10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam

ध्वनिमुद्रणानि -

१) pRuthagAshrayAshritatvam_2016-12-10

२) pRuthaktva-bhedayoH-vailakShaNyam-1_2016-12-17

३) pRuthaktva-bhedayoH-vailakShaNyam-2_+_avadhi-paricayaH_2017-01-07

४) avadhi-cintanam---pRuthaktvam_+_vibhAgaH_2017-01-14

५) avadhi-cintanam---vibhAgaH_+_sanyogaH_+_niyatAvadhikatvam_2017-01-21

६) nikhilAvadhikatvam---paricayaH_+_pRuthaktvam_+_sanyoga-vibhAgau_2017-01-28

७) pRuthaktvam---avadhibhedaH_+_avadhisamudAyabhedaH_+_niyata-aneka-nikhilAvadhikatva-cintanam_2017-02-04

८) avadhisamudAyabhedaH-AshrayabhUtadravyabhedashca_+_vibhAgaH_+_bhedasya-nikhilAvadhikatva-viShaye-paricayaH_2017-02-11

९) bhedasya-nikhilAvadhikatva-cintanam_2017-02-18

१०) bhedasya-nikhilAvadhikatva-cintanam_+_kasya-nikhilAvadhikatvam_+_bhedaH-eva-pRuthaktvam-iti-AkShepasya-nirAsaH_2017-02-25

११) bhedaH-eva-pRuthaktvam-iti-AkShepasya-nirAsaH---pUrvapakShiNaH-prathamam-ApAdanam_2017-03-04

१२) pUrvapakShiNaH-dvitiiyam-ApAdanam_2017-03-11

१३) pUrvapakShiNaH-prathame-ApAdane-punaH-kincit_+_dvitiiyam-ApAdanam--tasya-ca-uttaram_2017-03-18

१४) pUrvapakShiNaH-dvayoH-ApAdanayoH-samAdhAnam_+_paramANvoH-saMyogAnupapattiH_2017-03-25

१५) paramANvoH_mUrtavibhvoH_ghaTakapalayoH-bhinnAshrayatvAt-ca-saMyogApattiH_2017-04-01

१६) ghaTakapalayoH-bhinnAshrayatvAt-saMyogApattiH_+_pRuthaktvAvadhitva-bhediiyapratiyogitayoH-vailakShaNyam_2017-04-08

"तर्हि सिद्धं नः समीहितं गुणान्तरं पृथक्त्वम्‌ | कथम्‌ ? उच्यते | पृथगाश्रयाश्रितावित्यस्य पृथक्त्ववन्तौ यौ आश्रयौ तदाश्रितौ इत्यर्थः | तादृशयोः वृक्षपक्षिणोः जायते संयोगः | एवं संयोगाजसंयोगेऽपि |” समीहितम्‌ इति इष्टम्‌, अभिलषितं; भ्वादिगणीयः ईह्‌ चेष्टायां, लटि ईहते, क्तान्ते ईहित | लक्ष्यं 'गुणान्तरं पृथक्त्वम्‌' इति वक्ष्यमाणम्‌ | पृथगाश्रयाश्रितावित्यस्य इति 'पृथगाश्रयाश्रितौ इत्यस्य'; तस्य च अर्थः 'पृथक्त्ववन्तौ यौ आश्रयौ तदाश्रितौ' | वृक्षस्य अवयवाः, पक्षिणः अवयवेभ्यः पृथक्‌ इति कृत्वा वृक्षस्य अवयवेषु पृथक्त्वम्‌ इति गुणः वर्तते | पुनः पक्षिणः अवयवाः, वृक्षस्य अवयवेभ्यः पृथक्‌ इति कृत्वा पक्षिणः अवयवेषु पृथक्त्वम्‌ इति गुणः वर्तते | अनेन वृक्षस्य अवयवः पृथक्त्ववान्‌, पक्षिणः अपि अवयवः पृथक्त्ववान्‌ | द्वौ अपि अवयवौ (वृक्षस्य एकः, पक्षिणः च एकः) अवयविनः आश्रयः, अतः इमौ द्वौ अपि पृथक्त्ववन्तौ आश्रयौ | वृक्षः स्वस्य पृथक्त्ववति आश्रये आश्रितः, पक्षी अपि स्वस्य पृथक्त्ववति आश्रये आश्रितः, अनेन पृथक्त्ववन्तौ यौ आश्रयौ तदाश्रितौ वृक्षपक्षिणौ 'पृथगाश्रयाश्रितौ' | पृथगाश्रयाश्रितौ इत्यस्मात्‌ युतसिद्धौ, तस्माच्च वृक्षपक्षिणोः जायते संयोगः |

"कपालभूतलयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वेन तयोः संयोगसम्भवेऽपि घटकपालयोः तथाविधत्वाभावात्‌ न तयोः कर्मजसंयोगजसंयोगोत्पत्तिः |” कपालभूतलयोः कर्मजसंयोगश्च संयोगजसंयोगश्च उत्पत्तुम्‌ अर्हति | किमर्थम्‌ ? पृथगाश्रयाश्रितत्वात्‌ | किन्तु घटकपालयोः तथाविधं पृथगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति | तथाविधत्वस्य अभावात्‌ न तयोः कर्मजसंयोगजसंयोगस्य उत्पत्तिः |

अत्र गम्भीरतया 'संयोगः कुत्र कुत्र भवति' इति विषये अस्माकं परिशीलनं साधितम्‌ | परन्तु अन्ततः कं विषयं लक्ष्यीकृत्य इयं सर्वा चर्चा जाता ? पृथक्त्वभेदयोः परस्परवैलक्षण्यम्‌ इति विषयमेव लक्ष्यीकृत्य | पृथक्त्वं भेदश्च भिन्नौ स्तः, अथवा समानौ स्तः, इत्यस्य निश्चयार्थम्‌ एतत्‌ सर्वं संयोगसम्बद्धविषयम्‌ अधीतवन्तः | तर्हि संयोगस्य, पुनः पृथक्त्वभेदयोः परस्परवैलक्षण्यस्य, एकस्य अपरेण सह कः सम्बन्धः ? “भेदः एव पृथक्त्वम्‌ इति आक्षेपस्य निरासः"; स च निरासः कुत्र ? अस्मिन्‌ लक्ष्यीकृतविषये न किमपि उक्तम्‌ | —अधुना उच्यते |

एतावता अस्माभिः दृष्टं यत्‌ पृथक्त्वभेदयोः स्थले प्राचीनानां मतं भिन्नं, पुनः नव्यनैयायिकानां मतं भिन्नम् | प्राचीननैयायिकानां मतम्‌ अनुसृत्य पृथक्त्वं गुणत्वात्‌ नवद्रव्यवृत्तिः, नाम गुणे सति द्रव्यभिन्नेषु पदार्थेषु न भवति | 'घटः पटात् पृथक्‌' इति प्रतीतौ पृथक्त्वरूपगुणः घटे भवति, किन्तु 'रूपं घटात्‌ पृथक्‌' इति प्रतीतौ वस्तुतः रूपस्य गुणत्वात्‌ पृथक्त्वरूपगुणः तस्मिन्‌ नार्हति; अपि तु 'रूपं घटात्‌ पृथक्‌' इति वाक्येन "घटभेदः रूपे वर्तते' इत्येव पर्यवसितं यतोहि गुणाः द्रव्येषु एव न तु गुणेषु | किन्तु भेदः तु सर्वपदार्थवृत्तिः, सर्वेषु सप्तसु पदार्थेषु विद्यमानः अयम्‌ अन्योन्याभावः |

अस्य उत्तरे नव्यनैयायिकैः उक्तं यत्‌ 'भेदस्य सर्वपदार्थवृत्तित्वात्‌, यत्र गुणत्वात्‌ पृथक्त्वं गुणे न सम्भवति तत्र भेदः भवति, पुनः यत्र द्रव्ये पृथक्त्वम्‌ इति गुणः विद्यते, तत्र तस्मिन्नेव अर्थे भेदोऽपि भवति इति कृत्वा सर्वत्र भेदः एव भवतु, तथाकथितगुणरूपिणः पृथक्त्वस्य का आवश्यकता ? सर्वं भेदः एव' |

पुनः प्राचीनानां मतमनुसृत्य विभक्तिभेदः इति अस्माभिः अवलोकितः— 'घटः पटो न', इत्यनेन भेदस्थले प्रतियोग्यनुगिवाचकपदयोः प्रथमाविभक्तिः, किन्तु 'घटः पटात्‌ पृथक्‌' इत्यनेन पृथक्त्वस्थले अवधिवाचकपदात्‌ पञ्चमी, आश्रयवाचकपदात्‌ प्रथमा | तत्र नव्यैः उत्तररूपेण प्रोक्तं यत्‌ प्रक्रियावशात्‌, प्रयोगभेदेन च अर्थभेदः न सिध्यति |

ततः अग्रे, देवदत्तमहोदयाः वदन्ति, 'अतः एवं वाच्यं', यस्मात्‌ आरभ्य संयोगस्य विस्तृता चर्चा जायते | अस्माभिः अपि अस्मिन्‌ संयोग-विषये स्म्पूर्णतया परिशीलनं कृतम्‌ | अधुना तस्य फलं द्रष्टव्यम्‌ | प्रसङ्गवशात्‌ पृथगाश्रयाश्रितत्व-शब्दः अस्माभिः ज्ञातः | तत्र पृथगाश्रयाश्रितयोः एव युतसिद्धयोः संयोगः सम्भवति इति दृष्टम्‌ | यथा घटभूतलयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं, युतसिद्धत्वं च अतः तयोः संयोगो जायते | किन्तु पृथगाश्रयाश्रितत्वं यत्र नास्ति, तत्र संयोगः न सम्भवति | यथा घटकपालयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं, युतसिद्धत्वं च नास्ति अतः तयोः संयोगो न जायते |

अधुना आयाति अस्माकं मुख्यबिन्दुः— एषु विषयेषु 'पृथगाश्रयाश्रितत्वम्‌' इत्यस्य स्थाने किमर्थं 'भिन्नाश्रयाश्रितत्वम्‌' इति न स्यात्‌ ? 'भिन्नाश्रयाश्रितत्वम्‌' इति वदामः चेत्‌ काऽपि हानिः वा ? वारं वारं 'पृथगाश्रयाश्रितत्वम्‌' इति रटामः | अग्रे गत्वा 'भिन्नाश्रयाश्रितत्वम्‌' इत्येव रटामश्चेत्‌ सम्यक्‌ ? इति अस्मिन्‌ पाठे प्रमुखप्रश्नः |

इतः अग्रे यल्लिखितम्‌ अस्मिन्‌ प्रसङ्गे विद्याधर्यां‌, तस्मिन्‌ अनेके पारिभाषिकशब्दाः सन्ति, गभीरविचाराः च सन्ति | अतः विषयस्य अवगमनार्थं प्रथमतया सरलरीत्या पृथक्त्वभेदयोः प्रसङ्गे काचित्‌ चर्चा अत्र भवतु | सर्वप्रथमं पृथक्त्वं नाम किं, भेदश्च नाम कः इति अवगच्छेम | अनेन तयोः मध्ये भेदः कः इति मनसि स्पष्टं भवतु | तदा विद्याधर्यां किं लिखितम्‌ अस्ति इत्यस्मिन्‌ विषये अस्माकं प्रबोधः अवश्यं जायेत |

विषयपरिचयः

कपाले यदा क्रिया जायते, तया क्रियया, कपालस्य भूतलेन सह संयोगः भवति | अधुना तस्मिन्नेव कपाले घटः अस्ति | परन्तु कपालस्य घटेन सह संयोगः कुतो न जायते इति प्रश्नः | तस्य समाधानम्‌ उच्यते पृथगाश्रयाश्रितयोरेव संयोगः भवति | अत्र भेदेन निर्वाहो न भवति | कपालस्य च घटस्य च भेदः तु अस्ति | कपालस्य च भूतलस्य चापि भेदः अस्ति | परन्तु यौ पृथगाश्रयाश्रितौ, इत्युक्ते आकाशदेशः भिन्नः याभ्यां व्याप्रियते, तयोरेव 'पृथक्‌' इति व्यवहारो भवति | अग्रे उदाहरणानि परशील्य इमं विषयं बोधिष्यामः |

पृथक्त्वम्‌

एका कपालिका वामहस्ते स्थापिता | दक्षिणहस्ते कपालः स्थापितः | तदा किम्‌ उच्यते ? 'इयं कपालिका कपालात्‌ पृथक्‌' | अधुना केवलं घटः अस्ति, स च कुत्र ? कपाले | कपालं विना घटः भवति वा ? न भवति | स च कपालः कपालिकायाम्‌ | कपालिकां विना कपालः भवति वा ? न भवति | तर्हि यत्र घटः अस्ति, तत्र कपालः अपि अस्ति, कपालिका अपि अस्ति | एतादृशेषु स्थलेषु वक्तुं प्रभवामः वा यत्‌ 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌', 'कपालिका कपालात्‌ पृथक्‌' ? कुतः ? प्रथमदृष्टान्ते द्वितीयदृष्टान्ते च किं वैलक्षण्यम्‌ ?

यत्र केवलं घटः अस्ति, स च घटः यद्यपि एकाकी, किन्तु कपाले अस्ति एव | तस्यां दशायां घटकपालौ आकाशे भिन्ने देशे न स्तः | येन देशावच्छेदेन घटः अस्ति, तस्मिन्‌ देशे एव कपालोऽपि वर्तते, तद्देशे एव कपालिकाऽपि वर्तते | तस्मात्‌ तत्र पृथक्त्वरूपगुणः नोत्पद्यते | अत्र 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌', 'कपालिका कपालात्‌ पृथक्‌' इति वक्तुं न शक्यते यतोहि कपालः घटः च एकस्मिन्‌ एव देशे स्तः; पुनः कपालिका कपालः एकस्मिन्‌ एव देशे स्तः | 'एकस्मिन्‌ देशे' इति कारणतः 'पृथक्‌' इति व्यवहारः न शक्यः |

परन्तु तत्र एव, यत्र केवलं घटः वर्तते स्वस्य कपालादिषु अवयवेषु, यद्यपि 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌' इति व्यवहारो न सम्भवति, तथापि 'भेदः' वर्तते | कपालिका अन्या, कपालः अन्यः, घटः अन्यः | तस्मात्‌ भेदः, अन्योन्याभावः वर्तते | परन्तु एषां देशभेदः यतः नास्ति, एकस्मिन्नेव देशे घटः अपि वर्तते, कपालः अपि वर्तते, कपालिका अपि वर्तते, अतः पृथक्त्वरूपगुणः नोत्पद्यते

|

संयोगः

तर्हि यत्र केवलम्‌ एकः घटः वर्तते स्वस्य कपालादिषु अवयवेषु, तत्र 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌' इति प्रत्ययो न भवति, इत्युक्तम्‌ | किन्तु भेदस्तु अस्ति | नाम घटः कपालो न, तौ द्वौ भिन्नौ | अत्र घटकपालयोः संयोगः सम्भवति किम्‌ ?

अधुना वामहस्ते एकः कपालः स्थाप्यते, तत्र कपालस्य आश्रयः कपालिका यस्मात्‌ तस्मिन्‌ हस्ते कपालिका अपि अस्ति | दक्षिणहस्ते घटः स्थाप्यते— अन्यः घटः | तेन वामहस्ते स्थितेन कपालेन न जातः अयं दक्षिणहस्ते विद्यमानः घटः | दक्षिणहस्ते कपालः अस्ति वा ? अस्ति किल— अयं घटः समवायसम्बन्धेन कपले भवति एव | वामहस्ते यः कपालः वर्तते, दक्षिणहस्ते यः घटः वर्तते, द्वयोः संयोगः सम्भवति किम्‌ ?

वामहस्ते यः कपालः अस्ति, तस्मिन्‌ अनुकूलक्रिया भवति चेत्‌, तया क्रियया दक्षिणहस्ते विद्यमानेन घटेन सह संयोगः अवश्यं भवति |

पूर्वतने उदाहरणे घटकपालयोः संयोगः न सम्भवति स्म, इदानीन्तने उदाहरणे घटकपालयोः संयोगः सम्भवति | पूर्वतने उदाहरणे केवलं घटः अस्ति, स्वस्य अवयवे कपाले च आश्रितः | तस्मिन्‌ घटे यदा क्रिया जायते, तदा अनया क्रियया तत्र वर्तमानेन कपालेन सह संयोगो न भवति | पृथक्त्वरूपगुणः नास्ति, भेदस्तु अस्ति, संयोगो नास्ति | द्वितीये उदाहरणे एकस्मिन्‌ हस्ते कपालः, अपरस्मिन्‌ हस्ते च घटः | अत्र भिन्नदेशे स्तः, तस्मात्‌ पृथक्त्वरूपगुणः उत्पद्यते, अनेन संयोगो भवति |

इदानीं वामहस्ते यः कपालः अस्ति, तम्‌ अपसारयतु | दक्षिणहस्ते यः कपालः अस्ति, तस्मिन्‌ क्रिया जायताम्‌, अवयविना घटेन संयोगः जायताम्‌ | किन्तु तत्र संयोगः न भवति | कुतः ? तयोः पृथक्त्वं नास्ति | पृथक्त्वरूपगुणः नास्ति | तस्मात्‌ पृथगाश्रयाश्रितौ न स्तः |

यदा स्वातन्त्र्येण स्तः— कपालः वामहस्ते, घटः दक्षिणहस्ते, द्वयोः परस्परपृथक्त्वं वर्तते | भिन्नाकाशदेशे तयोः व्यापारः अस्ति, स्थितिर्वर्तते; तस्मात्‌ पृथक्त्वरूपगुणः उत्पद्यते, येन द्वयोः अपि संयोगः भवति |

पृथगाश्रयाश्रितौ भिन्नाश्रयाश्रितौ च

द्वयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं यत्र वर्तते, तत्र संयोगो जायते | अत्र 'पृथगाश्रयाश्रितौ' इति पदे पृथक्‌-पदस्य स्थाने 'भिन्न'— 'भिन्नाश्रयाश्रितौ' इति कर्तुं न शक्यते | अवयवावयविनौ घटकपालौ भिन्नाश्रयाश्रितौ स्तः | एकस्मिन्‌ एव हस्ते एकः घटः, तस्मिन्‌ कपालः अपि अस्ति, कपालिका अपि अस्ति, तत्र भिन्नौ यौ आश्रयौ, तदाश्रितौ द्वौ स्तः— परन्तु संयोगः न जायते | घटस्य अवयवः कपालः; कपालस्य अवयवः कपालिका; आश्रयभूतयोः कपालकपालिकयोः भेदस्तु अस्त्येव; द्वयोः परस्परः अन्योन्याभावः अस्त्येव— द्वावपि सर्वथा भिन्नौ |

यद्यपि घटकपालयोः भेदः अस्ति, तथापि द्वयोः मध्ये पृथगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति | कुतः ? कपालः स्वस्य समवायिकारणे आश्रितः | घटः कुत्र अस्ति ? स्वस्य समवायिकारणे कपाले | परन्तु घटस्य यत्‌ समवायिकारणं कपालः, एवं कपालस्य यत्‌ समवायिकारणं कपालिका, अनयोर्मध्ये पृथक्त्वं नास्ति | अनेन द्वयोरपि समवायिकारणयोः भिन्नदेशे स्थितत्वं नास्ति | भिन्नदेशे यदा भवतः, तदा एव पृथक्त्वम्‌ इति गुणः उत्पद्यते | तस्मात्‌ पृथगाश्रयाश्रितत्वाभावात्‌ द्वयोः मध्ये संयोगः न सम्भवति | पृथगाश्रयोः आश्रितौ यौ, तयोरेव संयोगः, इति नियमः अङ्गीकृतः |

एकस्मिन्नेव हस्ते यदा केवलं घटः, स्वाश्रये कपाले, स्वाश्रये कपालिकायां, त्रीणि अपि द्रव्याणि सन्ति, तदा घटः भिन्ने आश्रये स्थितः, कपालः भिन्ने आश्रये स्थितः | अनेन भिन्नाश्रयाश्रितौ द्वावपि | तर्हि क्रियया संयोगः कुतो न भवति इति प्रश्नः तदवस्थः | नवीनग्रन्थे तत्र पर्यन्तं न चिन्तितं, नव्यैः च उक्तं 'पृथक्त्वं नापेक्षते; भेदेन एव निर्वाहो भवति' | परन्तु वस्तुतः प्राचीनानाम्‌ आशयः समक्‌ अस्ति, इति विद्याधर्याः ग्रन्थकारस्य अभिप्रायः |

सारांशः

आहत्य भिन्नशब्दः इत्युक्ते 'समानं न', किन्तु पृथक्‌-शब्दः इत्युक्ते भिन्नदेशे अस्ति | पृथक्त्वं कदा उत्पद्यते ? यदा भिन्ने देशे भवतः तदा एव | एकस्मिन् हस्ते यः घटः, तस्मिन्‌ च कपालः कपालिका च, तत्र पृथक्त्वं नैव उत्पद्यते | पृथक्त्वस्य कृते भिन्नदेशः अपेक्षते | भेदस्य कृते तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न-प्रतियोगिता अपेक्षते, अधिकरणम्‌ अपेक्षते | यदा द्वयोः द्रव्ययोः परस्परभिन्नदेशः भवति, तदा एव पृथक्त्वम्‌ उत्पद्यते | अतः कदाचित्‌ भवितुम्‌ अर्हति कदचिच्च न भवितुम्‌ अर्हति, देशम्‌ अनुसृत्य | किन्तु भेदस्तु नित्यः— कयोः अपि द्वयोः द्रव्ययोः मध्ये भेदः सर्वदा भवति | यथा पूर्वम्‌ उक्तं विद्याधर्याम्‌, “सर्वोऽपि पदार्थः तादात्म्यसम्बन्धेन स्वस्मिन्‌ भवति | तेन सम्बन्धेन घटो नास्तीत्यभावः घटं विहाय जगति सर्वत्र भवति | अयमेव च भेदः | प्रतियोगिनं विहाय सः सर्वत्र भवति" | अयं भेदः नित्यः; किञ्चन द्रव्यं विश्वे कुत्र, कस्मिन्‌ देशे अस्ति, इति आधारेण निर्णयः इति किमपि नास्ति; वस्तु कुत्रापि भवतु नाम, प्रतियोगिनं विहाय स च भेदः सर्वत्र सर्वदा भवति |

घटकपालयोः पृथक्त्वाभावः परम्परया इति न

पूर्वम्‌ अस्माभिः उक्तं यत्‌ घटस्य अवयवः कपालः, कपालस्य च अवयवः कपालिका— कपालः कपालिका च 'पृथक्‌' इत्यस्मात्‌ प्रश्नः आगतः आसीत्‌ यत्‌ अवयवावयविनोः संयोगो भवेत्‌ | तत्र समाधानम्‌ उक्तं यत्‌ परम्परया कपालिका कपालस्य अपि घटस्य अपि अवयवः इति कृत्वा अवयवेषु पृथक्त्वं नास्ति | किन्तु अधुना बुद्धम्‌ अस्माभिः यत्‌ वस्तुतः कपालः कपालिका च पृथक्‌ न यतोहि भिन्नदेशे न स्तः; भिन्नौ स्तः, किन्तु पृथक्‌ न | एतस्मात्‌ 'परम्परया कपालिका कपालस्य अपि घटस्य अपि अवयवः' इति तादृशं 'कथञ्चित्‌' समाधानं नापेक्षितम्‌ | कपालः कपालिका च पृथक्‌ एव न स्तः, भिन्नौ, किन्तु पृथक्‌ न |

एतावता‌ संयोगस्य आधारेण पृथक्त्वभेदयोः परस्परवैलक्षण्यम्‌ इति विषयः प्रायः स्पष्टः स्यात्‌ | अग्रे एतत्‌ सर्वं कथं प्रतिपादितं भवति विद्याधर्यां, तस्य बोधनार्थं केचन नूतनसिद्धान्ताः अवगन्तव्याः | ते च अत्र उच्यन्ते |

अवधिः इति विषयः

परिचयः

अवधित्वम्‌ इति स्वरूपसम्बन्धविशेषः | फलं वृक्षात्‌ यदा पतति, तदा विभागः इति गुणः उभयत्र वर्तते | विभागः वृक्षे अपि, फले अपि | परन्तु इदं पतनं वृक्षावधिकं वा, फलावधिकं वा ? फलावधिकं न, फलं तु कर्ता— फलं पतति | इदं पतनं वृक्षावधिकम्‌ | विभागः यद्यपि उभयत्र वर्तते, परन्तु यस्मिन्‌ क्रिया नास्ति, सः यदा विभागवान्‌ भवति, तस्य 'अवधिः' इति व्यवहारः भवति | अत्र च 'अपादानकारकम्‌' इति संज्ञा व्यवह्रीयते |

ध्रुवमपायेऽपादानम्‌ (१.४.२४) [ध्रुवम्‌ अपाये अपादानम्‌] = ध्रुवं यदपाययुक्तमपाये साध्ये यदवधिभूतं तत्‌ कारकमपादानसंज्ञं भवति | अत्र अपायः इत्युक्ते वियोगः | अपाये यत्‌ ध्रुवं तस्य अपादानसंज्ञा भवति | यस्मात्‌ वियुक्तो भवति, तस्य अपादानसंज्ञा |

यत्र अपादानत्वं भवति, तत्र काचन क्रिया भवति | एतादृशेषु स्थलेषु विभागः इति पदार्थस्य कश्चन अवधिर्भवति | पतनस्यापि अवधिर्भवति | अतः विभागः सावधिकः, पतनमपि सावधिकम्‌ |

अधुना पृथक्त्वस्य स्थले अपादानकारकात्‌ इदं भिन्नम्‌ | तथापि इदं पृथक्त्वं सावधिकम्‌ | अपादानं तु परिष्कृतम्‌ अस्ति— अतिव्याप्तम्‌, अव्याप्तं मा भूत्‌ इति परिष्कारः | क्रियाजन्यविभागः, क्रियारहितविभागः— एतादृशीषु परिस्थितिषु उभयत्र अपादानत्वं भवत्येव | परन्तु यत्र पृथक्त्वबुद्धिर्जायते, कुत्रापि क्रियाधिकं न भवति | तथापि पृथक्त्वबुद्धिर्जायते | अत्र घटः अस्ति, तत्र कपालः | कुत्रापि क्रिया नास्ति | न कोऽपि विभक्तः | तथापि 'अयम्‌ अस्मात्‌ पृथक्‌' इति बुद्धिर्जायते, भिन्नदेशे स्तः इत्यस्मात्‌ | विभागः यः वर्तते, तस्य कश्चन अवधिर्भवति | पतनस्यापि अवधिर्भवति | पृथक्त्वस्यापि अवधिर्भवति |

तर्हि इदं पृथक्त्वं, तद्यदा 'घटात्‌ पृथक्‌' इति वदामः, तदा घटावधिकम्‌ इति उच्यते | कपाले यत्‌ पृथक्त्वं, तत्‌‍ घटावधिकं पृथक्त्वम्‌ | तत्र क्रिया नोत्पन्ना, विभागः नोत्पन्नः | 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌' इति प्रत्ययः | कदा अयं प्रत्ययः भवति ? भिन्नदेशस्थत्वे एव भवति |

अवधित्वम्‌ अनेकत्र भवति— पतनस्थले, विभागस्थले, पृथक्त्वस्थले | इदम्‌ अवधित्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः; प्रतीयमानः अर्थविशेषः इत्युच्यते | मनसि च एवं बोध्यं यत्‌ 'कपालः घटात्‌ पृतक्‌' इति प्रत्यये, अवधित्वं घटे, अवधिकत्वं च पृथक्त्वे | सावधिकं पृथक्त्वम्‌ | पृथक्त्वं, विभागः, भेदः, पतनम्‌, एते सावधिकाः पदार्थाः | धेयं यत्‌ पृथक्त्वं सावधिकं, न तु पृथक्त्वस्य आश्रयः |

अधुना भेदः नित्यः, सर्वदापि भवति; भिन्नदेशस्थत्वं नापेक्षितम्‌ | भेदस्य अवधेः प्रतियोगी इति संज्ञा कृता | कुतः इति चेत्‌, सः अभावरूपो भवति | तस्मात्‌ भेदस्य 'अवधिः' इति सामान्यतया व्यवहारो नास्ति, प्रतियोगी इति व्यवहारः | किन्तु यद्यपि भेदस्य अवधिः 'प्रतियोगी' इत्युच्यते, अन्ततः भेदः अपि सावधिकपदार्थः इति बोध्यम्‌ |

तर्हि अवधि-विचारः कुत्र कुत्र सम्भवति ? 'घटः कपालात्‌ पृथक्‌' इति प्रतीतौ कपालः अवधिः, घटः आश्रयः पृथक्त्वस्य | 'कपालः घटात्‌ पृथक्‌', अत्र कपालः पृथक्त्वस्य आश्रयः, घटः अवधिः | अत्र च अवधेः कृते क्रिया नापेक्षिता | यत्र विभागः भवति, तत्र क्रिया अपेक्षिता | यत्र भेदः अपेक्षितः, तत्र प्रतियोगिता ज्ञातव्या | इदं पृथक्त्वं ज्ञातुं न प्रतियोगिता ज्ञायते, न वा क्रिया ज्ञायते; किन्तु आश्रयस्य भिन्नदेशस्थत्वं ज्ञायते |

अवधि-चिन्तनम्‌

तर्हि केचन सावधिकपदार्थाः सन्ति, ते च के अपि च कथं निश्चेतुं शक्नुमः कः सावधिकः ? यथा भेदः, विभागः, पृथक्त्वं, पतनम्‌, इति सावधिकाः | अधुना संयोगः अपि तथा वा इति प्रश्नः | सामान्यतया वदामः उभयत्र विद्यमानः एक एव संयोगः, नाम अयं संयोगः द्विनिष्ठः | किन्तु क्वचि‌त्‌ तस्य प्रतीतिवशात्‌ सावधिकत्वम्‌ उच्यते |

यथा यदा वृक्षात्‌ फलं पतति, तदा एक एव विभागः वृक्षे अपि वर्तते, फले अपि वर्तते | अत्र यद्यपि विभागः उभयत्र विद्यमानः, किन्तु प्रतीतिवशात्‌ यदा 'अपरस्मिन्‌ अधिकरणे अस्ति' इति अस्माभिः ज्ञापनीयं, यथा फलविशिष्टविभागः यदा उच्यते, तदा स च विभागः 'वृक्षावधिकः' इति व्यवहारो भवति | वस्तुतः विभागपदार्थे तादृशवैलक्षण्यं नास्ति | किन्तु यदा तादृशप्रतीतिः वर्णनीया, तदा अवधिकत्वम्‌ आरोप्यते |

दृष्टान्ते क्वचित्‌ विभागस्य अधिकरणत्वेन फलम्‌ एव इष्टं भवति, वृक्षः च अनिष्टः भवति | यथा 'वृक्षात्‌ फलं पतति' इति यदा वर्णयामः, तदा वृक्षावधिकः विभागः फले इति वदामः | यतोहि अत्र अपादानकारकं; वृक्षश्च ध्रुवः | अतः वृक्षः एव अवधिः इति विचिन्त्य, तथा ब्रूमः | किन्तु वस्तुतः विभागः वृक्षे अपि वर्तते, फले अपि वर्तते, इति कृत्वा 'फलात्‌ पतति' इत्येतादृशप्रयोगस्य आपत्तिः स्यात्‌ | तादृशापत्तीनां वारणार्थं 'तत्तदावधिकः विभागः तत्र तत्र' इत्येव स्वीक्रियते | अनेन 'वृक्षावधिकः विभागः फले' इति व्यवहारः |

अत्र यथोक्तम् अस्य विभागपदार्थस्य वैलक्षण्यं नास्ति यतोहि स च विभागः द्विनिष्ठः पदार्थः, किन्तु यदा एकस्मिन्‌ एव पदार्थे विद्यमानः विभागः अस्माकं विवक्षितः, तदानीं सः अन्यावधिकः विभागः इति उच्यते | अनेन वृक्षावधिकः विभागः फले एव इति नियमनं सिध्यति | यद्यपि विभागरूपपदार्थः उभयनिष्ठः— 'वृक्षात्‌ फलं पतति', अत्र विभागः वस्तुतः वृक्षेऽपि अस्ति, फलेऽपि अस्ति— किन्तु यदा एकावधिकः इत्युक्तं, तदा सः अपरस्मिन्‌ एव तिष्ठति, इति प्रतीतेः नियमनम्‌ |

यदा वृक्षे विभागः बोधनीयः, तदा सः फलावधिकः विभागः | फले बोधनीयश्चेत्‌, वृक्षावधिकः विभागः | उभयत्र एक एव पदार्थः, स्वभावेन द्विनिष्ठः, किन्तु प्रतीतिवशात्‌ वैलक्षण्यम्‌ आनीतम्‌ |

पृथक्त्वं न तथा | पृथक्त्वं न द्विनिष्ठम्‌ अपि तु एकनिष्ठमेव | पृथक्त्वं स्वभावेन सावधिकं, प्रत्येकस्मिन्‌ विद्यमानम्‌ | 'वृक्षः फलात्‌ पृथक्‌' इति प्रतीतौ, वृक्षे फलावधिकं पृथक्त्वम्‌ अन्यत्‌; 'फलं वृक्षात्‌ पृथक्‌' इति प्रतीतौ, फले वृक्षावधिकं पृथक्त्वम्‌ अन्यत्‌ | अत्र द्वयोः पृथक्त्वपदार्थयोः भेदः अस्ति, वस्तुनोः भेदः |

किन्तु विभागः द्विनिष्ठः, उभयत्र विद्यमानः, अतः उभयत्र समानवस्तु, समानविभागः | किन्तु द्विनिष्ठः सन्नपि क्वचित्‌ प्रतीतिसम्पादनार्थम्‌ एकावधिकः अपरस्मिन्‌ एव इति नियम्यते | 'वृक्षात्‌ फलं विभजते' इति प्रतीतौ वृक्षे अपि विभागः, फले अपि विभागः | अत्र विभागः उभयनिष्ठः, अभिन्नः | तथापि वृक्षे विद्यमानः यः विभागः सः फलावधिकः इति व्यवहारः | फले विद्यमानः विभागः वृक्षावधिकः इति व्यवहारः | व्यवहारस्य वैलक्षण्येऽपि विभागः विषयीभूतः एक एव |

किन्तु पृथक्त्वस्य स्थले तथा नास्ति | 'वृक्षात्‌ फलं पृथक्‌' इत्युक्तौ भिन्नपृथक्त्वं फलमात्रे भासते | यदा 'फलात्‌ वृक्षः पृथक्‌' इत्युच्यते, तदा वृक्षे भासमानं पृथक्त्वं फले विद्यमानपृथक्त्वापेक्षया अतिरिक्तम्‌ | यथा एकत्वं व्यक्तिभेदेन भिद्यते, तद्वत्‌ पृथक्त्वम्‌ अपि व्यक्तिभेदेन भिद्यते |

अधुना यथा विभागः, संयोगः अपि द्विनिष्ठः | सामान्यतया संयोगः 'सावधिकः' इति न उच्यते | किन्तु क्वचित्‌ प्रतीतिनियमनार्थं तथा व्यवहारः भवति | कुत्रचित्‌ अयं संयोगः 'एकस्मिन्‌ एव विद्यमानः' इति अपेक्षते | विभाग इव यद्यपि अयं संयोगः उभयत्र विद्यमानः, किन्तु प्रतीतिसाधनार्थं 'तदवधिकः संयोगः तत्र भासते' इति व्यवहारो भवति | 'तदवधिकः' इति उक्तत्वात्‌, यदवधिकः तत्‌ स्वस्मिन्‌ न वर्तते | स्वावधिकः संयोगः स्वस्मिन्‌ नास्ति | इति व्यवहारत्वेन नियमनं भवति |

आहत्य यथा पृथक्त्वस्य स्वभावः सावधिकत्वं, तद्वत्‌ विभागः, संयोगश्च न स्तः | अनयोः द्विष्ठत्वम्‌ | क्वचित्‌ प्रतीतेः वर्णनार्थं तत् द्विष्ठत्वं बाधकं भवति— अयं संयोगः उभयत्र भवति इति क्वचित्‌ बाधकम्‌ | तदा अस्माकं सौकर्यार्थं तदुच्यते— 'एतदवधिकः संयोगः' इति यदा ब्रूमः, तदा किं बुध्यते ? सः अपरमात्रनिष्ठः इति लभ्यते | तादृशप्रतीतीनां सम्पादनार्थं तस्य सावधिकत्वव्यवहारः अस्ति | किन्तु यदि ब्रूमः 'घटपटयोः संयोगः', तदा संयोगः द्विनिष्ठः; सावधिको न |

अधुना संयोगस्थले विभागस्थलात्‌ किञ्चन वैलक्षण्यं वर्तते यत्‌ विभागस्थले पञ्चमीविभक्तिव्यवहारः, संयोगस्थले तथा न भवति | विभागस्थले 'घटात्‌ पटः विभक्तः', पञ्चमी इत्यतः अवधिकत्वं सौकर्येण कल्प्यते | वस्तुतः विभागः अत्र कुत्र उत्पन्नः ? घटे एवं पटे, एक एव विभागः उभयत्र | किन्तु व्यवहारः कथम्‌ ? 'घटात्‌ पटः विभक्तः' | तद्वत्‌ 'पटात्‌ घटः विभक्तः' इत्यपि प्रत्ययः जायते | उभयत्र किं भिन्नविभागः विषयीभूतः ? न भिन्नः; एक एव विभागः, द्विनिष्ठः, विषयीभूतः विभागः नातिरिक्तः, एक एव | किन्तु प्रथमप्रतीतौ, 'घटात्‌ पटः विभक्तः', सः विभागः पटनिष्ठत्वेन विवक्षितः अस्ति | तदर्थं 'घटात्‌' इत्युक्तम्‌ | घटावधिकः विभागः | यदा पटवृत्तित्वेन बोधनीयः, तदा किम्‌ उच्यते ? 'सः घटावधिकः विभागः' इति व्यवहारो जायते | एवमेव विपरीतत्वेन पटात्‌ इत्यनेन पटावधिकः विभागः | यदवधिकः विभागः अस्माभिः उच्यते तदपेक्षया अतिरिक्तः तद्वृत्तित्वेन विवक्षितः भवति |

संयोगस्थले पञ्चमीविभक्त्या व्यवस्था काऽपि नास्ति | 'घटात्‌ पटः संयुक्तः' इति तथा किमपि नास्ति | तथापि घटपटयोः संयोगः इति प्रतीतौ, 'घटावधिकः संयोगः पटे' इति व्यवहारः क्रियते | अथवा पटावधिकः संयोगः घटे | वस्तुतः एक एव संयोगः, किन्तु प्रतीतिवशात्‌ सावधिकत्वम्‌ आनीयते |

आहत्य पृथक्त्वम्‌ एकनिष्ठमेव, स्वभावेन सावधिकम्‌ | विभागः च संयोगः च द्विनिष्ठः, तस्मात्‌ उभयत्र विद्यमानः | स्वभावेन न सावधिकः किन्तु प्रतीतिवशात्‌ अध्यारोप्यते |

नियतावधिकत्वम्‌

एतावता‌ अवधिः नाम कः, अवधिकः नाम कः, अवधिकत्वं नाम किम्‌ इति अस्माभिः परिशीलितम्‌ | घटः पटात्‌ पृथक्‌ इति प्रत्यये पटः अवधिः, पृथक्त्वं पटावधिकं, पटावधिकत्वं पृथक्त्वे | अधुना अग्रे द्रष्टव्यम्‌, इदम् अवधिकत्वं नियमेन प्रतीयते न वा | नाम, अवधिकत्वं यस्मिन्‌ यस्मिन्‌ भवति, तत्‌ कस्यां दशायां भवति— कदाचिदेव भवति, अथवा सर्वदा भवति ?

अपि च अत्र 'भवति' इत्यस्य स्थाने 'व्यवहारः' कथम्‌ अस्ति इति द्रष्टव्यम्‌ | वस्तुस्थितिः अन्या, व्यवहारः अन्यः | अस्माकम्‌ अवधानम्‌ अत्र नास्ति यत्‌ 'अवधिः भवति न वा', अपि तु 'व्यवहारक्षेत्रे अवधिः अस्ति न वा' |

यथा, यदा भेदविषयकव्यवहारो भवति, तदा नियमेन अवधेः उल्लेखः भवति | भेदकथनस्यावसरे प्रतियोगिनः उल्लेखः नास्ति चेत्‌, तादृशः भेदस्य व्यवहारः अप्रसिद्धः | केवलं भेदः, भिन्नः इत्युक्तं चेत्‌, बोधो न जायते | कस्मात्‌ भिन्नः इति प्रश्नः भवति | अतः वस्तुस्थितिः इति क्वचित्‌ अन्या, किन्तु व्यवहारः द्रष्टव्यः | व्यवहारः अत्र विलक्षणः |

'इदं पुस्तकं भिन्नम्‌' इति यदा वदामः, तदा प्रश्नः अवश्यम्‌ आयाति 'कस्मात्‌ ?' कस्मात्‌ भिन्नम्‌ इति यावत्‌ न वदामः, तावत्‌ शब्दबोधः पूर्णः न भवति | अनेन भेदविषयकव्यवहारावसरे अवधेः उल्लेखः अवश्यं भवति |

अतः वस्तुस्थितिः अन्या, किन्तु व्यवहारः कथं भवति इति अस्माकं चिन्ता | पूर्वं विभागस्य स्थले तादृशवैलक्षण्यं विस्पष्टम्‌ | विभागस्य उदाहरणम्‌ अत्र उक्त्वा एव अग्रे सरणं— कथं कुत्रचित्‌ वस्तुस्थितिः अन्या, व्यवहारः च अन्यः | विद्यमानं, ज्ञायमानम्‌ इत्यनयोर्मध्ये किञ्चिन वैलक्षणं सर्वत्र उच्यते |

तर्हि यथा पूर्वं दृष्टं, विभागः एक एव, किन्तु प्रतीतिवशात्‌ कुत्रचित्‌ सावधिकव्यवहारः क्रियते | 'वृक्षफलयोः विभागः', अत्र अवधेः उल्लेखः नास्ति | अवधित्वेन रूपेण उल्लेखः नास्ति |

यद्विषयकप्रतीतौ नियमेन अवधिः भासते, तस्य नियतावधिकत्वम्‌ | नियतावधिकत्वम्‌ इत्युक्ते यदा यदा तादृशपदार्थविषयकः प्रत्ययः जायते, तदा तदा नियमेन, नाम सर्वदा, अवधिः भासते | यथा, यदा यदा भेदस्य प्रत्ययः तदा तदा अवधिः भासते | अतः भेदः नियतावधिकः | भेदे च नियतावधिकत्वम्‌ |

किन्तु विभागः ? तस्मिन्‌ नियतावधिकत्वं नास्ति | 'वृक्षात्‌ विभक्तः', पुनः 'वृक्षफलयोः विभागः' | वृक्षात्‌ फलं विभक्तम्‌ इति प्रतीतौ अवधिः भासते | एवं च 'वृक्षफलयोः विभागः' इत्यत्र सावधिकव्यवहारो नास्ति | उभयप्रतीत्या विभागः ज्ञातः | किन्तु एकस्मिन्‌ विभागविषयकव्यवहारे अवधेः उल्लेखः क्रियते, अपरस्मिन्‌ न क्रियते |

एतादृशं भेदस्थले न भवति | 'कस्मात्‌ भिन्नः' इति नियमेन अवधेः उल्लेखः कर्तव्यः | पृथक्त्वस्य स्थलेऽपि तुल्यम्‌ | 'कस्मात्‌ पृथक्‌' इति नियमेन वक्तव्यं भवति | अन्यथा आकाङ्क्षा न शाम्यते, शब्दबोधः न जायते | इदं नियतावधिकत्वम्‌ |

तर्हि संयोगस्य का गतिः ? विभागस्य इव, संयोगस्य अपि नियतावधिकत्वं नास्ति | इत्युक्तौ नियमेन तद्विषयकप्रत्यये अवधिः भासते इति न | कदाचित्‌ स्यात्‌, कदाचि‌त्‌ न स्यात्‌ | व्यवहारं बुद्धौ निधाय चिन्तनीयम्‌ |

निखिलावधिकत्वम्‌

अधुना निखिलावधिकत्वम्‌ इत्युक्तौ किम्‌ ? यस्यां व्यक्तौ कश्चन विभागः पृथक्त्वं वा सावधिकपदार्थः वर्णनीयः, ताम्‌ आश्रयभूत-व्यक्तिं च विहाय अतिरिक्तं यद्यत्‌ जगति विद्यमानं द्रव्यं, तदवधिकत्वं तस्मिन्‌ सावधिकपदार्थे भवति चेत्‌ निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति तस्मिन्‌ इति उच्यते | अतः स च सावधिकपदार्थः निखिलावधिकः |

यथा पृथक्त्वम् इति स्वीकुर्मः | 'घटे पृथक्त्वम्‌ अस्ति' | घटं विहाय ये अवशिष्टाः जगति सर्वे स्थिताः द्रव्यरूपपदार्थः, तत्सकलावधिकत्वं स्यात्‌ पृथक्त्वे | तथा भवति वा ? अस्य परिशीलनार्थं कीदृशचिन्तनं करणीयम्‌ अस्माभिः ? 'घटः पटात्‌ पृथक्‌'— अस्मिन्‌ व्यवहारे, घटे पृथक्त्वम्‌ अस्ति; तस्य च पृथक्त्वस्य अवधिः कः ? पटः | इदं पटावधिकपृथक्त्वम् |

अधुना घटः वृक्षात्‌ पृथक्‌ | वृक्षावधिकपृथक्त्वं घटे | घटः पुस्तकात्‌ पृथक्‌, पुस्तकावधिकपृथक्त्वं घटे | घटः पर्वतात्‌ पृथक्‌, पर्वतावधिकपृथक्त्वं घटे | अधुना जगति घटं विहाय ये अवशिष्टाः सर्वे द्रव्यरूपपदार्थाः तत्सकलावधिकत्वं पृथक्त्वे अस्ति चेत्‌, पृथक्त्वं निखिलावधिकं, पृथक्त्वे च निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति | तर्हि तथा अस्ति वा, किं चिन्तनम्‌ ?

तादृशी स्थितिः भवति चेत्‌, नाम घटं विहाय तत्सकलावधिकत्वं घटे विद्यमानपृथक्त्वे अस्ति चेत्‌, निखिलावधिकत्वं पृथक्त्वे भवति | अत्र पृथक्त्वं भवतु, विभागो वा भवतु, संयोगो भवतु, भेदो भवतु— सर्वत्र परिशीलनार्थं चिन्तनं समानम्‌ | यदि वयं ज्ञातुम्‌ इच्छामः तस्मिन्‌ निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति न वा, तर्हि तादृशं परिशीलनम्‌ अपेक्षितम्‌ | तर्हि पृथक्त्वम्‌ अवलम्ब्य कश्चन पदार्थः अस्ति वा यदवधिकत्वं पृथक्त्वे न भवति ? घटे पृथक्त्वम्‌ अस्ति | घटः स्वं विहाय कस्माच्चित्‌ पदार्थात्‌ पृथक्‌ न भवति इति वा ?

सत्यम्‌ | घटः स्वावयवात्‌ कपालात्‌ पृथक्‌ न भवति | अतः कपालावधिकत्वं घटपृथक्त्वे नास्ति | तस्मात्‌, घटपृथक्त्वे निखिलावधिकत्वं नास्ति | अपि च एवमेव रीत्या कस्मिन्‌ अपि द्रव्ये यत्‌ पृथक्त्वं वर्तते, तस्मिन्‌ पृथक्त्वे तदाश्रयभूतद्रव्यस्यावयवाविधिकत्वं नास्ति | अतः पृथक्त्वे निखिलावधिकत्वं न भवति एव |

तर्हि निखिलावधिकत्वम्‌ इति पदार्थस्य कः अर्थः ? यस्यां व्यक्तौ कश्चन विभागो वा, पृथक्त्वं वा वर्णनीयं, तद्विहाय अतिरिक्तं यद्यत्‌ जगति विद्यमानं द्रव्यं, तदवधिकत्वम्‌ इत्युक्तौ निखिलावधिकत्वम्‌ | तच्च पृथक्त्वस्य नास्ति |

पृथक्त्वस्य किमवधिकत्वं भवति ? स्वाश्रयावयवपरम्परायां यानि यानि मूर्तद्रव्याणि भवन्ति, तानि विहाय जगति यावद्द्रव्यम्‌ अस्ति, तदवधिकत्वं भवति पृथक्त्वे | अतः पृथक्त्वे अनेकावधिकत्वं वर्तते; किन्तु निखिलावधिकत्वं न | पृथक्त्वस्य यदवधिकत्वं नास्ति, तद्विहाय सर्वावधिकत्वं वर्तते |

अधुना नूतनबिन्दुः— अवधिभेदेन पृथक्त्वं भिद्यते इति वा ? घटः पटात्‌ पृथक्‌ इत्यनेन पटावधिकपृथक्त्वम्‌ | घटः मठात्‌ पृथक्‌ इत्यनेन मठावधिकपृथक्त्वम्‌ | पटावधिकपृथक्त्वं, मठावधिकपृथक्त्वात्‌ भिन्नम्‌ इति वा ? अवधिः पृथक्त्वस्य अवच्छेदकः वा ? किं चिन्तनम्‌ ?

१. गुणेन द्रव्यम्‌ अवच्छिद्यते, भिद्यते, विशिष्यते | गुणविशिष्टद्रव्यम्‌ | उन्नतः बालकः, औनत्यं बालके | बालके विद्यमान-औनत्यात्‌ सः बालकः अपरेभ्यः बालकेभ्यः भिद्यते, विशिष्यते | अतः औनत्यविशिष्टबालकः | औनत्यम्‌ अवच्छेदकं बालकस्य |

२. एवमेव गुणः अवच्छिद्यते, भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयभूतद्रव्येण | आश्रयभूतबालकेन तस्मिन्‌ आश्रित-औनत्यं भिद्यते, विशिष्यते | अपरेभ्यः औनत्येभ्यः इदं औनत्यं भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयेण बालकेन | बालकविशिष्टौनत्यम्‌ | बालकः औनत्यस्य अवच्छेदकः |

३. तद्वत्‌ पृथक्त्वगुणः घटे | पृथक्त्वं भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयेण घटेन | गुणत्वात्‌ पृथक्त्वम्‌ अवच्छिद्यते, भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयभूतद्रव्येण | अतः घटविशिष्टपृथक्त्वम्‌ | तच्च घटविशिष्टपृथक्त्वं पटे विद्यमानपृथक्त्वात्‌ भिन्नं, मठे विद्यमानपृथक्त्वात्‌ च भिन्नम्‌ | अपि च घटे विद्यमानपृथक्त्वम्‌ एकमेव, यतोहि घटविशिष्टम्‌ | घटे अनेकपृथक्त्वानि न सन्ति; घटविशिष्टं पृथक्त्वम्‌ एकमेव |

तस्मात्‌ घटे विद्यमान-पृथक्त्वस्य यः कोऽपि अवधिः भवतु नाम, घटे विद्यमानं पृथक्त्वम्‌ एकमेव | घटः भूतलात्‌ पृथक्‌, पटात्‌ पृथक्‌, पुस्तकात्‌ पृथक्‌‍ | घटे भूतलावधिकपृथक्त्वं, पटावधिकपृथक्त्वं, पुस्तकावधिकपृथक्त्वम्— इदं सर्वम्‌ एकमेव पृथक्त्वं घटविशिष्टम्‌ |

अत्र प्रश्नः उदेति 'अवधिभेदेन पृथक्त्वं न भिद्यते चेत्‌, अवधेः वदनस्य का आवश्यकता ?' अपि च 'अवधिभेदेन पृथक्त्वं न भिद्यते चेत्‌, किमर्थं तर्हि वदामः यत्‌ यावत्‌ अवधिं न वदामः, तावत्‌ शब्दबोधः न जायते ?' स्मर्यतां, केचन शब्दाः साकाङ्क्षाः; तेषां स्वातन्त्र्येण भानं न भवति | यथा 'पिता'; पिता इत्यस्य वदनेन मनसि आयाति 'पुत्रः कः ?' कश्चन पुत्रः स्यात्‌; स च पुत्रः कः इति विशेषजिज्ञासा नास्ति; सः अपेक्षते, तावदेव | एवमेव पृथक्‌ इत्यस्य वदनेन 'कस्मात्‌' इति मनसि प्रश्नः भवति | अत्र धेयं यत्‌ पृथक्‌ यस्मात्‌ कस्मात्‌ अपि भवतु नाम, कस्माच्चित्‌ भवेत्‌ तावदेव | यस्मात्‌ पृथक्‌ सः कः इति न मुख्यं; कोऽपि स्यात्‌, तावत्‌ एव | यतोहि पृथक्‌ इति साकाङ्क्ष-शब्दः | पृथक्त्वव्यवहारे 'भूतलावधिकमेव वा', अथवा 'घटावधिकमेव वा' इति जिज्ञासा न भवति; कोऽपि अवधिः स्यात्‌; कः इति महत्त्वपूर्णं नास्ति | अवधिमात्रस्य जिज्ञासा; 'कः अवधिः' इति अत्र सारस्यं नास्ति | पृथक्त्वव्यवहारे अवधिः नियमेन जायते इति तु कॢप्तम्‌ | यः न्यायशास्त्रं न जानाति, सोऽपि कथं व्यवहरति ? 'भूतलं घटात्‌ पृथक्‌' इत्यादिकं व्यवहरति | 'भूतलं पृथक्‌' इति न कोऽपि व्यवहरति | अतः शास्त्रेण व्यवहारः न नियम्यते; व्यवहारः उपपाद्यते | पृथक्त्वस्य यः स्वभावः, सः सावधिकः इत्यस्मात्‌ अवधिना सह एव बुध्यते | अतः निष्कर्षः इत्थं— घटे भूतलावधिकपृथक्त्वं, पटावधिकपृथक्त्वं, पुस्तकावधिकपृथक्त्वम्— इदं सर्वम्‌ एकमेव पृथक्त्वं घटविशिष्टम्‌ |

तदर्थम्‌ उपर्युक्तं यत्‌ 'पृथक्त्वे अनेकावधिकत्वं वर्तते' | घटे विद्यमानं पृथक्त्वम्‌ एकमेव, अवधयः च बहवः | घटः भूतलात्‌ पृथक्‌, पटात्‌ पृथक्‌, पुस्तकात्‌ पृथक्‌‍ | असङ्ख्याः अवधयः सन्ति; तत्तन्निरूपितं घटे विद्यमानं पृथक्त्वं अन्यत्‌ वा ? न अन्यत्‌ | इदं सर्वं घटे विद्यमानं पृथक्त्वम्‌ एकमेव |

नो चेत्‌ अवधिभेदेन यदि पृथक्त्वं भिद्येत, तर्हि घटे अनेके पृथक्त्वगुणाः स्युः | प्रत्येकं च पृथक्त्वस्य एक एव अवधिः इति स्यात्‌ | किन्तु पृथक्त्वस्य गुणत्वात्‌ तथा नास्ति | गुणः अवच्छिद्यते, भिद्यते तदाश्रयभूतद्रव्येण, न तु अवधिभेदेन |

किञ्च यद्यपि घटे भूतलावधिकपृथक्त्वं, पटावधिकपृथक्त्वं, पुस्तकावधिकपृथक्त्वम्‌, इदं सर्वम्‌ एकमेव पृथक्त्वं घटविशिष्टं, नाम यद्यपि एकम्‌ आश्रयभूतद्रव्यविशिष्टं पृथक्त्वम्‌ अवधिभेदेन न भिद्यते, तथापि अवधिसमुदायभेदेन पृथक्त्वम्‌ अवश्यं भिद्यते | कथम्‌ इति उच्यते | घटे यत्‌ पृथक्त्वं, तत्‌ किं किम्‌ अवधिकम्‌ ? घटस्य यादृशदेशे व्यापकत्वं, तादृशदेशातिरिक्तदेशे जगति यावन्तः पदार्थाः, तत्सर्वावधिकं पृथक्त्वं घटे भवति | तेषु अवधिभूतपदार्थेषु पटः वर्तते वा ? आं, वर्तते एव | इदानीं पटे विद्यमानं पृथक्त्वं कथम्‌ इति पश्येम | पटपृथक्त्वस्य अवधयः के इति चर्चावसरे तत्र घट-घटिताः पदार्थाः अन्तर्भूताः; पट-घटिताः पदार्थाः नायान्ति | तान्‌ पट-घटितान्‌ पदार्थान्‌ अतिरिच्य जगति यावन्तः पदार्थाः, तत्सर्वावधिकं पृथक्त्वं पटे भवति | अनेन द्वयोः पृथक्त्वयोः अवधिसमुदायौ भिन्नौ | अवधिसमुदायभेदेन च घटविशिष्टपृथक्त्वं पटविशिष्टपृथक्त्वात्‌ भिन्नम्‌ |

अतः अवधिसमुदायभेदेन पृथक्त्ववैलक्षण्यं सिध्यति | प्रत्येकं पृथक्त्वम्‌ अनेकावधिकं, किन्तु विश्वे स्थितेषु सर्वेषु पदार्थेषु प्रत्येकं पृथक्त्वस्य भिन्नः अवधिसमुदायः भवति | यतोहि घटः यत्र व्याप्तः, तादृशदेशव्याप्तपदार्थाः नान्तर्भवन्ति घटपृथक्त्वस्य अवधिसमुदाये | अपि च पटः यत्र व्याप्तः, तादृशदेशव्याप्तपदार्थाः नान्तर्भवन्ति पटपृथक्त्वस्य अवधिसमुदाये | अतः घटे विद्यमानपृथक्त्वनिरूपित-अवधीनां भिन्नः समुदायः भवति | पटे विद्यमानपृथक्त्वनिरूपित-अवधीनां भिन्नः समुदायः भवति |

अपि च अपरैः शब्दैः स एव सन्देशः व्यक्तीक्रियते एवं रीत्या— 'पृथक्त्वम्‌ इति गुणः अपरस्मात्‌ पृथक्त्वात्‌ भिद्यते तदाश्रयभूतद्रव्येण' | अपि च अनेन एकं पृथक्त्वम्‌ अवधिभेदेन न भिद्यते | आहत्य पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वम्‌ अस्ति न तु एकावधिकत्वम्‌ | अपि च निखिलावधिकत्वम्‌ अपि नास्ति | किमवधिकत्वं नास्ति ? पृथक्त्वाश्रयावयवपरम्परायां परमाणुपर्यन्तं यानि मूर्तद्रव्याणि, तदवधिकत्वं नास्ति | तेन किं सिध्यति ? तद्विहाय ये अवशिष्टाः पदार्थाः, तदवधिकत्वं तु अस्ति | किन्तु न निखिलावधिकत्वम्‌ | कस्मात्‌ ? आश्रयावयवावधिकत्वाभावात्‌ |

विभागस्य निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति वा ? तस्य बोधार्थं प्रथमतया संयोगस्य स्थितिः द्रष्टव्या | यत्र संयोगो जायते, तत्र प्रतीतिम्‌ अवलम्ब्य संयोगस्य अवधिकत्वम्‌ अपि जायते | घटपटयोः संयोगः, पटावधिकसंयोगः घटे | किन्तु घटस्वावयवकपलयोः स्थितौ, कपालावधिकसंयोगः घटे भवति वा ? न भवति किल | अतः घटे विद्यमानः संयोगः निखिलावधिको न | (स च घटे विद्यमानः संयोगः नियतावधिकः वा ?)

अधुना तदाधारेण विभागः निखिलावधिकः न वा इति पश्येम | तर्कसङ्ग्रहवाक्यं— संयोगनाशको गुणो विभागः | संयोगस्य नाशेन एव विभगो जायते | अतः विभागेन नाश्यः यः संयोगः, स च संयोगाश्रयावधिकत्वमेव विभागस्य अपि भवति | न तु तदतिरिक्तावधिकत्वम्‌ | अत्र विभागस्थले यत्‌ सूचनीयम्‌ आसीत्‌, तदुक्तम्‌ | अधुना दृष्टान्तं दत्वा पाठकेन ततः अग्रे प्रतिपादनीयम्‌ |

नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वम्‌ अनयोः कः सम्बन्धः

तर्हि नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वम्‌ अनयोः कः सम्बन्धः ? नियतावधिकत्वम्‌ इत्यस्य अर्थः स्मर्यताम्‌ | यद्विषयकप्रत्यये नियमेन अवधिः भासते, तत् नियतावधिकत्वम्‌ | पृथक्त्वस्थले 'घटः पटात्‌ पृथक्‌' इति कथनेन एव प्रत्ययः जायते | केवलं 'घटः पृथक्‌' इति कथनेन शब्दबोधः न जायते | 'घटः पृथक्‌', तावत्‌ एव उच्यते चेत्‌ वयं किं पृच्छामः ? 'कस्मात्‌' | काचन आकाङ्क्षा अवशिष्यते | 'घटः पटात्‌ पृथक्‌' इति कथनेन एव शब्दबोधः जायते | एवं च यत्र यत्र पृथक्त्वविषयकप्रत्ययः जायते, तत्र तत्र कश्चन अवधिः भवति एव | तदर्थम्‌ उक्तं यत्‌ पृथक्त्वं नियतावधिकम्‌ | तर्हि इदं नियतावधिकत्वम्‌, अपि च यत्‌ निखिलावधिकत्वं यस्य विषये अधुना चर्चा जाता, तयोः कः सम्बन्धः ? यत्र नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति तत्र निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति, अथवा यत्र नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति तत्र निखिलावधिकत्वं नास्ति— कः सम्बन्धः ? इति चेत्‌, तादृशं नास्ति, यद्यपि द्वयोः कश्चन सीमितसम्बन्धो वर्तते एव यः अधः दत्तः |

नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वम्‌ अनयोः परस्परं कः सम्बन्धः इति अवलोकयाम | नियतावधिकत्वम्‌ इत्यनेन यत्र यत्र कस्यचित्‌ विषयस्य प्रतीतिः जायते, तत्र तत्र तस्यां प्रतीतौ अवधिः नियमेन भवति | (सर्वत्र तद्विषयकप्रतीतिः भवेत्‌ इति नास्ति; यत्र भवति, तत्र अवधिः तस्यां प्रतीतौ अवश्यम्‌ अस्ति | यत्र च तद्विषयकप्रतीतिः न जायते, तत्र 'अवधिः भवति न वा' इति प्रश्नः तु न उदेति |) किन्तु निखिलावधिकत्वम्‌ इत्युक्तौ तद्विषयकप्रतीतिः जगति सर्वत्र भवति एव, जगति तासु प्रतीतिषु च अवधिः नियमेन सदा भवति |

अस्य सर्वस्य परिशीलनेन कश्चन सीमितसम्बन्धः स्फुरति— यस्य नियतावधिकत्वं नास्ति, तस्य निखिलावधिकत्वं तु न सम्भवति एव; यस्य च नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति तस्यैव निखिलावधिकत्वसम्भावना वर्तते | अधुना नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति चेत्‌ निखिलावधिकत्वम्‌ अपि स्यात्‌, तत्र पर्यन्तं किन्तु नितरां न भवति | अपि च 'यस्य निखिलावधिकत्वं तस्य न नियतावधिकत्वम्‌' इति तादृशं किमपि नास्ति |

पूर्वञ्च उक्तं यत्‌ पृथक्त्वं नियतावधिकम्‌ | अधुना उच्यते यत्‌ पृथत्वम्‌ अनेकावधिकम्‌ | यः सीमितसम्बन्धः नियतावधिकत्व-निखिलावधिकत्वयोः अस्ति, तादृशः किन्तु नियतावधिकत्व-अनेकावधिकत्वयोः न भवति | एकस्य अर्थः अपरस्मात्‌ नितरां भिन्नः | पृथक्त्वस्य संयोगस्य च दृष्टान्तं परिशील्य पाठकेन प्रतिपादनीयम्‌ |

भेदस्य निखिलावधिकत्वं भवति किम्‌ ?

अत्र स्मर्यतां निखिलावधिकत्वम्‌ इत्यस्य निखिलशब्दस्य अत्र कः अर्थः ? यदा निखिलशब्दः स्वातन्त्र्येण उच्यते तदा गगनमात्रम्‌ आयाति | किन्तु अत्र तथा नास्ति | एतादृशसर्वनाम्नां तथा स्वभावः अस्ति | वाक्यं दृष्ट्वा एव एषाम्‌ अर्थनिर्धारणं कर्तव्यम्‌ | सर्व इति पदं यथा, तद्वत्‌ इदं निखिलम्‌ | अत्र अवधिकत्वविषये यस्मिन्‌ वाक्ये निखिलशब्दः निविष्टः, निखिलपदेन किं विवक्षितम्‌ इत्युक्तौ घटातिरिक्तं यावत्‌ जगति विद्यमानं, सर्वं विवक्षितम्‌ | घटातिरिक्तं यत्, तदवधिकत्वं विवक्षितम्‌ अस्मिन् सन्दर्भे |

एतावता अस्माभिः दृष्टं यत्‌ पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं नास्ति, संयोगस्य वियोगस्य च एवमेव निखिलावधिकत्वं नास्ति | अधुना भेदस्य का गतिः ? भेदस्य निखिलावधिकत्वं भवति वा ? पूर्वम्‌ अस्माभिः दृष्टं यत्‌ प्रतियोगिनं विहाय, भेदः सर्वत्र भवति किल |

पृथक्त्वं न तथा; 'पृथक्त्वाश्रयभूतघटं विहाय तत्तदवधिकत्वं घटपृथक्त्वे अस्ति' इति नास्ति | 'घटः स्वस्मात्‌ पृथक्‌' इति न भवति इति तु जानीमः एव, नाम पृथक्त्वम्‌ अधिकृत्य घटस्य स्वस्य अवधित्वं नास्ति, किन्तु घटं विहाय सर्वस्मिन्‌ जगति घटपृथक्त्वं प्रति अवधित्वं भवति वा ?

सर्वस्मिन्‌ जगति पृथक्त्वं प्रति तादृशम्‌ अवधित्वं नास्ति चेत्‌, कुत्र भवति, कुत्र च न भवति ? अपि च पृथक्त्वस्य यादृशी स्थितिः, तथा भेदस्य अपि वा ? प्रथमतया पृथक्त्वस्य स्थितिः वक्तव्या, तदा भेदस्य |

विद्याधर्यां दत्तम्‌ अस्ति यत्‌ "सर्वोऽपि पदार्थः तादात्म्यसम्बन्धेन स्वस्मिन् भवति | तेन सम्बन्धेन घटो नास्तीत्यभावः घटं विहाय जगति सर्वत्र भवति | अयमेव च भेदः | प्रतियोगिनं विहाय सः सर्वत्र भवति | एवं पटो न इति भेदः पटं प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भवति |” तर्हि प्रतियोगिनं विहाय भेदः सर्वत्र भवति इत्यस्य कोऽर्थः ?

घटः स्वस्मिन्‌ अस्ति तादात्म्यसम्बन्धेन इति कारणेन 'घटः स्वस्मात्‌ भिन्नः', 'घटभेदः घटे' इति न भवति | घटभेदस्य प्रतियोगी कः ? (प्रतियोगी नाम कः ? अभावस्य विरोधी | यस्य आनयनेन घटभेदः, घटस्य अन्योन्याभावः, न भवितुमर्हति | घटः अस्ति चेत्‌, तस्मिन्‌ घटस्य अन्योन्याभावः नास्ति | अतः घटभेदस्य प्रतियोगी घटः एव |) घटरूपप्रतियोगिनि घटभेदो नास्ति; घटं विहाय सर्वत्र घटभेदः अस्ति | 'पटः घटात्‌ भिन्नः' इत्यनेन घटभेदः पटे | मठः घटात्‌ भिन्नः इत्यनेन घटभेदः मठे | वृक्षः घटात् भिन्नः इत्यनेन घटभेदः वृक्षे | प्रतियोगिनं घटं विहाय घटभेदः सर्वत्र अस्ति |

अधुना 'भेदः प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भवति' इत्यस्य अर्थः एवं यत्‌ 'भेदस्य निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति', इति चिन्तनीयम्‌ | निखिलावधिकत्वं नाम किम्‌ ? प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भेदः भवति चेत्‌ इदं निखिलावधिकत्वम्‌ इति चेत्‌, भेदस्य निखिलावधिकत्वं भवेत्‌ | यतोहि प्रतियोगिनं विहाय भेदः सर्वत्र तु अस्ति |

प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन भेदः भिद्यते, नाम प्रतियोगिभेदेन भेदः भिद्यते | भेदस्य स्वरूपं स्मर्यताम्‌ | घटत्वावच्छिन्नतादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः यः भेदः तद्वान्‌ पटः | घटत्वमपि प्रतियोगितायाः अवच्छेदकं; तादात्म्यसम्बन्धः अपि प्रतियोगितायाः अवच्छेदेकः | घटः तादात्म्यसम्बन्धेन स्वस्मिन्‌ | अनेन सिध्यति यत्‌ घट-घटभेदयोः विशिष्टसम्बन्धः | यत्र घटत्वं नास्ति, यत्र घटस्य तादात्म्यसम्बन्धः नास्ति, तत्र तादृशी तदवच्छिन्नप्रतियोगिता नास्ति, तादृशप्रतियोगिताकाभावः, भेदः नास्ति |

अतः घटे यः कपालभेदः, 'कपालात्‌ भिन्नः' इत्यत्र विलक्षणः भेदः | तादृशभेदस्य कः प्रतियोगी इत्युक्तौ कपाल एव | एवं घटः भूतलात्‌ भिन्नः इत्युक्तौ पुनः भिन्नः भेदः | भूतलभेदस्य प्रतियोगी भूतलमेव | तस्मात्‌ भूतलप्रतियोगिकः भेदः, कपालप्रतियोगिकः भेदः च एक एव इति न | यद्यपि भेदद्वयमपि घटे | पृथक्त्वस्य स्थितिः तथा नास्ति | घटः भूतलात्‌ पृथक्‌, पुस्तकात्‌ पृथक्‌, गृहात्‌ पृथक्‌, पर्वतात्‌ पृथक्‌, इदं सर्वं पृथक्त्वम्‌ एकमेव, घटे | किन्तु घटः कपालात्‌ भिन्नः, भूतलात्‌ भिन्नः इत्यत्र पृथक्त्वम्‌ इव समानौ भेदौ इति नास्ति |

तर्हि घटभेदः घटं विहाय अन्यत्र सर्वत्र वर्तते इति तु सत्यम्‌ | किन्तु 'घटः कपालात्‌ भिन्नः' इति प्रतीतौ 'घटः भिन्नः, भेदः घटे', स च भेदः कपालावधिकः | 'घटः भूतलात्‌ भिन्नः' इति प्रतीतौ 'घटः भिन्नः, भेदः घटे', स च भेदः भूतलावधिकः | द्वावपि भेदौ घटे भिन्नौ; कपालभेदस्य कपालावधिकत्वं, भूतलभेदस्य भूतलावधिकत्वम्‌ |

अधुना कपालभेदस्य अवधिः पटः भवितुम्‌ अर्हति वा ? घटे विद्यमानः यः कपालभेदः तस्य कपालभेदस्य कपालं विहाय अन्यः कोऽपि अवधिः भवितुम्‌ अर्हति वा ? 'घटः कपालात्‌ भिन्नः' इति प्रतीतिः | अनेन कपालभेदः घटे | तर्हि कपालभेदस्य पटादयः अवधयः भवन्ति किम्‌ ?

घटभेदः घटे नास्ति, तद्विहाय सर्वत्र घटभेदः इति कृत्वा एव निखिलावधिकत्वम्‌— इति विचारस्य का गतिः ? कः अवधिः तस्य घटभेदस्य ? घटः एव किल | घटातिरिक्तः अविधिर्वा ? नास्ति | घटभेदः इत्युक्ते कः प्रत्ययः ? घटात्‌ भिन्नः | न तु अन्यस्मात्‌ | अतः कपालभेदस्य अवधिः कपालः एव न तु अन्यः | यः निखिलावधिकः, तस्य अवधयः निखिलम्‌ अपेक्षते | भेदः निखिलावधिको नास्ति, यतोहि एकस्य भेदस्य एक एव अवधिः— भेदस्य अवधिः प्रतियोगिरूपः |

अतः घटभेदः घटं विहाय सर्वत्र भवति इति तु सत्यं, किन्तु अत्र तथा नास्ति विषयः | अपि तु तदवधिकत्वम्‌ | घटभेदः घटावधिकः | घटावधिकत्वं घटभेदे | घटभिन्नपदार्थेषु सर्वविद्यमानः यः घटभेदपदार्थः, तस्मिन्‌ घटभेदे किं किम्‌ अवधिकत्वं भवति इति प्रश्नः | निखिलावधिकत्वम्‌ इति चेत्‌, घटं विहाय यः अन्यः सर्वोऽपि, तदवधिकः कश्चन भेदपदार्थः अपेक्षते |

अधुना घटे विद्यमानं पृथक्त्वं निखिलावधिकम्‌ इति चिन्तयतु | नास्ति वस्तुगत्वा, किन्तु आपाततः स्वीकुर्मः | घटे विद्यमानं पृथक्त्वं निखिलावधिकम्‌ अस्तीति | तस्य कः अर्थः ? घटे विद्यमानं यत्‌ पृथक्त्वं, तस्य घटं विहाय सर्वे अपि अवधयः | एवं घटं विहाय ये, तत्‌ सर्वावधिकं पृथक्त्वं घटे अस्ति | इत्युक्तौ घटे निखिलावधिकं पृथक्त्वम्‌ अस्ति, इति वाक्यस्य अर्थः |

अधुना भेदविषये, तादृशभेदमात्रं सर्वत्र वर्तते— घटभेदः घटं विहाय 'सर्वत्र' वर्तते इति तु सत्यम्‌ | किन्तु यत्र यत्र घटभेदः वर्तते, तत्तदवधिकः, कश्चन निखिलावधिकः, भेदः घटे आगच्छति वा पुनः ? नायाति | इति वैलक्षण्यम्‌ | एतावता केवलं घटं विहाय घटभेदः अन्यत्र सर्वत्र विद्यमानः इत्येव उच्यते | तथा वार्ता अस्माकम्‌ अत्र नास्ति | घटं विहाय यो यः अन्यः तदवधिकः पदार्थः घटे अपेक्षते | यथा एकमेव पृथक्त्वं घटे भूतलावधिकं, पुस्तकावधिकं, वृक्षावधिकं, तथैव एक एव भेदः घटे अपक्षते यः भूतलावधिकः, पुस्तकावधिकः, वृक्षावधिकः— तादृशः एव एकः भेदः निखिलावधिकः | स च विश्वे कोऽपि नास्ति |

आहत्य यः भेदः सर्वत्र अस्ति (प्रतियोगिनं विहाय), तस्य भेदस्य एक एव अवधिः | घटभेदः 'सर्वत्र' अस्ति, किन्तु तस्य घटभेदस्य एक एव अवधिः— घटः | पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वम्‌ अस्ति, किन्तु स्वयं सर्वत्र नास्ति | भेदः प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र अस्ति, किन्तु अनेकावधिकत्वं नास्ति | घटे विद्यमानं च पृथक्त्वम्‌ एकमेव, किन्तु घटे विद्यमानाः भेदाः असङ्ख्यकाः |

तर्हि बोध्यं यत् 'प्रतियोगिनं घटं विहाय घटभेदः सर्वत्र अस्ति' इत्यस्य अर्थः नास्ति यत्‌ घटभेदस्य निखिलावधिकत्वम्‌ अस्ति | घटभेदस्य अवधिः कः ? पटः घटात्‌ भिन्नः इति प्रतीतौ घटभेदः कुत्र ? पटे | अस्यां च प्रतीतौ अवधिः कः ? घटः | 'घटात्‌ भिन्नः' किल | अत्र घट एव अवधिः | अतः घटभेदस्य अवधिः घटः एव | घटभेदः घटं विहाय सर्वत्र भवति | किन्तु यत्र यत्र घटभेदः भवति— पटे, मठे, वृक्षे— तत्र सर्वत्र तस्य घटभेदस्य अवधिः भवति घटः एव | 'घटात्‌ भिन्नः' इति सर्वस्यां घटभेदविषयक-प्रतीतौ श्रूयते किल |

बहु पूर्वञ्च अस्माभिः उक्तं यत्‌ भेदविषये अवधिः प्रतियोगी एव; अधुना सिद्धं यत्‌ तत्सत्यमपि | अतः वस्तुतः घटभेदः निखिलावधिकः अपि नास्ति, अनेकावधिकः अपि नास्ति; घटभेदः एकावधिकः एव | घटभेदस्य एक एव अवधिः— घटः एव | यद्यपि घटभेदः बहुत्र अस्ति— घटं विहाय सर्वत्र— किन्तु तत्र सर्वत्र घटभेदस्य अवधिः घटः एव, अतः घटभेदः एकावधिकः |

अपि च भेदस्य विषये सर्वत्र तथा | पटभेदः अपि तथा एकावधिकः, मठभेदः अपि तथा एकावधिकः | अतः भेदस्य स्वभावः एवं, तस्मिन्‌ एकावधिकत्वम्‌ | पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वं, भेदस्य एकावधिकत्वं, द्वयोः नियतावधिकत्वम्‌, अपि च द्वयोः मध्ये कस्यापि निखिलावधिकत्वं नास्ति | तर्हि विश्वे कस्य निखिलावधिकत्वम्‌ ?

कस्य निखिलावधिकत्वम्‌ ?

पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं नास्ति, भेदस्य निखिलावधिकत्वं नास्ति, संयोगस्य निखिलावधिकत्वं नास्ति, विभागस्य निखिलावधिकत्वं नास्ति | वस्तुतः विश्वे निखिलावधिकत्वं कस्यापि नास्ति | निखिलावधिकत्वं न भवति एव | कस्यचिदपि पदार्थस्य निखिलावधिकत्वं न भवितुम्‌ अर्हति | किन्तु कुत्रचित्‌ पूर्वपक्षिणः सिद्धान्तिनः वा विचारस्य प्रतिपादनार्थं निखिलावधिकत्वम्‌ आरोपणीयं भवति | तस्य च निखिलावधिकत्वस्य सम्प्रति 'भेदः एव पृथक्त्वम्‌' इति आक्षेपस्य निरासावसरे आपादनम्‌ उपयुज्यते |

तस्मात्‌ पूर्वं किन्तु, प्रश्नः उदेति यत्‌ परमाणोः का गतिः ? पृथक्त्वं तत्रैव न भवति किल, यत्र अवयवावयविनोः सम्बन्धः | परमाणुः सावयवः नास्ति | तर्हि यः परमाणुः एकाकी अस्ति— यः परमाणुः स्वयं कस्यचिदपि अन्यस्य भागः नास्ति— तादृशपरमाणौ विद्यमानस्य पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्यात्‌ |

पूर्वं विद्याधर्याम्‌ अवलोकितं यत्‌— "एकः पाषाणः द्विधा खण्डितः | तयोः शकलयोः 'क' एवं 'ख' इति संज्ञा कृता | ततः 'क'-शकलस्य द्वे शकले साधिते | तयोः क्रमेण 'ग' एवं 'घ' इति संज्ञे कृते | तयोरपि 'ग'-शकलं गृहीत्वा तस्य द्वे शकले, तयोरपि शकलमेकमादाय द्वे शकले इति एवंविधशकलपरम्परा कुत्रचित्‌ स्थगनीया | कोऽर्थः ? एकं तादृशं शकलं स्वीकर्तव्यं यस्य पुनः शकलं न भवति | तच्चरमं शकलमेव परमाणुः इत्युच्यते"(पृ०स० १२) |

अनेन परमाणोः अस्तित्वं कथं सिध्यति इति चेत्‌, अवयवावयविनोः परम्परायामेव | तादृशपरमाणुः अस्माभिः वक्तुं न शक्यते यस्मिन्‌ न कोऽपि अवयवी उत्पन्नः | किमर्थम्‌ इत्युक्तौ द्व्यणुकं सावयवम्‌ इत्यादि अनुमानम्‌ अस्ति | न्यायशास्त्रे परमाणुविषये तद्घठितः अवयवी भवति एव | यस्मिन्‌ देशे परमाणुः अस्ति, तद्देशे परमाणुद्वयजनितं द्व्यणुकमपि अस्ति |

पूर्वमपि विचारितं यदत्यन्तं सूक्ष्मं दृश्यते त्र्यणुकं तत्‌ सावयवम्‌ इति साधकम्‌ अनुमानम् अस्ति | तस्यापि अवयवः द्व्यणुकं सावयवम्‌ इति अनुमानेन परमाणुः सिध्यति | अतः यादृशपरमाणौ द्व्यणुकं नैव उत्पन्नं, तादृशपरमाणुः न सिध्यति एव; तावान्‌ सङ्कोचः अस्ति | यदावश्यकं, तदेव सिध्यति; अनावश्यकं न सिध्यति | प्रमाणस्य एतादृशी मर्यादा |

आहत्य परमाणुः एकाकी न भवति यतोहि तादृशपरमाणोः कृते प्रमाणं नास्ति | परमाणुः साक्षात्‌ न सिध्यति; परमाणुसाधकं किमस्ति इति चेत्‌, 'द्व्यणकं सावयवम्‌" इति | अतः द्व्यणुकावयवत्वेन एव अयं परमाणुः प्रमाणितः | तस्मात्‌, यस्मिन्‌ परमाणौ द्व्यणुकं नास्ति, तादृशपरमाणुः नैव सिद्धः | तदर्थं यः कोऽपि परमाणुः भवति, तस्य अवश्यं कश्चन अवयवी अस्ति; तत्र च तदवधिकं पृथक्त्वं नास्ति | अतः परमाणोः विषयेऽपि पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वं न तु निखिलावधिकत्वम्‌ |

पृथक्त्वस्य अवच्छेदकः कः, भेदस्य च अवच्छेदकः कः

पूर्वम्‌ उक्तं यत्‌ पृथक्त्वस्य गुणत्वात्‌, पृथक्त्वम्‌ अवच्छिद्यते, भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयभूतद्रव्येण | पृथक्त्वगुणः घटे इति चेत्‌ पृथक्त्वं भिद्यते, विशिष्यते तदाश्रयेण घटेन | अतः घटविशिष्टपृथक्त्वम्‌ | तच्च घटविशिष्टपृथक्त्वं पटे विद्यमानपृथक्त्वात्‌ भिन्नं, मठे विद्यमानपृथक्त्वात्‌ च भिन्नम्‌ | अपि च घटे विद्यमानपृथक्त्वम्‌ एकमेव, यतोहि घटविशिष्टम्‌ | घटे अनेकपृथक्त्वानि न सन्ति; घटविशिष्टं पृथक्त्वम्‌ एकमेव |

किन्तु भेदः न तथा | भेदः तदाश्रयभूतद्रव्येण न अवच्छिद्यते, अपि तु अवधिभेदेन अवच्छिद्यते | इति अन्योन्याभावस्य स्वरूपम्‌ | घटभेदः पुस्तके, पटे, भूतले इति अश्रयभेदेन न भिद्यते, एक एव घटभेदः सर्वत्र | भेदः विशिष्यते प्रतियोगिना | अतः पटे घटभेदः, पुस्तकभेदः, सङ्गणकभेदः इत्येते त्रयः यद्यपि सर्वे पटे, किन्तु त्रयः भिन्नः भेदाः अवधिभेदात्‌ |

अधुना मनसि इदमपि धेयं यत्‌ भेदस्थले 'प्रतियोगितायाः अवच्छेदकं किम्‌' इति कथं वक्तव्यं, भेदस्य अवच्छेदकः कः चेति कथं वक्तव्यम्‌ | घटभेदः, तस्य प्रतियोगिता घटे विद्यमानतादात्म्यसम्बन्धेन अवच्छिन्ना | तादात्म्यावच्छिन्ना प्रतियोगिता | घटभेदः घटावधिकः, नाम घटावच्छिन्नः | आहत्य— घटत्वावच्छिन्नतादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकः अभावः यः घटभेदः, तद्वान्‌ पटः |

भेदः एव पृथक्त्वम्‌ इति आक्षेपस्य निरासः

एतावता नूतनपारिभाषिकशब्दाः सिद्धान्ताश्च यावदपेक्षते विद्याधर्यां प्रदत्ताक्षेपनिरासबोधनार्थं, तत्सर्वं साधितम्‌ अतः अग्रे साक्षात्‌ लिखितं यत्तत्परिशीलयाम | पृथक्त्वं, भेदः, अवधिः, नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वम्‌ इत्येषाम्‌ अर्थं मनसि निधाय अग्रे विद्याधर्यां लिखितान्‌ विचारान्‌ परिशीलयामश्चेत्‌, सौकर्येण बोधः उत्पत्स्येत |

"कपालभूतलयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वेन तयोः संयोगसम्भवेऽपि घटकपालयोः तथाविधत्वाभावात्‌ न तयोः कर्मजसंयोगजसंयोगोत्पत्तिः | न च गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌ भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्‌ तद्दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम्‌ |”

प्रथमं वाक्यं स्पष्टं स्यात्‌ | ततः अग्रे क्रमेण सोपानेन सर्वं प्रतिपाद्यते | द्वितीयवाक्यस्य आकृतिः कीदृशी इति अवलोकनीयम्‌ | "न च गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌ ... नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌ ... कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्‌ तद्दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम्‌" | अत्र 'न च' इत्यस्य अन्वयः 'वाच्यम्‌' इति शब्देन सह | इयं च आकृतिः न्यायशास्त्रे सामान्या— यत्र कश्चन दोषः अस्ति, 'स च दोषः न वक्तव्यः' इति विवक्षायां, 'न च', तदा दोषः, तदा अन्ते 'वाच्यम्‌' | 'न च [अमुकः दोषः] 'वाच्यम्‌' | अतः यत्र 'न च' इति दृश्यते वाक्यस्य आरम्भे, तत्र कश्चन दोषः आयाति इति चिन्तयतु, तदनन्तरमेव '... वाच्यम्‌' | इयम्‌ आकृतिः न परिचिता चेत्‌, 'न'-शब्दस्य अन्वयः अन्यत्र कुत्रापि स्यात्‌ इति भ्रमः स्वाभाविकः | किन्तु सावधानतया पठति चेत्‌, 'न च' इति अभिजानाति चेत्‌, वाक्यं दीर्घं चेदपि वाक्यान्ते यदा 'वाच्यं' भवति, तत्रैव 'न च' इत्यस्य अन्वयः मनसि अभिज्ञानं स्यात्‌ | आहत्य 'न च' इत्यस्मात्‌, 'वाच्यम्‌' इति यावत्‌— इदं वाक्यं सिद्धान्तिनः | मध्ये 'गुणरूपस्य' इत्यस्मात्‌ 'आवश्यकत्वात्‌' इति यावत्‌— अयं भागः पूर्वपक्षिणः मतम्‌ |

पूर्वपक्षी आपादनद्वयम्‌ आक्षिपति | 'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌' इति प्रथमम्‌ आपादनम्‌ | 'भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्‌' इति द्वितीयम्‌ आपादनम्‌ | द्वयोः आपादनयोः अनन्तरं, सिद्धान्ती उत्तररूपेण वदति, 'तद्दोषतादवस्थ्यमिति न च वाच्यम्‌' | 'तद्दोषतादवस्थ्यम्' इत्यनेन 'पुनः तद्दोषः आयाति' इति | 'तदवस्थ' इत्यनेन 'पुनः सा एव अवस्था'; यस्य अवस्था इदानीमपि पूर्ववत्‌, सः तदवस्थः | तस्य भावः तादवस्थ्यम् |

सम्प्रति पूर्वपक्षिणः मतं किमिति पश्येम | प्रथमे आपादने 'मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानः' इत्युक्तम्‌ | गुणानां सृष्टिविधिः तथा | पूर्वमपि अस्माभिः दृष्टं— यदा मूर्तद्वव्यम्‌ उत्पद्यते, युगपत्‌ तस्मिन्‌ द्रव्ये गुणोऽपि उत्पद्यते इति नास्ति; प्रथमतया मूर्तद्रव्यं, तदा तस्य उत्पत्तेः द्वितीयक्षणे गुणः समुद्भवति | नीलः पटः, पटे नीलरूपं; प्रथमतया पटः जायते, तदा एव नीलरूपम्‌ | किमर्थम्‌ इति चेत्‌, नीलरूपं समवायसम्बन्धेन पटे, तस्मात्‌ पटः नीलरूपस्य समवायिकारणम्‌ | नीलरूपं च कार्यम्‌ | कार्यकारणभावस्य साधनार्थं कारणं कार्याधिकरणे भवेत्‌, कार्योत्पत्तेः पूर्वक्षणे च भवेत्‌ | कार्योत्पत्तेः पूर्वक्षणे कारणं न विद्यते चेत्‌, तस्य कार्यस्य कारणं न भवितुमर्हति एव इति कृत्वा उत्पन्नं द्रव्यं क्षणमेकं निर्गुणं, तदा मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे तस्मिन्‌ गुणः जायते | तर्हि गुणस्य स्वभावः तथा— द्रव्ये विद्यमानः, मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानः |

अधुना 'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌' इति पूर्वपक्षिणः प्रथमम्‌ आपादनम्‌ | अत्र 'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌' इत्यनेन कस्य इति चेत्, पूर्वतने वाक्ये संयोगः इति विषयः प्रवर्तमानः इति कृत्वा संयोग एव स्यात्‌ | किन्तु वाक्यस्य आशयं दृष्ट्वा भिन्नरीत्या चिन्तनीयं भवति | अनुच्छेदद्वयात्‌ प्राक्‌ उक्तम्‌ आसीत्‌, 'तर्हि सिद्धं नः समीहितं गुणान्तरं पृथक्त्वं'; तस्य उल्लेखः अत्र क्रियते 'तस्य' इत्यनेन | अतः 'गुणरूपस्य तस्य पृथक्त्वस्य रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌' इति भवति |

अनेन पूर्वपक्षिणः आक्षेपः कः ? अत्र पूर्वपक्षी 'गुणरूपस्य पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वे मानाभावः' इति आशङ्कयति | 'घटः पटात्‌ पृथक्‌' इति प्रतीतिः उभाभ्यां पक्षाभ्यां साधनीया एव यतोहि लोके तादृशव्यवहारः प्रसिद्धः | प्रश्नः अयं यत्‌ इदं विद्यमानं पृथक्त्वं कीदृशं— प्राचीनानां मतं यादृशम्‌, अथवा नव्यानां मतं तादृशम्‌ | एतावता पृथक्त्वं गुणः इति न सिद्धम्‌ | के सिद्धाः गुणाः ? संयोगादयः | तेषु सिद्धगुणेषु कस्य नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति ? कस्यापि नास्ति | ये नियतावधिकाः तेषां सर्वेषाम्‌ एव पूर्वपक्षिणः मतम्‌ अनुसृत्य असिद्धत्वं; येषां गुणानां नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति, तेषां सर्वेषाम्‌ इयमापत्तिः 'गुणरूपस्य नियतावधिकत्वे मानाभावः' | नियतावधिकत्वम्‌ इति स्वभावः कस्यापि सिद्धगुणस्य न दृष्टः | कस्य दृष्टः ? भेदस्य | अतः पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात्‌ भेदरूपता एव | तथैव परत्वापरत्वयोः नियतावधिकत्वं; तयोरपि गुणत्वं नास्ति अपि तु भेदरूपता एव | पृथिवीत्वात्‌ द्रव्यत्वं परं सामान्यम्‌ इति व्यवहारे परत्वस्य भेदरूपता न तु गुणरूपता |

यदा यदा नियतावधिकस्य तद्विषयिनी प्रतीतिः जायते, व्यवहारः जायते, तादृशव्यवहारे नियमेन पञ्चम्यन्तं पदम्‌ उपयुज्यते | तेषु सर्वेषु स्थलेषु सः 'नियतावधिकगुणः' मास्तु, तत्स्थाने भेदः अस्तु इति शङ्का अवतरति | अनेन ये गुणाः नियतावधिकाः, तेषां सर्वेषाम्‌ इदानीम्‌ असिद्धता, इति आपादनार्थमेव एषा पङ्क्तिः— 'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावः' | प्रत्येकस्मिन्‌ नियतावधिकगुणे विवादः अस्ति इति कारणतः युगपत्‌ सर्वेषाम्‌ अनुवादः अत्र भवति | यत्र यत्र गुणक्षेत्रे नियतावधिकत्वम्‌ उच्यते, तत्र सर्वत्र पूर्वपक्षी ब्रूयात्‌ 'मास्तु, तस्यापि भेदत्वमेव इष्टम्‌' | अनेन यदि कोऽपि वदति यत्‌ पृथक्त्वस्य च परत्वस्य च नियतावधिकत्वं, पूर्वपक्षी उत्तरयति 'तस्यापि भेदत्वे इष्टापत्तिः' |

नियतावधिकपदार्थस्य व्यवहारे पञ्चम्यन्तं पदम्‌ आयाति; पञ्चम्यन्तं पदं विना तु तस्य अवधित्वं वर्णयितुम्‌ एव न शक्यते | यत्र च पञ्चम्यन्तं पदं नियमेन आयाति तत्र भेदस्यैव विषयः भवतु इति शङ्का उदेति | अधुना संयोगविभागौ न तथा, तयोः पञ्चम्यन्तपदेन सह व्यवहारः न आवश्यकः; कारणम्‌ अस्ति यत्‌ तयोः तु नियतावधिकत्वम्‌ एव नास्ति | अतः भवतु क्वचि‌त्‌ गुणक्षेत्रे सावधिकत्वं दृष्टं; किन्तु गुणेषु नियतावधिकत्वं न मन्यते | तर्हि अनेन पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात्‌ भेदरूपता एव इति पूर्वपक्षिणा इयं प्रथमा आपत्तिः उपपाद्यते |

अत्र च पुनः किञ्चित्‌ वक्तव्यम्‌ | पूर्वम्‌ उक्तं, 'गुणस्य स्वभावः तथा— द्रव्ये विद्यमानः, मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानः' इति | तत्र प्रश्नः उदेति, "पृथक्त्वं गुणो नास्ति चेदपि द्रव्ये विद्यमानं, मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानं किल | तर्हि पूर्वपक्षिणा किमर्थं तावत्‌ वक्तव्यम्‌ आसीत्‌, 'द्रव्ये विद्यमानः, मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानः' इति ? पृथक्त्वं गुणः अस्ति चेदपि नास्ति चेदपि तस्यापि तथा स्वभावः किल ?” किन्तु स्मर्यताम्‌ इदं— पूर्वपक्षिणा आपाद्यते यत्‌ पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात्‌ भेदरूपता | भेदस्तु प्रतियोगिनं विहाय विश्वे सर्वत्र, नित्यश्च | भेदः— अन्योन्याभावः— न केवलं द्रव्येषु अपि तु सर्वत्र सप्तसु अपि पर्दार्थेषु | गुणः केवलं द्रव्ये भवति, तत्र च केवलं द्रव्योत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायते | पृथक्त्वं भेदः एव चेत्‌ सर्वत्र विद्यमानं— न केवलं द्रव्येषु अपि तु गुणे, कर्मणि, सामान्ये, विशेषे, समवाये, अभावे च | अपि च तादृशं यत्‌ भेदरूपि-पृथक्त्वं द्रव्ये, तत्‌ द्रव्योत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानं न यतोहि द्रव्यं स्वस्मिन्‌ विद्यमानभेदस्य, अन्योन्याभावस्य, कारणं न | अन्योन्याभावः नित्यः अतः तस्य कारणं तु न भवति एव | नित्यत्वाच्च तस्य आरम्भो न भवति | अतः आहत्य पूर्वपक्षिणा आपाद्यते यत्‌ पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात्‌ न गुणत्वम्‌ अपि तु भेदत्वं; भेदत्वात्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानं नास्ति | इदं सर्वं प्रथमापादने अन्तर्भूतम्‌ |

पूर्वपक्षिणः द्वितीयम्‌ आपादनम्‌

इतः अग्रे पूर्वपक्षिणः द्वितीयम्‌ आपादनम्‌ | वस्तुगत्या गुणक्षेत्रे नियतावधिकं पृथक्त्वमित्यादीनां मानं नास्ति तस्य, किन्तु तादृशः कश्चन नियतावधिकः गुणः स्वीकृतश्चेत्‌ अपि द्वितीयम्‌ आपादनं किम्‌ इत्युक्तौ, 'भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वम्‌' | अनेन पूर्वपक्षी आपादयति यत्‌ 'अस्तु, यदि पृथक्त्वस्य गुणरूपेण नियतावधिकत्वं स्वीकुर्मः, तर्हि तस्य तस्मिन्‌ क्षेत्रे किमपि नियामकं नोक्तम्‌, अतः भूतलावधिकत्वम्‌ इव कपालावधिकत्वमपि स्यात्‌ | कुत्र ? घटपृथक्त्वे |

'भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वम्‌' इत्यनेन यद्यपि नियतावधिकगुणस्य मानं नास्ति, तथापि यदि कश्चन नियतावधिकगुणः स्वीकृतः, तर्हि यद्युक्त्या भवतां मते भूतलावधिकपृथक्त्वरूपगुणः घटे प्रतीयते, तद्युक्त्या कपालावधिकपृथक्त्वस्य प्रत्ययः अपि स्यादेव | किं बाधकम्‌ ? इति पूर्वपक्षी पृच्छति | एवं च प्रथमापादनेन पृथक्त्वस्य भेदरूपतायाः युक्तिः; द्वीतीयेन च यथा भूतलावधिकपृथक्त्वस्य प्रत्ययः जायते, तद्वत्‌ कपालावधिकपृथक्त्वस्य प्रत्ययः स्यात्‌ |

अधुना सिद्धान्ती उत्तरयति यत्‌ द्वयोः आपादनयोः फलत्वेन पूर्वतनदोष आयाति | "गुणरूपस्य तस्य [पृथक्त्वस्य] रूपादिवत्‌ मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्‌ भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्‌ तद्दोषतादवस्थ्यम्‌" | कः दोषः ? कपालावधिकपृथक्त्वं सीकृतं चेत्‌, परस्परावधिकपृथक्त्वाश्रयौ कौ जातौ ? कपालः घटश्च | यदा द्वितीयापादने कपालावधिकपृथक्त्वं घटे स्वीकृतं, तदा तुल्ययुक्त्या घटावधिकपृथक्त्वं कस्मिन्‌ आगतम्‌ ? कपाले | अनेन किं जातम्‌ ? युतसिद्धत्वम्‌ आगतम्‌ | कपालघटौ युतसिद्धौ भवतः | युतसिद्धौ यदा भवतः, तदा तयोः संयोगापत्तिः | अतः तद्दोषतादवस्थ्यमिति न च वाच्यम्‌ | घटकपालयोः संयोगापत्तेः कॢप्तत्वात्‌ |

उभयोः पक्षिणोः मनसि घटकपालयोः संयोगापत्तेः कॢप्तत्वं किमर्थम्‌ इति चेत्‌, घटकपालयोः विभागो न जायते इति प्रसिद्धं— सामान्यः अनुभवः | तयोः नित्यसम्बन्धः | ययोः विभागो न सम्भवति, तयोः संयोगोऽपि न जायते | तस्मात्‌ उच्यते घटः समवायसम्बन्धेन कपाले, न तु संयोगसम्बन्धेन | निगमने घटकपालयोः संयोगापत्तिः, कॢप्तत्वात्‌ |

तर्हि अग्रे गत्वा किं वारणीयम्‌ ? घटकपालयोः युतसिद्धत्वं वारणीयम्‌ | तदर्थं किं कर्तव्यम्‌ ? कपालावधिकपृथक्त्वं घटे नास्ति, घटावधिकपृथक्त्वं कपाले नास्ति इति अवश्यं स्वीकर्तव्यम्‌ | अधुना इदं वक्तुं शक्यते वा ? कपालावधिकभेदः घटे नास्ति, इति वर्णयितुं शक्यते वा ? न वर्णयितुं शक्यते किल | घटः कपालात्‌ भिन्नः | इति इदानीं वैलक्षण्यं सम्पन्नम्‌ |

इत्थञ्च 'मानाभावात्‌' इति एकम्‌ आपादनं; यदि तथापि पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वं स्वीकृतं तर्हि अपरम्‌ आपादनम्‌ | अग्रे अस्य द्वितीयस्य आपादनस्य वारणं क्रियते | एवं तदनुरोधेन एव तस्य पृथक्त्वस्य भेदरूपता वार्यते |

ततः अग्रे द्वितीयापादनस्य वारणार्थं सिद्धान्तिना उच्यते,'वक्ष्यमाणविभागस्य द्रव्योत्पत्तिद्वितीयादिक्षणेषु जायमानस्यापि न निखिलावधिकत्वं किन्तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव हि नियमेन स्वीक्रियते' | अत्र किमर्थं निखिलावधिकत्वम्‌ उक्तम्‌ ? पूर्वपक्षिणः आपादने निखिलावधिकत्वम्‌ इति विचारः एव न आगतः | तर्हि निखिलावधिकत्वस्य वारणस्य का आवश्यकता ?

वस्तुतः द्वितीयम्‌ आपादनं यत्‌ पूर्वपक्षिणा चिन्तितं 'भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्यापि' इति कदा वक्तुं शक्यते ? यदा पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्वीक्रियते तदा एव इदं वर्णयितुं शक्यते, अमुं दोषम् | नाम 'यथा भूतलावधिकत्वं तथा कपालावधिकत्वम्‌ अपि अवश्यं वक्तव्यम्‌' इति कदा वर्णयितुं शक्यते ? घटे घटं विहाय ये ये पदार्थाः तत्तदविधिकं पृथक्त्वम्‌ अस्ति चेदेव तादृशम्‌ आपादनं भवति | इदमेव निखिलावधिकत्वम्‌ |

अधुना पूर्वमेव अस्माभिः उक्तं यत्‌ विश्वे निखिलावधिकत्वं नास्ति कस्यापि | किन्तु तत्‌ स्वीकृत्य एव किल पूर्वपक्षिणा दोषः आपादनीयः | 'भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वम्‌', अनेन पूर्वपक्षिणा आपाद्यते यत्‌ 'अस्तु, यदि पृथक्त्वस्य गुणरूपेण नियतावधिकत्वं स्वीकुर्मः, तर्हि तस्य तस्मिन्‌ क्षेत्रे किमपि नियामकं नोक्तम्‌, अतः भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्‌ घटकपालयोः परस्परावधिकपृथक्त्वं स्यात्‌; नाम पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वम्‌ इति स्वीकुर्मः चेत्‌, तस्य निखिलावधिकत्वम्‌ अपि भवतु | यतोहि तदानीं किल वक्तुं शक्यते यत्‌ 'भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्यापि', तदा तादृशं वर्णयितुं शक्यते, यदा पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं वर्तेत |

अस्य च 'नियतावधिकत्वम्‌ अस्ति चेत्‌ निखिलावधिकत्वम्‌ अपि स्यात्‌' इत्यस्य आपादनस्य निरासः क्रियते सिद्धान्तिना अग्रे विभागस्य उदाहरणं दत्वा, पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वं च प्रतिपाद्य | अस्मात्‌ सिद्धं भवति यत्‌ 'यत्र यत्र नियतावधिकत्वं तत्र तत्र निखिलावधिकत्वम्‌' इति आक्षेपः दोषपूर्णः |

'वक्ष्यमाणविभागस्य द्रव्योत्पत्तिद्वितीयादिक्षणेषु जायमानस्यापि न निखिलावधिकत्वं किन्तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव हि नियमेन स्वीक्रियते' | द्रव्योत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य विभागस्य न निखिलावधिकत्वम्‌ अपि तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव | विभागः कुत्र जायते ? स्वेन नाश्यः यः संयोगः, तदधिकरणे एव | घटभूतलविभागेन नाश्यः यः संयोगः— घटभूतलसंयोगः | घटभूतलविभागेन कस्य नाशो जायते ? घटभूतलसंयोगस्य नाशो जायते | घटकपालयोः संयोगः जायते किम्‌ ? न जायते | अतः तयोः विभागः अपि न सम्भवति | यत्र संयोगः अर्हः, तत्रैव विभागः अपि भवति | तादृशावधिकत्वम्‌ अपि भवति विभागस्य, न अन्यत्‌ |

स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव, तन्निखिलावधिकत्वं नास्ति | 'वक्ष्यमाणविभागस्य ... न निखिलावधिकत्वं किन्तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव हि नियमेन स्वीक्रियते' | अत्र 'नियमेन स्वीक्रियते' इत्युक्ते किम्‌ ? नियमः कः ? अपरं न स्वीक्रियते इति तात्पर्यम्‌ | विभागः कयोः भवति ? विभागः तयोर्मध्ये भवति यः एकः तदवधिकत्वं न स्वीक्रियते इति अत्र नियमः | यतोहि विभागः द्विनिष्ठः | तस्मात्‌ कस्यचित्‌ चिन्तनं स्यात्‌ यत्‌ 'घटभूतलयोः विभागः' इति कथनेन अयं विभागः घटावधिकः अपि, भूतलावधिकः अपि | किन्तु तथा नास्ति; प्रत्ययवशात्‌ 'घटावधिकः विभागः' इति यदा भवति, तदा स च विभागः केवलं भूतले स्थितः; तत्र च भूतलं तस्य भूतले स्थितस्य विभागस्य अवधिः नास्ति | विपरीतत्वेनापि |

अत्र विभागः दृष्टान्तविधया उच्यते न तु प्रमाणविधया | किञ्चित्‌ अवधिकत्वं वार्यते विभागस्य, किञ्चित्‌ अवधिकत्वं च स्वीक्रियते | व्यवहारस्य दर्शनेन किञ्चित्‌ अवधिकत्वं यथा विभागस्य वार्यते, तद्वदेव पृथक्त्वस्थलेऽपि किञ्चित्‌ अवधिकत्वं वार्यते | किं तत्‌ इत्युक्तौ स्वावयवपरम्परायां ये विद्यमानाः, ते | तदवधिकत्वं यदा वारितं, तदा परस्परं तदवधिकपृथक्त्वप्रत्ययः न जायते | पृथक्त्वप्रत्ययाभावात्‌ तयोः युतसिद्धत्वं न भवति | युतसिद्धत्वाभावात्‌ तयोः न संयोगव्यवहारः |

'तथा इदं पृथक्त्वमपि द्वितीयादिक्षणे जायमानं स्वाश्रयसमवायिकारणपरम्परायां परमाण्वन्तं यन्मूर्तं तदतिरिक्तावधिकमेव जायते इति स्वीकारात्‌' | निखिलपदार्थघटकीभूतः यः स्वावयवपरम्परायां विद्यमानः पदार्थः, तदवधिकत्वं नास्ति, स्वस्मिन्‌ विद्यमानपृथक्त्वे | अतः न निखिलावधिकत्वम्‌ इति सङ्गच्छते | यदा निखिलावधिकत्वं ब्रूमः, तदा स्वं विहाय अन्यः भवति स्वावयवपरम्परायां विद्यमानोऽपि अवयवः | यदा तदवधिकत्वं स्वस्मिन्‌ विद्यमानपृथक्त्वे स्यात्‌, तदा तत्‌‍ पृथक्त्वं निखिलावधिकं स्यात्‌ | किन्तु तन्नास्ति, इत्युच्यते |

स्वं यस्मिन् देशे व्याप्तः, तावन्मात्रदेशावच्छेदेन व्याप्ताः ये स्वावयवपरम्परायां विद्यमानाः मूर्ताः, तदवधिकं पृथक्त्वं यस्मिन्‌ नास्ति, इति ब्रूमः | ते निखिलान्तर्गताः | यतोहि अस्मिन्‌ वाक्ये अस्माभिः निखिलपदार्थस्य कः अर्थः उक्तः ? स्वाश्रयं विहाय अन्यत्‌ सर्वं, तदन्तर्गतम्‌ | इदानीं घटपटपृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं किं स्यात्‌ इत्युक्तौ, स्वाश्रयः यः घटः, तद्विहाय ये ये पदार्थाः, तदवधिकत्वम्‌ | इदं घटे विद्यमानपृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्यात्‌ |

इदानीं किं पर्यवसितम्‌ अत्र ? स्वाश्रयः घटः, सः यस्मिन्‌ देशे व्याप्तः, तावन्मात्रदेशे व्याप्ताः ये अवयवाः, तदवधिकत्वं घटपृथक्त्वे नास्ति | अतः निखिलावधिकत्वं नास्ति | यदा निखिलावधिकत्वं नास्ति, तदानीं पूर्वं तद्दोषतादावस्थ्यम्‌ इति नास्ति | न निखिलावधिकत्वम्‌ अपि तु स्वावयवातिरिक्ते | नाम स्वं यस्मिन्‌ देशे व्याप्तः, तावत्‌ मात्रदेशे व्याप्तः यः स्वावयवः, स्वावयवपरम्परायां विद्यमानं यद्यत्‌ मूर्तं, तद्भिन्नावधिकं पृथक्त्वमेव स्वस्मिन्‌ भवति इति द्वितीयदोषस्य समाधानम्‌ | अत्र घटकपालयोः परस्परावधिकपृथक्त्वं नास्ति इत्यर्थः | घटे कपलावधिकपृथक्त्वं नास्ति; कपाले घटावधिकपृथक्त्वं नास्ति | इत्यादिकं यदा आगतं तदा तयोः युतसिद्धत्वं नास्ति | युतसिद्धत्वाभावात्‌ तयोः संयोगदोषस्यापि वारणं भवति |

संयोगस्य साधकं भवति युतसिद्धत्वम्‌ | युतसिद्धत्वं नाम किम्‌ ? पृथगाश्रयाश्रितत्त्वम्‌ इत्युक्तम्‌ | इदानीं पृथक्त्वस्य स्थाने यदा भेदः स्वीकृतः, तदा कपाले घटभेदः अस्ति, घटे च कपालभेदः अस्ति | अतः घटस्य कपालभेदाश्रयत्वात्‌, कपालस्य च घटभेदाश्रयत्वात्‌ तयोः युतसिद्धत्वं स्यात्‌ | युतसिद्धत्वे तयोः संयोगः स्यात्‌ | इति आपादनम्‌ | तस्मात्‌ किं कर्तव्यम्‌ ? युतसिद्धत्वं कस्य इत्युक्तौ पृथक्त्वाश्रयस्य | पृथक्त्वं च भेदापेक्षया किञ्चिदतिरिक्तम्‌ इति स्वीकर्तव्यम्‌ | इयं मुख्यावृत्तिः |

तर्हि पृथक्त्वाश्रयत्वे युतसिद्धत्वम्‌ | तत्र घटकपालयोः युतसिद्धत्वं नास्ति इति वर्णनीयम्‌ अस्ति | 'तद्‌ अस्ति' इति आपादनार्थं सर्वम् आगतम्‌ | तर्हि तद्‌ उक्त्वा, तदुत्तरं यथा विभागस्थले यत्‌ वक्ष्यमाणम्‌ अस्ति, तया रीत्या अनयोरपि परस्परावधिकपृथक्त्वं न स्वीक्रियते | इति यदा ब्रूमः, तदा तयोः युतसिद्धत्वं वार्यते | पूर्वं यत्‌ प्रतिज्ञातं कौ युतसिद्धौ, पृथगाश्रयाश्रितौ | इदानीं तयोरपि परस्परं पृथक्त्वाश्रयत्वं वर्तते चेत्‌, तर्हि स्यादेव तयोः युतसिद्धत्वम्‌ | तस्य खण्डनार्थं इदं सर्वं परिशीलनम्‌ | अत्रैव इदं सर्वम्‌ उपकारकं भवति | अनेन पृथक्त्वं भेदः इति इमौ द्वौ पदार्थौ समानौ न स्तः इति सिध्यति यतोहि पृथक्त्वं भेदरूपं चेत्‌, घटकपालयोः युतसिद्धत्वात्‌ संयोगापत्तिः |

द्वयोः परमाण्वोः संयोगापत्तिः

'न चैवं परमाणुद्वयसंयोगानुपपत्तिः | तयोः अनाश्रितत्वादिति वाच्यम्‌ | तत्र स्वतन्त्रक्रियावत्त्वस्य निमित्तत्वात्‌' | पूर्वम्‌ उक्तं यत्‌ तयोः संयोगो जायते, यौ पृथगाश्रयाश्रितौ | परमाणोः आश्रयः एव नास्ति, इत्यस्मात्‌ द्वयोः परमाण्वोः संयोगः कथं वा जायेत ? इति चेत्‌ 'स्वतन्त्रक्रियावत्त्वस्य निमित्तत्वात्‌' द्वयोः परमाण्वोः संयोगस्तु भवत्येव | अनेन च अवगम्यते यत्‌ वस्तुतः 'यौ पृथक्‌ तयोः संयोगः' इत्येव पर्याप्तम्‌ | एतावता यौ पृथगाश्रयाश्रितौ तयोः संयोगः भवति स्म | किन्तु अत्र परमाण्वोऽपि संयोगः जायते इति कृत्वा स्वतन्त्रक्रियावतोः संयोगः भवति इति स्पष्टम्‌ | संयोगः कुत्र सम्भवति इत्यस्य बोधनार्थमेव पृथगाश्रयाश्रितत्वं प्रदर्शितम्‌ |

अन्यच्च परमाणोः आश्रयः न भवति एव इति अत्र न विचारः | अनाश्रितत्वेन, समवायसम्बन्धेन आश्रयः नास्ति इति बोध्यम्‌ | 'परमाणुः उत्पीठिकायाम्‌ अस्ति' इति प्रतीतिर्जायते; तत्र आश्रयः संयोगसम्बन्धेन किन्तु | अवयवाभावात्‌ परमाणोः समवायिकारणं नास्ति |

मूर्तविभुसंयोगापत्तिः

'इथमेव मूर्तविभुसंयोगस्थले संयुक्तयोः पृथगाश्रयाश्रित्वस्य असम्भवेऽपि एकस्य मूर्तस्य पृथगाश्रयाश्रितत्वात्‌ संयोगोपपत्तिः' | पूर्वमपि उक्तं सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः इत्येषां पञ्चानां सर्वद्रव्यवृत्तित्वम्‌ | तत्र उपाधिभेदात्‌ घटः आकाशात्‌ पृथक्, घटाकाशयोः संयोगः, घटाकाशयोः विभागश्च भवति |

घटकपालयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य संयोगापत्तिः

'नचैवं घटकपालयोः मध्येऽपि कपालस्य कपालिकाश्रितत्वात्‌ घटस्य च कपालाश्रितत्वात्‌ पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य सम्भवेन कपालक्रियया घटकपालयोः संयोगापत्तिः सर्वादौ उक्ता अनिवार्या एव इति वाच्यम्‌ | समानदिग्भागव्यापिनां दिगुपाधिभूतानां घटावयवपरम्परागतानां कपालकपालिकादीनां परस्परावधिकपृथक्त्वस्य अस्वीकारात्‌ |'

अत्र कपालस्य कपालिकाश्रितत्वात्‌ घटस्य च कपालाश्रितत्वात्‌ द्वयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं खलु इति कृत्वा घटकपालयोः संयोगः जायेत इति न च वाच्यम्‌ | किमर्थम्‌ इति चेत्‌ द्वयोः आश्रययोः स्थानभेदो नास्ति | अस्य बोधनार्थम्‌ अग्रे उच्यते, 'समानदिग्भागव्यापिनां दिगुपाधिभूतानां घटावयवपरम्परागतानां कपालकपालिकादीनां परस्परावधिकपृथक्त्वस्य अस्वीकारात्‌' |

अत्र समानदिग्भागव्यापित्वं, दिगुपाधिभूतत्वं, घटावयवपरम्परागतत्वम्‌ इत्येते कपालकपालिकादीनां विशेषणानि | समानदिग्भागव्यापिनाम्‌ इत्यनेन किं विवक्षितम्‌ ? यादृशदेशे कपालः अस्ति, तस्मिन्नेव देशे कपालिका अपि अस्ति | समानदेशे उभयमस्ति इति बोधनीयम्‌ | यावती दिक्‌ तेन कपालेन व्यापिता, तदपेक्षया अतिरिक्ता दिक्‌ नैव कपालिकया व्यापिता | यतोहि कपालिका इत्युक्तौ तस्यैव कपालस्य अवयवः | समानदिक्व्यापकत्वं, समानदेशत्वं तुल्यमेव | पुनः इतोऽपि स्पष्टतया विशिष्टतया व्यक्तीकर्तुं समानदिग्भगः इति |

अपि च मूर्तद्रव्यस्य दिगुपाधित्वं भवत्येव | तदवच्छिन्ना दिक्‌ यदा बोधनीया, तदा देशः इत्युच्यते | वस्तुतः दिक्‌ विभ्वी; तस्याः च विभुत्वात्‌ विभजनं न भवति | यदा दिक्‌ मूर्तद्रव्यावच्छिन्ना भवति, तदा अनेन देशः लभ्यते | अतः मूर्तद्रव्यं दिगुपाधिः, मूर्तद्रव्ये दिगुपाधित्वम्‌ | यथा महाकालस्य लोके व्यवहारः न कर्तुं शक्यते, तदर्थञ्च अस्माभिः 'दशवादने' इत्यादिकम्‌ उच्यते उपाधित्वेन, तद्वत् 'अस्मिन्‌ देशे' इत्युक्ते 'तादृशोपाध्यवच्छिन्नदिशि' इति अर्थः | घटः अपि दिगुपाधिभूतः, कपालिका अपि दिगुपधिभूता | सामान्यतया दिगुपाधयः दिशि पृथक्त्वं कल्पयन्ति, किन्तु समानदिग्भागिषु तैः दिगुपाधिभिः पृथक्त्वं न कल्प्यते इति वैशिष्ट्यम्‌ |

आहत्य 'समानदिग्भागव्यापिनां दिगुपाधिभूतानां घटावयवपरम्परागतानां कपालकपालिकादीनां परस्परावधिकपृथक्त्वस्य अस्वीकारात्‌ घटकपालयोः संयोगापत्तिः सर्वादौ उक्ता अनिवार्या एव इति न च वाच्यम्‌' |

निगमनम्‌

"किञ्च विभागे विभिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तिपृथक्त्वे च विस्पष्टं प्रतीयमानम्‌ अवधित्वं, भेदीयप्रतियोगिता च तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः इत्यनयोः विषययोः चिन्तनेऽपि पृथक्त्वम्‌ अतिरिक्तः गुणः इति प्राचीनानामाशयः न स्थूलबुद्ध्या विचारणीयः इति तावत्‌ मम प्रतिभाति इति दिक्‌ |” 'हस्तः वृक्षात्‌ पृथक्‌' इति स्थितौ वृक्षः अवधिः, वृक्षे अवधित्वम्‌ | 'हस्तः वृक्षात्‌ भिन्नः' इति स्थितौ वृक्षः प्रतियोगी, वृक्षे प्रतियोगिता | वृक्षे यत्‌ अवधित्वं, पुनः वृक्षे या प्रतियोगिता— परिशीलनेन इदम्‌ अवधित्वं इयं च प्रतियोगिता, द्वयमपि समानं न अपि तु द्वयोर्मध्ये महत्‌ वैलक्षण्यम्‌ |

अत्र अस्माकं कर्मजसंयोगविषयात्‌ आरभ्य, पृथगाश्रयाश्रितविषयमाध्यमेन, अवधिविषयमाध्यमेन, नियतावधिकत्वविषयमाध्यमेन, निखिलावधिकत्वविषयमाध्यमेन, भेद-एव-पृथक्त्व-निरासपर्यन्तम्‌ इति दीर्घचर्चायाः सारांशः उच्यते | मूलवाक्यम्‌ इदं— विभागे पृथक्त्वे च यत्‌ अवधित्वं, पुनः भेदीयप्रतियोगिता, अनयोः द्वयोः गभीर-तुलनया विस्पष्टं भवति यत्‌ पृथक्त्वम्‌ अतिरिक्तः गुणः |

विभिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तिपृथक्त्वम्‌ इत्यनेन विभिन्नदेशव्यापिमूर्तानि यानि द्रव्याणि, तेषु यत्‌ पृथक्त्वम्‌ | पुनः विभागे पृथक्त्वे च तादृशयोः यत्‌ अवधित्वम्‌ | तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः या भेदीयप्रतियोगिता | अनयोः पृथग्विषयकावधित्व-भेदीयप्रतियोगितयोः चिन्तनेन स्पष्टं भवति यत्‌ पृथक्त्वम्‌ अतिरिक्तः गुणः | यत्‌ अस्माभिः विस्तरेण एतावता साधितम्‌ |

अत्र तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः इति पदं भेदीयप्रतियोगिता इत्यस्य विशेषणम्‌ | तादात्मादयः ये अनेके पदार्थाः, तेषां यत् ज्ञानं— तादात्म्याद्यनेकपदार्थानां यत्‌ ज्ञानं, तादृशज्ञानस्य अधीनं यत्‌ ज्ञानं, तद्विषयः प्रतियोगिता इत्यर्थः | अग्रे विस्तरेण उच्यते |

भेदस्य विषये यदा सम्यक्‌ ज्ञानं भवति, नाम भेदस्य स्वभावः कः, भेदस्य ज्ञानञ्च कथं जायते, तदा पृथक्त्वभेदयोः वैलक्षण्यं स्पष्टं प्रतीयते | यतोहि भेदस्य ज्ञानं विशिष्टं; ततः पूर्वं बहु किमपि ज्ञातव्यं; यदा भेदः ज्ञातव्यः, तदा ज्ञानपरम्परा अपेक्षते | साक्षात्‌ भेदस्य ज्ञानं न सम्भवति | पृथक्त्वस्य स्थले तथा नास्ति; पृथक्त्वस्य गुणत्वात्‌ साक्षात्‌ ज्ञानं भवति तस्य |

भेदीयप्रतियोगिता कीदृशी ? तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः | यदा घटभेदः स्वीकृतः— घटात्‌ भिन्नः इति प्रतीतिः | तावता भेदीयप्रतियोगिता सिद्धा नास्ति | सा प्रतियोगिता घटत्वावच्छिन्ना, तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना च | तादृशप्रतियोगितायाः ज्ञानार्थम्‌ इदं सर्वं प्रथमं ज्ञातव्यं भवति | अन्यथा किं भवति ? अन्यत्र पटे विद्यमाना या प्रतियोगिता, तदपेक्षया घटे विद्यमाना प्रतियोगिता कथं विलक्षणा इति न ज्ञायते | अतः सर्वोऽपि अवच्छेद्यावच्छेदकभावः ज्ञातव्यः भवति | अनेन इयं प्रतियोगिता घटत्वावच्छिन्ना, तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना, इति ज्ञातं चेदेव सा स्पष्टा ज्ञायते | पृथक्त्वस्थले गुणत्वात्‌ तथा नास्ति | इति वैलक्षण्यम्‌ |

यतोहि प्रतियोगिता इत्युक्ते कः पदार्थः ? सा नियमेन केनचित्‌ धर्मेण अवच्छिन्ना भवति, केनचिच्च सम्बन्धेन अवच्छिन्ना भवति | प्रतियोगिता ज्ञातव्या चेत्‌ इदं सर्वं ज्ञातव्यं भवति | प्रतियोगिताविषयिणी यदा प्रतितीर्जायते, तदा अवश्यं प्रतियोगितायां किञ्चित्‌ धर्मावच्छिन्नत्वं, किञ्चित्‌ सम्बन्धावच्छिन्नत्वं ज्ञायते | अत्यन्ताभावस्थले, भेदस्थले एवमस्ति | अतः इदम्‌ अस्मात्‌ भिन्नम्‌ इति ज्ञातव्यं चेत्‌, प्रतियोगिता भासते इति वक्तव्यं चेत्‌, ततः इतोऽपि बहु किं किं ज्ञातव्यं भवति, पूर्वम्‌ | सा केन अवच्छिन्ना, केन धर्मेण अवच्छिन्ना, केन सम्बन्धेन अवच्छिन्ना— एतत्‌ सर्वं ज्ञातं चेदेव सा प्रतियोगिता ज्ञातुं शक्यते | तदर्थं किम्‌ उक्तम्‌ ? तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः | नाम प्रतियोगिताज्ञानार्थम्‌ इदं सर्वं पूर्वम्‌ अपेक्षते; तदधीनं ज्ञानं भवति प्रतियोगितायाः | तादात्म्यादि-पदार्थानां यत्‌ ज्ञानं, तद्‌ ज्ञानं जायते चेदेव तदुत्तरप्रतियोगितायाः ज्ञानं सम्भवति | अनेन प्रतियोगितायाः ज्ञानं कीदृशम्‌ ? तादात्म्याद्यनेकपदार्थानां यत्‌ ज्ञानं, तद्‌ अधीनं यत्‌ ज्ञानम्‌, इति प्रतियोगितायाः विषयः |

अधीन-शब्दस्य अर्थद्वयं भवति न्यायशास्त्रे | क्वचित्‌ प्रयोज्य-प्रयोजकभावे अस्ति, अन्यत्र च जन्य-जनकभावे अस्ति | अधीनशब्दस्य उभयथा अर्थो भवति | क्वचित्‌ ज्ञानाधीनज्ञानम्‌ इत्युक्तौ ज्ञानजन्यज्ञानं; क्वचिच्च ज्ञानाधीनज्ञानम्‌ इत्युक्तौ ज्ञानप्रयुक्तज्ञानम्‌ | क्वचित्‌ कार्यकारणभावः तस्य, अन्यत्र प्रयोज्यप्रयोजकभावः अस्ति | अत्र जन्यजनकभावः |

विशेष्यस्य ज्ञानार्थं प्रथमतया विशेषणस्य ज्ञानम्‌ अपेक्षितं भवति; तद्वत्‌ अत्र | धर्मावच्छिन्नत्वं, तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वं च प्रतियोगिता इति विशेष्यस्य द्वे विशेषणे | 'तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता', अत्र तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना इति विशेषणवाचकपदम्‌ | विशेषणस्य ज्ञानं पूर्वम्‌ अपेक्षते | विशेषणज्ञानं विशेष्यस्य जनकं; विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टस्य ज्ञानं भवति | अतः अत्र अधीनशब्दस्य अर्थः 'जन्यः' |

अत्र कः कार्यकारणभावः इत्युक्तौ, विशिष्टविषयकज्ञानं प्रति विशेषणविषयकज्ञानं कारणं भवति | विशिष्टज्ञानार्थं पूर्वं विशेषणस्य ज्ञानम्‌ आवश्यकम्‌ | अतः घटभेदप्रतियोगितायाः ज्ञानार्थं प्रथमतया धर्मावच्छिन्नत्व-तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वयोः पूर्वं ज्ञानम्‌ अपेक्षते | तदुत्तरा, तदवच्छिन्ना प्रतियोगिता | अतः घटत्वज्ञानाधीनं घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता इति ज्ञानम्‌ |

अत्र प्रश्नः उदेति, तादात्म्याद्यनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः प्रतियोगिता, किन्तु पृथक्त्वस्य अवधित्वं तथा ज्ञानाधीनं नास्ति इत्युक्तम्‌ | परञ्च घटः पटात्‌ पृथक्‌ इति प्रतीतौ अवधित्वम्‌ अपि पटत्वावच्छिन्नं भवति इति भाति | एवं रीत्या अत्रापि पूर्वज्ञानम् अपेक्षितमेव | तर्हि उभौ अपि कथञ्चित् ज्ञानाधीनौ खलु ? प्रतियोगिता ज्ञानाधीना किन्तु पृथक्त्वस्य स्थले अवधित्वं तथा नास्ति इत्यनेन तयोः वैलक्षण्यम्‌ इति कथं वक्तुं शक्यते ?

उत्तरत्वेन उच्यते— पृथक्त्वस्य अवगमनार्थम्‌ एतत्‌ सर्वं परिशीलनं नापेक्षितम्‌ | घटः पटात्‌ पृथक्‌ इति प्रतीतौ पृथक्त्वं घटे, घटेन च विशिष्यते | घटः पटात्‌ भिन्नः इति प्रतीतौ भेदः घटे, किन्तु घटेन न विशिष्यते इति कारणनतः अयं भेदः कीदृशः इत्यस्य अवगमनार्थम्‌ इतोऽपि परिशीलनम्‌ अपेक्षितम्‌ | प्रतियोगी कः, तस्मिन्‌ विद्यमाना प्रतियोगिता कीदृशी इति परिशीलनीयं भवति | यावत्‌ न क्रियते, तावत्‌ प्रतीतिः एव न बुध्यते | किन्तु पृथक्त्वं, तस्य अवधित्वं च, न तथा | यद्यपि पृथक्त्वस्य अवधित्वस्य वर्णनं वक्तुं शक्यते यया रीत्या प्रश्ने उक्तं, तस्य आवश्यकता नास्ति | अत्र किमुक्तम्‌ ? "विभिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तिपृथक्त्वे विस्पष्टं प्रतीयमानम्‌ अवधित्वं"— यत्र विभिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तिपृथक्त्वं वर्तते, तत्र प्रतीयमानम्‌ अवधित्वं विस्पष्टं; ततः अग्रे परिशीलनस्य आवश्यकता नास्ति-- पृथक्त्वस्य गुणत्वात्‌, आश्रयद्रव्येण विशिष्टत्वात्‌, विभिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तित्वात्‌ |

Swarup – January 2017

-

धेयम्‌-- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, click here and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

If any questions feel free to contact Swarup .