युक्ति-शब्दात् परे वाच्-शब्दः. दण्ड-शब्दात् परे दिश्‌-शब्दः, अपि च हर-शब्दात् परे पश्यत् -शब्दः चेत्, तेभ्यः षष्ठीविभक्तेः अलुक् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ)    <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाचः युक्तिः = वाचोयुक्तिः |  अलौकिकविग्रहः = वाच् + ङस् + युक्ति + सु | षष्ठी ( २. २ . ८ ) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाच् + ङस् + युक्ति + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | परन्तु वाग्दिक्पश्यद्भो युक्तिदण्डहरेषु इति वार्तिकेन युक्ति इति उत्तरपदे परे वाचः इति पूर्वपदात् षष्ठ्याः अलुक् भवति | वाच् + ङस् + युक्ति इत्यत्र वाच् इत्यस्य षष्ठ्याः लुक् न भवति, युक्ति इत्यस्य विभक्तेः लुक् भवति | अतः वाच् + ङस् + युक्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाच् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ युक्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाचस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ युक्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ससजुषो रुः  (८.२.६६) इत्यनेन पदान्ते सकारस्य  स्थाने रु-आदेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाचरु + युक्ति इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI">हशि च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif" lang="HI"> (६.१.११४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन प्लुतभिन्न-ह्रस्व-अकारोत्तरवर्तिनः रु-सम्बद्ध-रेफस्य स्थाने उकारादेशो भवति हशि च <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वाच <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ युक्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वाचो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">युक्ति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> वाचोयुक्ति इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा वाचोयुक्ति + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | युक्ति इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | वाचोयुक्ति + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा वाचोयुक्तिः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Arial,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ससजुषो रुः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.६६) = पदान्ते सकारस्य च सजुष्‌-शब्दस्य षकारस्य च स्थाने रु-आदेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">येन विधिस्तदन्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(१.१.७२) इत्यनेन न केवलं यत्‌ पदं सकारः अस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपि तु यस्य पदस्य अन्ते सकारः अस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलोऽन्त्यस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.५२) इत्यनेन पदान्तस्य वर्णस्य स्थाने रु-आदेशः न तु पूर्णपदस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सश्च सजुश्च ससजुषौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इतरेतरद्वन्द्वः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तयोः ससजुषोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ससजुषोः षष्ठ्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुः प्रथमान्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पदस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रं— ससजुषोः पदस्य रुः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हशि च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.११४) = प्लुतभिन्न-ह्रस्व-अकारोत्तरवर्तिनः रु-सम्बद्ध-रेफस्य स्थाने उकारादेशो भवति हशि च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हशि सप्तम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">च अव्ययपदं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतो रोरप्लुतादप्लुते (६.१.११३) इत्यस्मात्‌ अप्लुतात्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रोः इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋत उत्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१११) इत्यस्मात्‌ उत्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संहितायाम्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.७१) इत्यस्य अधिकारः अनुवृत्ति-सहितसूत्रं— <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्लुतात्‌ अतः रोः उत्‌ हशि च संहितायाम्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिशो दण्डः = दिशोदण्डः | आकाशीयताराणां दण्डाकारः इति स्थितिः | अलौकिकविग्रहः = दिश् + ङस् + दण्ड + सु | अत्र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( २. २ . ८ ) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिश् + ङस् + दण्ड + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | परन्तु वाग्दिक्पश्यद्भो युक्तिदण्डहरेषु इति वार्तिकेन दण्ड इति उत्तरपदे परे दिशः इति पूर्वपदात् षष्ठ्याः अलुक् भवति | दिश् + ङस् + दण्ड + सु  इत्यत्र दिशः इत्यस्य षष्ठ्याः लुक् न भवति, दण्ड इत्यस्य विभक्तेः लुक् भवति | अतः दिश् + ङस् + दण्ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिश् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ दण्ड   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिशस् + दण्ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ससजुषो रुः  (८.२.६६) इत्यनेन पदान्ते सकारस्य  स्थाने रु-आदेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिशरु + दण्ड इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हशि च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.११४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन प्लुतभिन्न-ह्रस्व-अकारोत्तरवर्तिनः रु-सम्बद्ध-रेफस्य स्थाने उकारादेशो भवति हशि च <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिश+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ दण्ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिशो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दण्ड <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिशोदण्ड इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा दिशोदण्ड + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | दण्ड इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | दिशोदण्ड + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा दिशोदण्डः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इ)      <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यतः हरः = पश्यतोहरः | पश्यतः एव कोपि चौर्यं करोति, सुवर्णकारः | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = पश्यत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु | अत्र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( २. २ . ८ ) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते |  दृश्- धातोः शत्रन्तप्रातिपदिकम् पश्यत् इति | पश्यत् इति प्रातिपदिकस्य षष्ठ्यन्तं रूपं पश्यतः इति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यत् + ङस् + हर + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif"> → समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | परन्तु वाग्दिक्पश्यद्भो युक्तिदण्डहरेषु इति वार्तिकेन हर इति उत्तरपदे परे पश्यतः इति पूर्वपदात् षष्ठ्याः अलुक् भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ सु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  इत्यत्र पश्यतः इत्यस्य षष्ठ्याः लुक् न भवति, हर इत्यस्य विभक्तेः लुक् भवति | अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हर <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Arial,sans-serif"> → <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यत् <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ हर   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पश्यतस्  + हर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ससजुषो रुः  (८.२.६६) इत्यनेन पदान्ते सकारस्य  स्थाने रु-आदेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यतरु + हर इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हशि च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.११४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन प्लुतभिन्न-ह्रस्व-अकारोत्तरवर्तिनः रु-सम्बद्ध-रेफस्य स्थाने उकारादेशो भवति हशि च <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पश्यत <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ हर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> गुणसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पश्यतो <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हर <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पश्यतोहर इति प्रातिपदिकं सिद्धम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा पश्यतोहर + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | हर इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | पश्यतोहर + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा पश्यतोहरः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">2)      <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आमुष्यायाणामुष्यपुत्रिकामुष्यकुलिकेति च इति वार्तिकम् | वार्तिकार्थः - आमुष्यायण, आमुष्यपुत्रिका, आमुष्यकुलिका इत्येभ्यः शब्देभ्यः षष्ठ्याः अलुक् निपात्यते उत्तरपदे परे |

<span style="font-family:Arial,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ)    <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमुष्य अपत्यम् = आमुष्यायणः | अदस्-शब्दस्य षष्ठ्यन्तं रूपम् अमुष्य इति | अमुष्य अपत्यम् इत्यस्मिन् अर्थे अदस् + ङस् इति षष्ठ्यन्त-प्रातिपदिकात् नडादिभ्यः फक् ( ४. १ . ९९ ) इति सूत्रेण तद्धितीय-फक् इति प्रत्ययः विधीयते | अतः अदस् + ङस् + फक् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">फक् इति प्रत्यये ककारस्य इत्संज्ञा भवति हलन्त्यम् इत्यनेन, तस्य लोपः इत्यनेन ककारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् + फ |  अग्रे  फकारस्य स्थाने आयन् इति आदेश भवति  आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् (७.१.२) इत्यनेन सूत्रेण | अदस् + ङस् + फ् + अ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयन् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ इति भवति <span style="font-family:Mangal,serif"> | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदस् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् <span style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ आयन इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदस् + ङस् + आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तद्धितस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण | इदानीं सुप्‌-प्रत्ययस्य लुक्‌ (लोपः) भवति स्म  सुपो धातुप्रातिपदिकयोः  (२.४.७१) इत्यनेन | परन्तु आमुष्यायाणामुष्यपुत्रिकामुष्यकुलिकेति च इति वार्तिकेन उत्तरपदे परे अमुष्य इति पूर्वपदात् षष्ठ्याः अलुक् निपात्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना  त्यदादीनामः  ( ७ . २ . १०२ ) इत्यनेन त्यदादिगणस्य शब्दा नां विभक्तिप्रत्यये परे अकारादेशः भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्यदादिगणः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नाम कश्चन गणः अस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अस्मिन् गणे अष्ट - शब्दाः सन्ति - त्यद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एतद् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्वि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| एतेषाम् सर्वे षां शब्दा नां विभक्तिप्रत्यये परे अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य स्थाने अकारादेशः भवति | अतः

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अद + अ + अस् + आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतो गुणे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.९७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अपदान्तात्‌ अतः गुणे परे पूर्वपरयोः स्थाने एकः पररूपमेकादेशः स्यात्‌ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दकारोत्तरवर्ती अकारः अपदान्तः अकारः, तस्मात् अकारःगुणसंज्ञकः अस्ति इति कृत्वा पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपादेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अद <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयन |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अद + अस् + आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">टाङसिङसामिनात्स्याः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.१२) इत्यनेन सूत्रण अदन्तात् अङ्गात् परस्य टा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङसि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् च प्रत्ययानां स्थाने क्रमेण इन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्य इत्येते आदेशाः भवन्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> | अत्र ङस् इति षष्ठ्यन्तप्रत्ययः अस्ति इति कृत्वा तस्य स्थाने <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> स्य इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अद <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ आयन <span style="font-family:Mangal,serif">|

<span style="font-family:Mangal,serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अद + स्य + आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे  किति च  (७.२.११८) इत्यनेन कित्-तद्धित-प्रत्यये परे अङ्गस्य आदि-स्वरस्य वृद्धिः भवति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयन इत्यत्र कित्वम् अस्ति यतोहि आयन् इति आदेशः फक् इति प्रत्ययस्य फकारस्य स्थाने जातः, अतः <span style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">किति च <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(७.२.११८) इत्यनेन अङ्गस्य आदिमस्वरस्य वृद्धिः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आदस्य + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयन इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे आद + स्य +आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अदसोऽसेर्दादु दो मः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.८०) इत्यनेन यस्य अन्ते सकारो नास्ति, एतादृशस्य अदस्‌-शब्दस्य दकारोत्तरवर्णस्य स्थाने उकारादेशः ऊकारादेशः च ; दकारस्य च स्थाने मकारादेशो भवति | अर्थात् अद सः अ सकारान्तस्य वर्णस्य दात् परस्य उवर्णादेशो भवति , दकारस्य च मकारः | अतः  आद इति शब्दे दकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने उकारादेशः अपि च दकारस्य स्थाने मकारादेशः च भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आमु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयन इति भवति | अग्रे  आदेशप्रत्यययोः  (८.३.५९) इत्यनेन इण्‌-प्रत्याहारात्‌ कवर्गीयात्‌ च परे अपदान्तः प्रत्ययावय वः सकारः अस्ति चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्य सकारस्य स्थाने षकारादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| आमु इत्यत्र उकाराः इण्वर्णः अस्ति, अतः स्य इति प्रत्ययस्य अवयवरूपेण यः सकारः अस्ति, तस्य स्थाने षकारादेशः भवति, अतः  आमुष्य + आयन इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आमुष्य + आयन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अकः सवर्णे दीर्घः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इत्यनेन सर्वणदीर्घसन्धिं कृत्वा आमुष्यायन इति भवति | अग्रे णत्वं क्रियते <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अट्कुप्वाङ्‌नुम्व्यवायेऽपि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.४.२) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण | अतः आमुष्यायण इति प्रातिपदिकं सिद्धियति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आमुष्यायन + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | आमुष्यायन इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आमुष्यायण <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आमुष्यायणः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नडादिभ्यः फक् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ४ . १ . ९९ ) इति सूत्रं वदति यत् गोत्रापत्यस्य निर्देशार्थम् नडादिगणस्य शब्देभ्यः फक्-प्रत्ययः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">(७.१.२) इति सूत्रं वदति यत् प्रत्ययस्य आदिस्थितस्य फ्-ढ्-ख्-छ्-घ्- इत्येतेषाम् क्रमेण आयन्-एय्-ईन्-ईय्-इय्- आदेशाः भवन्ति इति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतो गुणे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.९७) = अपदान्तात्‌ अतः गुणे परे पूर्वपरयोः स्थाने एकः पररूपमेकादेशः स्यात्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गुणः इत्युक्तौ अ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदं सूत्रं वृद्धिरेचि (६.१.८८) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) इत्यनयोः अपवादः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः पञ्चम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">गुणे सप्तम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उस्यपदान्तात्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.९६) इत्यस्मात्‌ अपदान्तात्‌ अपि च एङि पररूपम्‌ (६.१.९४) इत्यस्मात्‌ पररूपम्‌ इत्यनयोः अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एकः पूर्वपरयोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.८४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संहितायाम्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.७१) इत्यनयोः अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितं सूत्रम्‌— अपदान्तात्‌ अतः गुणे पूर्वपरयोः एकः पररूपं संहितायाम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशप्रत्यययोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५९) = इण्‌-प्रत्याहारात्‌ कवर्गीयात्‌ च परे अपदान्तः आदेशरूपी प्रत्ययावयवो वा सकारः अस्ति चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्य सकारस्य स्थाने षकारादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशः तु मूर्धन्यवर्णस्य इत्येव उक्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परं स्थानेऽन्तरतमः इत्यनेन ट्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ठ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ढ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ण्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ष्‌ इत्येषु मूर्धन्यवर्णेषु षकारस्य नैकट्यम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः षकारः एव आदिष्टः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विसर्गः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शर्‍-प्रत्याहारस्थ-वर्णः एषु अन्यतमः मध्ये अस्ति चेदपि कार्यं भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्‌-प्रत्याहरे इमे वर्णाः अन्तर्भूताः— इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऐ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ह <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्य कार्यस्य नाम षत्वविधिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशश्च प्रत्ययश्च आदेशप्रत्ययौ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तयोः आदेशप्रत्यययोः इतरेतरद्वन्द्वः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">षष्ठ्यन्तम्‌ एकपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सहे साडः सः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५६) इत्यस्मात्‌ सः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुंविसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५८) इत्यस्य पूर्णा अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम्‌ इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्कोः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अपदान्तस्य मूर्धन्यः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.५५) इत्यनयोः अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—इण्कोः आदेशप्रत्यययोः अपदान्तस्य सः मूर्धन्यः संहितायां <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुंविसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अमुष्यपुत्रस्य भावः आमुष्यपुत्रिका | तस्य पुत्रस्य स्वभावः इत्यर्थः| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमुष्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्रः इति लौकिकविग्रहात् समासं कृत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आमुष्यायाणामुष्यपुत्रिकामुष्यकुलिकेति च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकेन उत्तरपदे परे अमुष्य इति पूर्वपदात् षष्ठ्याः अलुक् निपात्यते | पूर्वोक्तरीत्या कार्याणि कृत्वा आमुष्य इति रूपं निष्पद्यते | अमुष्यपुत्र इति प्रातिपदिकं निष्पद्यते | तत्पश्चात् द्वंद्वमनोज्ञादिभ्यश्च (५.१.१३३) इति सूत्रेण द्व न्द्वसमासेन निर्मितेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तथा च मनोज्ञादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भावः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">कर्म <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एतयोः अर्थयोः वुञ्-प्रत्ययः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः अमुष्यपुत्र + वुञ् इति भवति |  वुञ् इति प्रत्यये ञकारस्य इत्संज्ञा भवति, वु इति अवशिष्यते |  युवोरनाकौ  ( ७.१.१) इत्यनेन अङ्गात् परस्य प्रत्ययस्य आदौ विद्यमानस्य  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">युँ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, ' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">वुँ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अक <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">' <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|  अमुष्यपुत्र + वु इत्यत्र वु स्थाने अक इति आदेशः भवति | अतः अमुष्यपुत्र + अक इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमुष्यपुत्र + अक <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तद्धितेष्वचामादेः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.२.११७) इत्यनेन णित्, ञित्-तद्धित-प्रत्यये परे अङ्गस्य आदि-स्वरस्य वृद्धिः भवति | अक इत्यत्र प्रत्ययः ञित् इति कृत्वा अङ्गस्य आदिमस्वरस्य वृद्धिः भवति | अतः आमुष्यपुत्र + अक इति भवति |  अधुना  यस्येति च  (६.४.१४८) इत्यनेन भसंज्ञकस्य अङ्गस्य "अ"वर्णस्य "इ"वर्णस्य च ईकारे परे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तद्धितप्रत्यये परे च लोपः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| आमुष्यपुत्र + अक इत्यत्र अक इति तद्धितप्रत्ययः इति कृत्वा भसंज्ञकस्य अङ्गस्य अकारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आमुष्यपुत्र् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अक <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आमुष्यपुत्रक इति भवति |  स्त्रीत्वविवक्षायां टाप् -प्रत्ययः विधीयते  प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः  ( ७.३.४४) इति सूत्रेण |  प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः  ( ७.३.४४) इति सूत्रं वदति यत् प्रत्ययस्थात् ककारात् पूर्वस्य अकारस्य इकारादेशो भवति आपि परतः  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स चेदाप् सुपः परो न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> | अतः आमुष्यपुत्रिका इति रूपं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आमुष्यपुत्रिका + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | पुत्रिका इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | आमुष्यपुत्रिका + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात्‌, दीर्घङ्यन्तात्‌ , दीर्घाबन्तात्‌ च सु-ति-सि इत्येषाम्‌ अपृक्तसंज्ञकस्य हलः लोपः | अतः सुप्रत्ययस्य लुक् भूत्वा आमुष्यपुत्रिका इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">एवमेव आमुष्यकुलिका इति समासः अपि सिद्ध्यति | कुलस्य स्वाभावः इत्यर्थः |  अमुष्य कुलम् इति लौकिकविग्रहः अस्ति |  यथापूर्वं समासं कृत्वा अमुष्यकुल इति प्रातिपदिकात् वुञ्-प्रत्ययः विधीयते, अकादेशः ,आदिमस्वरस्य वृद्धिः च भूत्वा आमुष्यकुलक इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति | स्त्रीत्वविवक्षायां टाप् -प्रत्ययः विधीयते  प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः  ( ७.३.४४) इति सूत्रेण |  प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः  ( ७.३.४४) इति सूत्रं वदति यत् प्रत्ययस्थात् ककारात् पूर्वस्य अकारस्य इकारादेशो भवति आपि परतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स चेदाप् सुपः परो न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> | अतः आमुष्यकुलिका इति प्रातिपदिकं सिद्धं भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा आमुष्यकुलिका + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | पुत्रिका इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | आमुष्यपुकुलिका + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.६७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन हलन्तात्‌, दीर्घङ्यन्तात्‌ , दीर्घाबन्तात्‌ च सु-ति-सि इत्येषाम्‌ अपृक्तसंज्ञकस्य हलः लोपः | अतः सुप्रत्ययस्य लुक् भूत्वा आमुष्यकुलिका इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">देवानाम्प्रिय इति च मूर्खे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् अस्ति | वार्तिकार्थः – मूर्खार्थे गम्यमाने देवानाम् प्रियः इत्यस्य षष्ठ्याः अलुक् निपात्यते | देवानां प्रियः नाम यः स्वस्य कर्तव्यतां विस्मृत्य देवतानां प्रसन्नता सम्पाद्यति इति कारणेन मूर्खः देवानाम्प्रियः इत्युच्यते | यः पुरुषः शाश्वतं चिरस्थायि फलं प्राप्तुं ब्रह्मचिन्तनम् अकृत्वा अल्पसुखं प्राप्तुं देवानां पूजां करोति, तस्य निःश्रेयसः अपेक्षया अभ्युदयस्य कामनां करोति इति कारणेन मूर्खः इत्युच्यते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> देवानां प्रियः = देवानाम्प्रियः | अलौकिकविग्रहः = देव + आम् + प्रिय + सु | अत्र षष्ठी ( २ . २ . ८ ) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | मूर्खार्थे गम्यमाने देवानाम् प्रियः इत्यस्य षष्ठ्याः अलुक् निपात्यते देवानाम्प्रिय इति च मूर्खे इति वार्तिकेन | अतः समासप्रक्रियानन्तरं देवानाम्प्रियः इति समासः निष्पन्नः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् अस्ति | वार्तिकार्थः – श्वन् – शब्दस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति यदि शेप, पुच्छ, लाङ्गूल इत्येतेषु किञ्चन उत्तरपदं विद्यते | अनेन वार्तिकेन ये शब्दाः सिद्ध्यन्ते ते सर्वे प्रायः संज्ञावाचिनः भवन्ति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनः शेपः इव शेपः अस्य  = शुनःशेपः | अर्थात् शुनकस्य जननेन्द्रियम् इव जननेन्द्रियवान् पुरुषः इति | अपि च अस्य अर्थः अजीर्गतस्य पुत्रः इति | शेप, शेपस् इति द्वौ शब्दौ स्तः | अनयोः अर्थः अस्ति लिङ्गस्य, पुरुषस्य च जननेन्द्रियम् | अलौकिकविग्रहः = श्वन् + ङस् + शेप + सु |  सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च इति वार्तिकेन बहुव्रीहिसमासः विधीयते | शेप इति उत्तरपदे परे शुनः इत्यस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः इति वार्तिकेन | समासप्रक्रियानन्तरं श्वन् + ङस् + शेप इति भवति |  अधुना  श्वयुवमघोनामतद्धिते  ( ६.१.१३३) इत्यनेन श्वन्  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">युवन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मघवन् -एतेषाम् भसंज्ञकस्य अङ्गस्य तद्धितभिन्ने प्रत्यये परे सम्प्रसारणम् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः ङस् इति अतद्धितप्रत्यये परे श्वन् इत्यस्य सम्प्रसारणं भवति, अतः वकारस्य स्थाने उकारादेशो भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + शेप <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अधुना सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८) इत्यनेन सम्प्रसारणात् अनन्त रं पूर्वपरयोः एकः पूर्ववर्णादेशः भवति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + शेप इति भवति   | शुनस् + शेप <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रेण पदान्तसकारस्य स्थाने रु आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| शुन रु + शेप इति भवति |   उकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( १.३.२) इत्यनेन, तत्पश्चात् उकारस्य लोपः भवति तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन |   शुनर् + पुत्र इति भवति |  अग्रे  खरवसानयोर्विसर्जनीयः  (८.३.१५) इति सूत्रेण पदान्तस्य रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः भवति खरि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनःपुत्र इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा शुनःपुत्र + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | पुत्र इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | शुनःपुत्र + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनःपुत्रः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनः शेपः = शुनःशेपः | यथापूर्वम् अत्रापि प्रक्रिया प्रचलति | शुनःशेपः इति हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनः पुच्छम् इव पुच्छम् यस्य तत् = शुनःपुच्छम् |  अर्थात् शुनस्य पुच्छः इव पुच्छः यस्य सः | श्वन् + ङस् + पुच्छ + सु इति अलौकिकविग्रहः | सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च इति वार्तिकेन बहुव्रीहिसमासः विधीयते | पुच्छ इति उत्तरपदे परे शुनः इत्यस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः इति वार्तिकेन | समासप्रक्रियानन्तरं श्वन + ङस् + पुच्छ इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना  श्वयुवमघोनामतद्धिते  ( ६.१.१३३) इत्यनेन श्वन्  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">युवन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मघवन् -एतेषाम् भसंज्ञकस्य अङ्गस्य तद्धितभिन्ने प्रत्यये परे सम्प्रसारणम् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः ङस् इति अतद्धितप्रत्यये परे श्वन् इत्यस्य सम्प्रसारणं भवति, अतः वकारस्य स्थाने उकारादेशो भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + पुच्छ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अधुना सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८) इत्यनेन सम्प्रसारणात् अनन्त रं पूर्वपरयोः एकः पूर्ववर्णादेशः भवति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + पुच्छ इति भवति   |  शुन + अस् + पुच्छ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ पुच्छ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रेण पदान्तसकारस्य स्थाने रु आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| शुनरु + पुच्छ इति भवति |   उकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( १.३.२) इत्यनेन, तत्पश्चात् उकारस्य लोपः भवति तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन |   शुनर्+ पुच्छ इति भवति |  अग्रे  खरवसानयोर्विसर्जनीयः  (८.३.१५) इति सूत्रेण पदान्तस्य रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः भवति खरि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनः पुच्छ इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा शुनः पुच्छ + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्रधानः इति कृत्वा अन्यपदं नपुंसकलिङ्गे इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति | शुनःपुच्छ + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात्  सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनःपुच्छ + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अक् वर्णात्  अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| शुनःपुच्छम् इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनकस्य लाङ्गूलम् इव लाङ्गूलं यस्य  तत् = शुनोलाङ्गूलम् | श्वन् + ङस् + लाङ्गूल + सु इति अलौकिकविग्रहः |  सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च इति वार्तिकेन बहुव्रीहिसमासः विधीयते | लाङ्गूल इति उत्तरपदे परे शुनः इत्यस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः इति वार्तिकेन | समासप्रक्रियानन्तरं श्वन् + ङस् + लाङ्गूलम् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना  श्वयुवमघोनामतद्धिते  ( ६.१.१३३) इत्यनेन श्वन्  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">युवन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मघवन् -एतेषाम् भसंज्ञकस्य अङ्गस्य तद्धितभिन्ने प्रत्यये परे सम्प्रसारणम् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः ङस् इति अतद्धितप्रत्यये परे श्वन् इत्यस्य सम्प्रसारणं भवति, अतः वकारस्य स्थाने उकारादेशो भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + लाङ्गूल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अधुना सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८) इत्यनेन सम्प्रसारणात् अनन्त रं पूर्वपरयोः एकः पूर्ववर्णादेशः भवति  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> श्  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + लाङ्गूल इति भवति   |   <span style="font-family:Arial,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुन <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् + लाङ्गूल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">लाङ्गूल <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अधुना ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रेण पदान्तसकारस्य स्थाने रु आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| शुन रु + लाङ्गूल इति भवति |   उकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( १.३.२) इत्यनेन, तत्पश्चात् उकारस्य लोपः भवति तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन |   शुनर् + लाङ्गूल इति भवति |  अग्रे  खरवसानयोर्विसर्जनीयः  (८.३.१५) इति सूत्रेण पदान्तस्य रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः भवति खरि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> शुनः लाङ्गूल इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा शुनः लाङ्गूल + सु इति भवति | बहुव्रीहिसमासः अन्यपदार्थप्रधानः इति कृत्वा अन्यपदं नपुंसकलिङ्गे इति कृत्वा समासः नपुंसकलिङ्गे भवति | शुनः लाङ्गूल + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतोऽम् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (७.१.२४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अकारान्तात् नपुंसकात् अङ्गात्  सु-अम्- प्रत्ययोः अम् इति आदेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शुनःलाङ्गूल + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अम् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अमि पूर्वः <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.१.१०७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अक् वर्णात्  अम् सम्बन्धी अच् परः चेत् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपम् एकादेशो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| शुनःलाङ्गूलम् इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिवसश्च दासे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकम् अस्ति | वार्तिकार्थः – दिव् इति शब्दात् षष्ठ्याः अलुक् भवति दास इति उत्तरपदे परे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिवो दासः = दिवोदासः | दिव् + ङस् + दास + सु इति अलौकिकविग्रहः | अत्र षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | समासप्रक्रियायां दिव् + ङस् + दास + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिवसश्च दासे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति वार्तिकेन दिव् इति शब्दात् षष्ठ्याः अलुक् भवति दास इति उत्तरपदे परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिव् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङस् +दास <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिवस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दास इति भवति | अधुना ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रेण पदान्तसकारस्य स्थाने रु आदेशः भवति | दिव रु + दास इति भवति |   उकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( १.३.२) इत्यनेन, तत्पश्चात् उकारस्य लोपः भवति तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन |   दिवर् + दास इति भवति |  अग्रे  खरवसानयोर्विसर्जनीयः  (८.३.१५) इति सूत्रेण पदान्तस्य रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः भवति खरि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Mangal,serif">हशि च( ६.१.१४४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यनेन अप्लुत-ह्रस्व-अकारात् परस्य रुँ-इत्यस्य हश्-वर्णे परे उकारादेशः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अतः दिव <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ दास <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आद्गुणः इत्यनेन <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दिवोदास इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा दिवोदास + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | दास इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | दिवोदास + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रुत्वविसर्गौ कृत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दिवोदास <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२१)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्रेऽन्यतरस्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.२२) = पुत्रशब्दे उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमाने पूर्वपदस्य अन्यतरस्यां षष्ठ्याः अलुग् भवति | आक्रोशे नाम निन्दा इत्यर्थः | पुत्रे सप्तम्यन्तम्, अन्यतरस्यां विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् | षष्ठ्या आक्रोशे (६.३.२१) इत्यस्मात् सूत्रात् षष्ठ्या इत्यस्य अनुवृत्तिः| अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— आक्रोशे षष्ठ्या अलुक् पुत्रे उत्तरपदे अन्यतरस्याम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दास्याः पुत्रः = दास्याः पुत्रः | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङस् + पुत्र + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु | अत्र षष्ठी ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्रेऽन्यतरस्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (६.३.२२)  इत्यनेन <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्रशब्दे उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमाने <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पूर्वपदस्य अन्यतरस्यां षष्ठ्याः अलुग् भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विकल्पेन षष्ठ्याः अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">—

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ पुत्र <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दासी इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति अतः तस्य नदीसंज्ञा अस्ति, <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः आण्णद्या (७.३.११२) इत्यनेन नदीसंज्ञकात् अङ्गात् परस्य ङित्-प्रत्ययस्य आट्-आगमः भवति इति कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आट् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्र इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आडागमः टित् इति कृत्वा आद्यन्तौ टकितौ इत्यनेन प्रत्ययस्य आदौ आयाति| आडागमे टकारस्य इत्संज्ञा भूत्वा तस्य लोपः आ इत्येव अवशिष्यते <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्र <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना अकः सवर्णे दीर्घः इत्यनेन सवर्णदीर्घसन्धिं कृत्वा <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आस् + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्र इति भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दासी + आस् + पुत्र <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इको यणचि इत्यनेन यण्सन्धिः भवति | दास्यास् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पुत्र <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ अधुना ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रेण पदान्तसकारस्य स्थाने रु आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| दास्या रु + पुत्र इति भवति |   उकारस्य इत्संज्ञा भवति उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( १.३.२) इत्यनेन, तत्पश्चात् उकारस्य लोपः भवति तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन |   दास्यार् + पुत्र इति भवति |  अग्रे  खरवसानयोर्विसर्जनीयः  (८.३.१५) इति सूत्रेण पदान्तस्य रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः भवति खरि परे <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दास्याःपुत्र इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा दास्याःपुत्र + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | पुत्र इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | दास्याःपुत्र + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा दास्याःपुत्रः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् यस्मिन् पक्षे पूर्वपदस्य विकल्पेन षष्ठ्याः अलुग्   न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">—

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">दास्याः पुत्रः = दास्याः पुत्रः | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = दासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ ङस् + पुत्र + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु | अत्र षष्ठी ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति | दासी + पुत्र <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> दासीपुत्र इति प्रातिपदिकं सिद्धम् <span style="font-family:Mangal,serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा दासीपुत्र + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य यल्लिङ्गं तत् भवति | पुत्र इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | दासीपुत्र + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> रुत्वविसर्गौ कृत्वा दासीपुत्रः इति समासः सिद्ध्यति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> आहत्य दास्याःपुत्रः, दासीपुत्रः इति समासौ सिद्धौ | केवलम् आक्रोशे एव पूर्वपदस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति पुत्रशब्दे परे नान्यन्त्र |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ब्राह्मण्याः पुत्रः = ब्राह्मणीपुत्रः | अयं समासः निन्दार्थे नास्ति इत्यतः पूर्वस्य षष्ठ्याः अलुक् न भवति पुत्रशब्दे परे | अतः

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ब्राह्मणीपुत्रः इत्येकमेव रूपम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२२) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २३ ) = <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋकारान्तेभ्यो विद्यसम्बन्धवचिभ्यो योनिसम्बन्धवाचिभ्यश्च उत्तरस्याः षष्ठ्या अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| विद्यासम्बन्धवाचिनः, योनिसम्बन्धवाचिनः ( जननसम्बन्धवाचिनः), ह्रस्व-ऋकारान्तात् शब्दात् षष्ठीविभक्तेः अलुक् भवति उत्तरपदे परे |  विद्या च योनिश्च तयोरितरेतरयोगद्वन्द्वः विद्यायोनी, तयोः सम्बन्धः, विद्यायोनिसम्बन्धास्तेभ्यो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः | ऋतः इत्यत्र तदन्तविधिः भवति, अतः ऋदन्तात् इति |  ऋतः पञ्चम्यन्तं, विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः पञ्चम्यन्तम् | षष्ठ्या आक्रोशे (६.३.२१) इत्यस्मात् सूत्रात् षष्ठ्या इत्यस्य अनुवृत्तिः| अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— ऋतः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः षष्ठ्या अलुगुत्तरपदे |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतुः अन्तेवासी = होतुरन्तेवासी |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलौकिकविग्रहः = होतृ + ङस् + अन्तवासिन् + सु | अत्र षष्ठी ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २३ ) इत्यनेन <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋकारान्तेभ्यो विद्यसम्बन्धवचिभ्यो उत्तरस्याः षष्ठ्या अलुग् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्तेवासिन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ अन्तेवासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना ऋत उत् ( ६. १ . १११ )  इति सूत्रेण ऋवर्णात् /ऌवर्णात् परस्य ङसिँ/ङस्-प्रत्यययोः अकारे परे पूर्वपरयोः एकः उकारादेशः भवति | अतः होत् + उ + स् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरण रपरः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( १.१.५१) इत्यनेन ऋकारस्य स्थाने यदा अण् इति आदेशः भवति, सः अण् सदा रपरः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उर् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतुर्स् इति भवति | अग्रे होतुर्स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  रात्सस्य  (८.२.२४) इत्यनेन पदस्य अन्ते संयोगोऽस्ति चेत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संयोगस्य प्रथमसदस्यः रेफः चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रेफात्‌ परस्य सकारस्य एव लोपो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्यवर्णस्य न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अतः होतुर्स् इति पदम् अस्ति, पदान्ते रेफसकारयोः संयोगः इति कृत्वा रेफात् परस्य सकारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतुर् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    खरवसानयोर्विसर्जनीयः  ( ८.३.१५) इत्यनेन खरि परे एव रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः, अत्र अन्तेवासी इत्यस्य अकारः परः अस्ति इति कृत्वा विसर्गः न भवति   <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतुर् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्तेवासिन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतुरन्तेवासिन् इति प्रातिपदिकं सिद्धम्  |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा होतुरन्तेवासिन् + सु इति भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्तेवासिन् इति शब्दः पुंलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः पुंलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतुरन्तेवासिन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ  (६.४.८) इत्यनेन नः अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ च <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   होतुरन्तेवासीन् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌  (६.१.६७) इति सूत्रेण हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  होतुरन्तेवासीन् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतुरन्तेवासी <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पितुः अन्तेवासी = पितुरन्तेवासी |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पितुः पुत्रः = पितुःपुत्रः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> योनिसम्बन्धविषयः –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतुः पुत्रः = होतुःपुत्रः | प्रक्रिया यथापूर्वम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विद्यायोनिसम्बदेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति वार्तिकम् अस्ति | वार्तिकार्थः – पूर्वपदम् उत्तरपदं च विद्यासम्बन्धवाची अथवा योनिसम्बन्धवाची चेदेव पूर्वपदस्य षष्ठ्याः अलुक् भवति | अर्थात् प्रकृतसूत्रे पूर्वोत्तरसम्बन्धग्रहणम् आवश्यकम् | पूर्वपदे, उत्तरपदे सामञ्जस्य स्थापनार्थम् इदं वार्तिकम् उक्तम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> होतुः धनम् = होतृधनम् | अलौकिकविग्रहः = होतृ + ङस् + धन + सु |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विद्यायोनिसम्बदेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति वार्तिकेन पूर्वपदस्य षष्ठ्याः अलुक् न भवति यतोहि होतुः  धनम् इत्यत्र होतुः इति पदं विद्यासम्बन्धवाचि अस्ति किन्तु धन-शब्दः विद्यासम्बन्धवाची अपि नास्ति, योनिसम्बन्धवाची अपि नास्ति | समासप्रक्रियायां समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति, पूर्वोत्तरपदयोः सुब्लुक् भवति | स्वादिकार्यानन्तरं होतृधनम् इति समासः सिद्धः|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२३)   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा स्वसृपत्योः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २४ ) = ह्रस्व-ऋकारान्तात् शब्दात् षष्ठीविभक्तेः विकल्पेन अलुक् भवति स्वसृ, पति च शब्दयोः परयोः | स्वसृ, पति इत्येतयोः उत्तरपदयोः ऋकारान्तेभ्यः विद्यायोनिसम्बन्धवाचिभ्यः विभाषा अ लुग् भवति | स्वसा च पतिश्च तयोरितरेतरयोगद्वन्द्वः स्वसृपती, तयोः स्वसृपत्योः | विभाषा प्रथमान्तं, स्वसृपत्योः सप्तमीद्विवचनान्तम् | षष्ठ्या आक्रोशे ( ६.३.२१) इत्यस्मात् सूत्रात् षष्ठ्या इत्यस्य अनुवृत्तिः |  ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः  ( ६.३.२३) इत्यस्मात् सूत्रात् ऋतः इत्यस्य अनुवृत्तिः | अलुगुत्तरपदे ( ६. ३ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— ऋतः षष्ठ्या अलुक् स्वसृपत्योः उत्तरपदयोः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . २३ ) इति पूर्वसूत्रेण नित्यरूपेण षष्ठ्याः अलुक् प्राप्तः आसीत्, तस्य अनेन प्रकृतसूत्रेण विकल्पेन षष्ठ्याः अलुक् क्रियते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.८५) = <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुः इत्येताभ्यां परस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृशब्दस्य सकारस्य विकल्पेन षकारादेशः भवति यदा मातुः, पितु च शब्दस्य अन्ते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण् वर्णः, कवर्गीयवर्णः अस्ति , नुं , विसर्गः, शर्-प्रत्याहरस्थवर्णः मध्ये चेदपि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> |   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुः इत्ये ताभ्या म् उ त्तरस्य स्वसृशब्दस्य अन्यतरस्यां मूर्धन्यादेशो भवति समासे | आदेशः तु मूर्धन्यवर्णस्य इत्येव उक्तं  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परं स्थानेऽन्तरतमः इत्यनेन ट्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ठ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ढ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ण्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ष्‌ इत्येषु मूर्धन्यवर्णेषु षकारस्य नैकट्यम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः षकारः एव आदिष्टः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विसर्गः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शर्‍-प्रत्याहारस्थ-वर्णः एषु अन्यतमः मध्ये अस्ति चेदपि कार्यं भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्‌-प्रत्याहरे इमे वर्णाः अन्तर्भूताः— इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऐ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ह <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्य कार्यस्य नाम षत्वविधिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुश्च पितुश्च तयोरितरेतरयोगद्वन्द्वः, मातुःपितरौ, ताभ्यां मातुः पितुर्भ्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| मातुःपितुर्भ्यां पञ्चम्यन्तम्, अन्यतरस्यां सप्तमीप्रतिरूपकमव्ययम्| मातृपितृभ्यां स्वस्वा ( ८.३.८४) इत्यस्मात् सूत्रात् स्वसा इत्यस्य विभक्तिपरिणां कृत्वा स्वसुः इत्यस्य अनुवृत्तिः |  सहे साडः सः ( ८.३.५६) इत्यस्मात् सः इत्यस्य अनुवृत्तिः | अपदान्तस्य मूर्धन्यः ( ८.३.५५), इण्कोः ( ८.३.५७) इत्यनयोः अधिकारः | नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ( ८.३.५८) इत्यस्य सम्पूर्णतया अनुवृत्तिः | समासेऽङ्गुले सङ्गः( ८.३.८०) इत्यस्मात् सूत्रात् समासे इत्यस्य अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— समासे मातुः पितुर्भ्याम् स्वसुः इण्कोः नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि सः अपदान्तस्य मूर्धन्यः  अन्यतरस्याम् |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेः परस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.५४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति परिभाषासूत्रस्य साहाय्येन परस्य स्थाने यत्‌ कार्यं विधीयते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्‌ आदिमस्य अलः एव स्थाने भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| अतः स्वसृशब्दस्य आदिमसकारस्य स्थाने षकारादेशः भवति | समासे एव प्रकृतसूत्रस्य प्रवृत्तिः अन्यथा नास्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे विभाषा स्वसृपत्योः ( ६ . ३ . २४ ) इत्यनेन मातृ, पितृ शब्दाभ्यां सु षष्ठीविभक्तेः अलुक् भवति, तत्र मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् ( ८.३.८५) इति सूत्रेण स्वसृशब्दस्य सकारस्य षत्वं विकल्पेन भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा स्वसृपत्योः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . २४ ) इत्यनेन मातृ, पितृ शब्दाभ्यां सुब्लुक् भवति, तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">३ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८४ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षत्वं भवति, तस्य विवरणम् अग्रे दीयते |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः स्वसा = मातुःष्वसा, मातुःस्वसा| अलौकिकविग्रहः = मातृ + ङस् + स्वसृ + सु | अत्र षष्ठी ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा स्वसृपत्योः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २४ ) इत्यनेन ह्रस्व-ऋकारान्तात् शब्दात् षष्ठीविभक्तेः विकल्पेन अलुक् भवति स्वसृ, पति च शब्दयोः परयोः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> यस्मिन् पक्षे विभाषा स्वसृपत्योः ( ६ . ३ . २४ ) इत्यनेन मातृ, पितृ शब्दाभ्यां सु षष्ठीविभक्तेः अलुक् भवति, तत्र मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् ( ८ . ३ . ८५ ) इति सूत्रेण स्वसृशब्दस्य सकारस्य षत्वं भवति विकल्पेन, तस्य प्रक्रियां पश्याम : -

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">केवलं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + सु इत्यत्र सुब्लुक् भवति परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इत्यत्र सुब्लुक् न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ङस् इति उपसर्जनसंज्ञकस्य पूर्वनिपातः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ स्वसृ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अधुना ऋत उत् ( ६. १ . १११ )  इति सूत्रेण ऋवर्णात् /ऌवर्णात् परस्य ङसिँ/ङस्-प्रत्यययोः अकारे परे पूर्वपरयोः एकः उकारादेशः भवति | अतः मात् + उ + स् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उरण रपरः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( १.१.५१) इत्यनेन ऋकारस्य स्थाने यदा अण् इति आदेशः भवति, सः अण् सदा रपरः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मात् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उर् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुर्स् इति भवति | अग्रे मातुर्स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  रात्सस्य  (८.२.२४) इत्यनेन पदस्य अन्ते संयोगोऽस्ति चेत् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संयोगस्य प्रथमसदस्यः रेफः चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रेफात्‌ परस्य सकारस्य एव लोपो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्यवर्णस्य न <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> अतः मातुर्स् इति पदम् अस्ति, पदान्ते रेफसकारयोः संयोगः इति कृत्वा रेफात् परस्य सकारस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुर् इति भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    खरवसानयोर्विसर्जनीयः  ( ८.३.१५) इत्यनेन खरि परे रेफस्य स्थाने विसर्गादेशः <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुः इति भवति <span style="font-family:Mangal,serif"> |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः + स्वसृ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.८५) इत्यनेन <span lang="HI" style="font-family:Mangal,serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुः इत्येताभ्यां परस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृशब्दस्य सकारस्य विकल्पेन षकारादेशः भवति यदा मातुः, पितु च शब्दस्य अन्ते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण् वर्णः, कवर्गीयवर्णः अस्ति , नुं , विसर्गः, शर्-प्रत्याहरस्थवर्णः मध्ये चेदपि <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुःस्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  इत्यत्र मातु इत्यत्र उकारः इण्वर्णः अस्ति मध्ये विसर्गस्य व्यधाने चेदपि स्वसृ इत्यस्य आदिमसकारस्य स्थाने षकारादेशः भवति विकल्पेन  | अतः मातुःष्वसृ इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मातुःष्वसृ + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसा इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःष्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च  ( ७.१.१४) इत्यनेन ऋदन्तशब्दा नां <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा उशनस्/पुरुदंसस्/अनेहस्-एतेषां शब्दानां असम्बुद्धौ सुँ-प्रत्यये परे अनङ् आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| मातुःष्वस् + अनङ् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अनङ् इति आदेशः ङित् इति कृत्वा अन्तादेशः भवति, अनङ् इत्यत्र ङकारस्य, नकारोत्तरवर्ती अकारस्य इत्संज्ञा भूत्वा लोपः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःष्वसन् + स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.४.११) इत्यनेन तृन्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तृच्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा अप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नप्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नेष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">क्षत्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पोतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा प्रशातृ - एतेषामङ्गस्य उपधायाः असम्बुद्धिवाचके सर्वनामस्थानपरे दीर्घः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुःष्वसान् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌  (६.१.६७) इति सूत्रेण हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  मातुःष्वसान् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःष्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् ( ८.३.८५) इत्यनेन षत्वं न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःस्वसृ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुर्भ्यामन्यतरस्याम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.३.८५) इति सूत्रस्य कार्यं विकल्पेन भवति इत्यतः यस्मिन् पक्षे अस्य कार्यं न भवति तस्मिन् पक्षे स्वसृ इत्यस्य आदिमसकारस्य स्थाने षत्वं न भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः मातुःस्वसृ इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मातुःस्वसृ + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसा इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुःस्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च  ( ७.१.१४) इत्यनेन ऋदन्तशब्दा नां <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा उशनस्/पुरुदंसस्/अनेहस्-एतेषां शब्दानां असम्बुद्धौ सुँ-प्रत्यये परे अनङ् आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| मातुःस्वसृ + अनङ् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अनङ् इति आदेशः ङित् इति कृत्वा अन्तादेशः भवति, अनङ् इत्यत्र ङकारस्य, नकारोत्तरवर्ती अकारस्य इत्संज्ञा भूत्वा लोपः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःस्वसन् + स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.४.११) इत्यनेन तृन्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तृच्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा अप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नप्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नेष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">क्षत्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पोतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा प्रशातृ - एतेषामङ्गस्य उपधायाः असम्बुद्धिवाचके सर्वनामस्थानपरे दीर्घः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातुःस्वसान् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌  (६.१.६७) इति सूत्रेण हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  मातुःस्वसान् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुःस्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पितुः स्वसा = पितुःष्वसा / पितुःस्वसा |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेः परस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.५४) = परस्य स्थाने यत्‌ कार्यं विधीयते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्‌ आदिमस्य अलः एव स्थाने भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पञ्चमीविभक्तौ यत्‌ कार्यं निर्दिष्टं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तत्‌ अग्रिमशब्दस्वरूपस्य आदिमवर्णस्य एव स्थाने न तु सम्पूर्णशब्दस्वरूपस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलोऽन्त्यस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.५२) इत्यस्य बाधकसूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">आदेः षष्ठ्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परस्य षष्ठ्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०) इत्यस्मात्‌ स्थाने इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अलोऽन्त्यस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (१.१.५२) इत्यस्मात्‌ अलः इत्यस्य अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रं— परस्य आदेः अलः स्थाने <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रात्सस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.२४) = यस्य पदस्य अन्ते संयोगोऽस्ति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संयोगस्य प्रथमसदस्यः रेफः चेत्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रेफात्‌ परस्य सकारस्य एव लोपो भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अन्यवर्णस्य न <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">रात्‌ पञ्चम्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सस्य षष्ठ्यन्तं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">द्विपदमिदं सूत्रम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३) इति सूत्रस्य पूर्णतया अनुवृत्तिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पदस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— रात्‌ संयोगान्तस्य पदस्य सस्य लोपः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">|

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा स्वसृपत्योः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६ . ३ . २४ ) इत्यनेन मातृ, पितृ शब्दाभ्यां सुब्लुक् भवति, तस्मिन् पक्षे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">३ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८४ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षत्वं भवति –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.८४) = समासे <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृ पितृ इत्येताभ्यां परस्य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृशब्दस्य सकारस्य विकल्पेन षकारादेशः भवति यदा मातुः, पितु च शब्दस्य अन्ते <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण् वर्णः, कवर्गीयवर्णः अस्ति , नुं , विसर्गः, शर्-प्रत्याहरस्थवर्णः मध्ये चेदपि <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> |   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुः इत्ये ताभ्या म् उत्तरस्य स्वसृशब्दस्य मूर्धन्यादेशो भवति समासे | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः पितुः इत्ये ताभ्या म् उ त्तरस्य स्वसृशब्दस्य अन्यतरस्यां मूर्धन्यादेशो भवति समासे | आदेशः तु मूर्धन्यवर्णस्य इत्येव उक्तं  <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परं स्थानेऽन्तरतमः इत्यनेन ट्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ठ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ड्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ढ्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ण्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ष्‌ इत्येषु मूर्धन्यवर्णेषु षकारस्य नैकट्यम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः षकारः एव आदिष्टः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नुम्‌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विसर्गः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">शर्‍-प्रत्याहारस्थ-वर्णः एषु अन्यतमः मध्ये अस्ति चेदपि कार्यं भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इण्‌-प्रत्याहरे इमे वर्णाः अन्तर्भूताः— इ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">उ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऋ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऌ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ए <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ओ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ऐ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">औ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ह <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">य <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">व <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">र <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">ल <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अस्य कार्यस्य नाम षत्वविधिः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">माता च पिता च मातृपितरौ ताभ्यां मातृपितृभ्याम्| मातृपितृभ्यां पञ्चम्यन्तं, स्वसा प्रथमान्तम्| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सहे साडः सः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.५६) इत्यस्मात् सः इत्यस्य अनुवृत्तिः | अपदान्तस्य मूर्धन्यः ( ८.३.५५), इण्कोः ( ८.३.५७) इत्यनयोः अधिकारः | नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ( ८.३.५८) इत्यस्य सम्पूर्णतया अनुवृत्तिः | समासेऽङ्गुले सङ्गः( ८.३.८०) इत्यस्मात् सूत्रात् समासे इत्यस्य अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— समासे मातुः पितुर्भ्याम् स्वसुः इण्कोः नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि सः अपदान्तस्य मूर्धन्यः  |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः स्वसा = मातृष्वसा | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातुः स्वसा = मातृष्वसा | अलौकिकविग्रहः = मातृ + ङस् + स्वसृ + सु | अत्र षष्ठी ( <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">२ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">. <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">८ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">) इति सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषसमासः विधीयते | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इदानीं <span style="font-family:Arial,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सुपो धातुप्रातिपदिकयोः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (२.४.७१) इत्यनेन सुप् प्रत्ययानां लोपः भवति स्म परन्तु <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">विभाषा स्वसृपत्योः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६. ३ . २४ ) इत्यनेन ह्रस्व-ऋकारान्तात् शब्दात् षष्ठीविभक्तेः विकल्पेन अलुक् भवति स्वसृ, पति च शब्दयोः परयोः |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">यस्मिन् पक्षे षष्ठीविभक्तेः लुक् भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृ + स्वसृ <span style="font-family:Arial,sans-serif">→   '<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">( ८.३.८४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> इति सूत्रेण स्वसृ इत्यस्य आदिमसकारस्य स्थाने षत्वं भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अतः मातृष्वसृ इति प्रातिपदिकं सिद्धम् | तस्मात् सुबुत्पत्तिः भूत्वा मातृष्वसृ + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु इति भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">परवल्लिङ्गं <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२.४.६) इत्यनेन द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च परस्य यल्लिङ्गं तत् <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">भवति <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसा इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे अस्ति इति कृत्वा समासः स्त्रीलिङ्गे भवति | <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातृस्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> + <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च  ( ७.१.१४) इत्यनेन ऋदन्तशब्दा नां <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा उशनस्/पुरुदंसस्/अनेहस्-एतेषां शब्दानां असम्बुद्धौ सुँ-प्रत्यये परे अनङ् आदेशः भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| मातृष्वसृ + अनङ् + सु <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  अनङ् इति आदेशः ङित् इति कृत्वा अन्तादेशः भवति, अनङ् इत्यत्र ङकारस्य, नकारोत्तरवर्ती अकारस्य इत्संज्ञा भूत्वा लोपः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृष्वसन् + स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ६.४.११) इत्यनेन तृन्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तृच्-प्रत्ययान्तशब्दाः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा अप् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स्वसृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नप्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">नेष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">त्वष्टृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">क्षत्तृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">होतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">पोतृ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">, <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">तथा प्रशातृ - एतेषामङ्गस्य उपधायाः असम्बुद्धिवाचके सर्वनामस्थानपरे दीर्घः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> मातृष्वसान् <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">+ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">स् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">    हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्‌ सुतिस्यपृक्तं हल्‌  (६.१.६७) इति सूत्रेण हलन्तात् प्रातिपदिकात् सु इति प्रत्ययस्य लोपः भवति <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">  मातृष्वसान् <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">   <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">अग्रे <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य <span lang="HI" style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> (८.२.७) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञक-पदस्य अन्ते विद्यमानस्य नकारस्य लोपः  <span style="font-family:Arial,sans-serif">→ <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृष्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति समासः सिद्धः भवति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> एवमेव –

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> पितुः स्वसा = पितृष्वसा |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृष्वसा, पितृष्वा इत्यत्र तु स्वसा इत्यस्य आदिमसकारस्य षकारादेशः अप्राप्तः आसीत् आदेशप्रत्यययोः ( ८.३.५९) यतोहि सकारः प्रत्ययस्य अवयवः नास्ति | अपि च सात्पदाद्योः (८.३.१११) इति सूत्रेण पदा देः सकारस्य मूर्धन्यादेशो न भवति | अतः <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.८४) इति सूत्रस्य आवश्यकता अस्ति |

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">

<span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">असमासे तु मातुः स्वसा, पितुः स्वसा इति भवति | अत्र समासः नास्ति इति कृत्वा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">मातृपितृभ्यां स्वसा <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> ( ८.३.८४) <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">इति सूत्रं कार्यं न करोति यतोहि तत् सूत्रं समासे एव भवति | समासः नास्ति इति कारणेन षत्वं न भवति <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif"> <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">| <span style="font-family:Nirmala UI,sans-serif">