05---sArvadhAtukaprakaraNam-adantam-aGgam/10---curAdigaNaH

एतावता सार्वधातुकलकाराणां (लट्‌, लोट्‌, लङ्‌, विधिलिङ्‌ इत्येषां) तिङन्तरूपाणि साधितानि अस्माभिः भ्वादिगणे, दिवादिगणे, तुदादिगणे च | अनेन क्रमेण पाठः प्रवर्तते यतः एषु गणेषु अङ्गम्‌ अदन्तं भवति, अतः प्रक्रियायां साम्यं वर्तते | आहत्य एतादृशाः चत्वारः गणाः सन्ति | चतुर्थः गणः यस्मिन्‌ अङ्गम् अदन्तं भवति— चुरादिगणः | केचन चिन्तयन्ति यत्‌ चुरादिगणः कष्टकरः, किन्तु एवं किमपि नास्ति | वस्तुतः अत्र आधिक्येन सामान्यमेव; नियमितरूपेण सूत्राणि उपयुज्य तर्कम्‌ अनुसृत्य तिङन्तरूपाणि साध्यन्ते | प्रक्रिया का इति एकवारं ज्ञायेत; तदा सर्वं सुलभम्‌ | केचन विशेषधातवः अपि सन्ति; तेषां प्रसङ्गे अग्रिमे करपत्रे चर्चयाम |

चुरादिगणे तिङन्तरूपस्य साधनार्थं सोपानत्रयम्‌—

१. धातुः + णिच्‌-प्रत्ययः → णिजन्तधातुः

२. णिजन्तधातुः + शप्‌-विकरणप्रत्यः → अङ्गम्‌ (तिङ्‌-प्रत्ययं निमित्तं मत्वा)

३. अङ्गम्‌ + तिङ्‌-प्रत्ययः → तिङन्तरूपम्‌

यथा उक्तं, चुरादिगणे अङ्गम्‌ अदन्तम्‌ | अतः अङ्गे सिद्धे अस्माकं नूतनकार्यं समाप्तम्‌ | तिङ्‌-प्रत्ययस्य योजनविधिः यथा भ्वादिगणे प्रदर्शितः, तथैव भवति दिवादिगणे, तुदादिगणे, चुरादिगणे च—न कोऽपि भेदः | दृष्टान्ते चुर् धातोः अङ्गं चोरय | लटि चोरय + ति → चोरयति, चोरय + तः → चोरयतः, चोरय + अन्ति → अतो गुणे → चोरयन्ति | यथा भ्वादिगणे, तथैव चुरादिगणेऽपि | अतः अस्मिन्‌ पाठे अस्माकम्‌ अवधानं प्रथमे सोपानद्वये एव |

सत्याप - पाश - रूप - वीणा - तूल - श्लोक - सेना - लोम - त्वच - वर्म - वर्ण - चूर्ण - चुरादिभ्यो णिच् ( ३ . १ . २५ ) = एभ्यः द्वादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः, सर्वेभ्यः चुरादिगणीयधातुभ्यः च णिच्‌ - प्रत्ययः विधीयते | एभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः णिच्‌ - प्रत्ययस्य संयोजनेन नामधातवः भवन्ति | चुर्‍ आदिर्येषां ते चुरादयः | सत्यापश्च , पाशश्च , रूपञ्च , वीणा च , तूलञ्च , श्लोकश्च , सेना च , लोम च , त्वचश्च , वर्म च , वर्णञ्च , चूर्णञ्च , चुरादयश्च तेषामितरेतरद्वन्द्वः , सत्याप - पाश - रूप - वीणा - तूल - श्लोक - सेना - लोम - त्वच - वर्म - वर्ण - चूर्ण - चुरादयः तेभ्यः , बहुव्रीहिगर्भो द्वन्द्वः | सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यः पञ्चम्यन्तं , णिच्‌ प्रथमान्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | प्रत्ययः ( ३ . १ . १ ) परश्च ( ३ . १. २ ) इत्यनयोः अधिकारः | धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌ ( ३. १ . २२ ) इत्यस्मात्‌ धातोः इत्यस्य अधिकारः, वचनपरिणामेन पञ्चमीविभक्तौ धातुभ्यः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्— सत्याप - पाश - रूप - वीणा - तूल - श्लोक - सेना - लोम - त्वच - वर्म - वर्ण - चूर्ण - चुरादिभ्यः धातुभ्यः णिच्‌ प्रत्ययः परश्च |

सनाद्यन्ता धातवः ( ३ . १ . ३२ ) = द्वादश प्रत्ययाः सन्ति येषां संयोजनेन नूतनाः धातवः सृष्टाः भवन्ति— सन्‌, क्यच्‌ , काम्यच्‌ , क्यष्‌ , क्यङ्‌ , क्विप्‌ , णिङ्‌ , ईयङ्‌ , णिच्‌ , यक्‌ , आय , यङ्‌ इति | एषां प्रकृतिः ( अङ्गम्‌ ) क्वचित्‌ धातुः , क्वचित्‌ प्रातिपदिकम्‌ | सन्‌ आदौ येषां ते सनादयः , सनादयः अन्ते येषां ते सनाद्यन्ताः | सनाद्यन्ताः प्रथमान्तं , धातवः प्रथमान्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्— सनाद्यन्ता धातवः |

एषु द्वादशसु प्रत्ययेषु अन्यतमः णिच्‌ एव, अतः णिच्‌ - प्रत्ययस्य संयोजनेन चोरि , पाठि , लेखि इत्यादयः यावन्तः धातवः सृष्टाः , ते सर्वे सनाद्यन्ता धातवः ( ३ . १ . ३२ ) इति सूत्रेण धातुसंज्ञकाः | एते च आतिदेशिकधातवः | औपदेशिकधातवः उपद्विसहस्रं , ते भूवादयो धातवः इति सूत्रेण धातुसंज्ञकाः भवन्ति |

औपदेशिकधातवः— पाणिनीयधातुपाठे १९४३ धातवः उपदिष्टाः सन्ति | उपदिष्टाः धातवः, अतः एते औपदेशिकधातवः | एषां धातूनां धातु - संज्ञा भवति भूवादयो धातवः ( १ . ३ . १ ) इति सूत्रेण |

आतिदेशिकधातवः— उपरितनान्‌ पाणिनीयधातुपाठे पठितान्‌ धातून्‌ वर्जयित्वा इतोऽपि, असङ्ख्याः धातवः सन्ति | एते धातवः धातुपाठे न सन्ति , अपि तु अस्माभिः निर्मिताः | यथा गन्तुम्‌ इच्छति ' जिगमिषति ' इति सनन्तरूपं प्रायः श्रुतम्‌ | अत्र ' जिगमिष ' इति धातुः अस्ति ; स च जिगमिष - धातुः पाणिनीयधातुपाठे नास्ति | गम्‌ - धातुः धातुपाठे अस्ति | अयं गम्‌ - धातुः भूवादयो धातवः ( १ . ३ . १ ) इति सूत्रेण धातुसंज्ञकः | तदा सन्‌ - प्रत्ययं योजयामः चेत्‌ , नूतनधातुः ' जिगमिष ' सृष्टः अस्माभिः | अयं धातुः सनाद्यन्ता धातवः ( ३ . १ . ३२ ) इति सूत्रेण धातुसंज्ञकः | एवमेव द्वादश प्रत्ययाः सन्ति येषां योजनेन नूतनाः धातवः सृष्टाः भवन्ति |

चुरादिगणे णिच्‌ - प्रत्ययः स्वार्थे अस्ति, इत्युक्ते धातोः एव अर्थपोषणं करोति | अत्र णिच्‌ - प्रत्ययस्य पृथक्तया कोऽपि अर्थः नास्ति | प्रेरणार्थे णिच्‌‍ इति भिन्नविषयः , चुरादिगणे तादृशार्थः नास्त्येव | चुरादिगणे , धातुतः यं कमपि प्रत्ययं संयोजयितुम्‌ इच्छति विकरणं भवतु वा आर्धधातुककृत्‌ भवतु , तस्मात्‌ पूर्वं णिच्‌ विधीयते एव | णिच्‌ - प्रत्यये चुटू इत्यनेन णकारस्य इत्‌ - संज्ञा , हलन्त्यम्‌ इत्यनेन चकारस्य इत्‌ - संज्ञा , तस्य लोपः इत्यनेन तयोः लोपश्च | इ इति अवशिष्यते | णिच्‌ - प्रत्ययः धातुभ्यः विहितः , अपि च तिङ्‌ - शित्‌ - भिन्नः , अतः आर्धधातुकं शेषः ( ३ . ४ . ११४ ) इत्यनेन अयं णिच्‌ - प्रत्ययः आर्धधातुकम् ( न तु सार्वधातुकम् ) | इत्थं च णिच्‌ - प्रत्ययः कीदृशः इति चेत्‌ , णित्‌ च आर्धधातुकं च | यत्‌ किमपि कार्यं क्रियते णिच्‌ - प्रत्ययं निमित्तीकृत्य , अस्य एव लक्षणस्य बलात्‌ क्रियते— णित्‌ आर्धधातुकम्‌ |

णिच्‌ - प्रत्ययस्य कारणतः धातुरूपि - अङ्गे प्रमुखकार्यत्रयं सम्भवति‌—

१ . अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) = अजन्ताङ्गस्य अन्त्यवर्णस्य वृद्धिः भवति ञिति णिति प्रत्यये परे |  येन विधिस्तदन्तस्य        (     १     .     १     .     ७२     )  इत्यनेन अचः अङ्गस्य नाम न केवलम्‌ अच्‌ इत्यङ्गस्य, अपि तु अजन्तस्य अङ्गस्य | अलोऽन्तस्य इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य एव स्थाने वृद्धिः | ञ्‌ च ण्‌ च ञ्णौ , ञ्णौ इतौ यस्य तत्‌ ञ्णित्‌ , तस्मिन्‌ ञ्णिति , द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिसमासः | अचः षष्ठ्यन्तं , ञ्णिति सप्तम्यन्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | मृजेर्वृद्धिः ( ७ . २ . ११४ ) इत्यस्मात्‌ वृद्धिः इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य ( ६ . ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्— अचः अङ्गस्य वृद्धिः ञ्णिति |

चि + इ → चै + इ → → चायि → → चाययति

अत्र प्रश्नः उदेति यत्‌ ' चि + इ ' इत्येतादृशेषु प्रसङ्गेषु सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति किम्‌ ? अस्त्येव, किन्तु अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) तु तस्य बाधकसूत्रं यतोहि सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) अत्र कार्यं करोति चेत्‌ , अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) इत्यस्य अन्यत्र लब्धावकाशो न स्यात्‌ | धेयं यत्‌ यत्र यत्र अकारान्तधातुतः आर्धधातुकप्रत्ययः भवति , यथा ' कथ + णिच्‌ ', तत्र तत्र अतो लोपः ( ६ . ४ . ४८ ) इत्यनेन अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व - अकारलोपो भवति , येन अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) इत्यस्य प्रसक्तिर्नास्ति | अतः अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) इति अत्र अपवादभूतसूत्रम्‌ |

२ . अत उपधायाः ( ७ . २ . ११६ ) = उपधायाम्‌ अतः वृद्धिः ञिति णिति प्रत्यये परे | अतः षष्ठ्यन्तम्‌, उपधायाः षष्ठ्यन्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | मृजेर्वृद्धिः ( ७ . २ . ११४ ) इत्यस्मात्‌ वृद्धिः इत्यस्य अनुवृत्तिः ; अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) इत्यस्मात्‌ ञ्णिति इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य ( ६ . ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्— अङ्गस्य उपधायाः अतः वृद्धिः ञ्णिति |

चल् + इ → चालि → → चालयति

३ . पुगन्तलघूपधस्य च ( ७ . ३ . ८६ ) = सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परे पुगन्तस्य अङ्गस्य लघूपधस्य च इकः गुणः भवति | पुक्‌ अन्ते यस्य तत्‌ पुगन्तम्‌, लघ्वी उपधा यस्य तत्‌ लघूपधम्‌ | पुगन्तञ्च लघूपधञ्च तयोः पुगन्तलघूपधं समाहारद्वन्द्वः , तस्य पुगन्तलघूपधस्य | पुगन्तलघूपधस्य षष्ठ्यन्तं पदम्‌, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | मिदेर्गुणः ( ७ . ३ . ८२ ) इत्यस्मात्‌ गुणः इत्यस्य अनुवृत्तिः; सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) इत्यस्य पूर्णानुवृत्तिः | अङ्गस्य ( ६ . ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | इको गुणवृद्धी ( १ . १ . ३ ) इत्यस्मात्‌ परिभाषा - सूत्रात्‌ इकः आयाति यत्र स्थानी नोक्तम्‌ | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्‌— पुगन्तलघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः सार्वधातुकार्धधातुकयोः |

चुर्‍ + इ → चोरि → → चोरयति

यथा—

चुर्              भूवादयो धातवः (१.३.१) इत्यनेन चुर्‍ इत्यस्य धातु-संज्ञा

चुर्‍ + णिच्‌      चुटू, हलन्त्यम्‌, 'तस्य लोपः (अनुबन्धलोपः)

चुर्‍ + इ         पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) = उपधायां लघु-इकः गुणः आर्धधातुकप्रत्यये परे

चोरि             सनाद्यन्ता धातवः इति सूत्रेण चोरि इत्यस्य धातु-संज्ञा

एकवारं णिच्‌ - सहितधातुः निष्पन्नः, तदा कर्त्रर्थक -  सार्वधातुकप्रत्यये परे   कर्तरि शप्‌    इत्यनेन शप्‌     -     विकरणप्रत्ययः विधीयते    |

चोरि + शप्‌ → चोरि + अ → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन इकः गुणः → चोरे + अ → एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए - स्थाने अय्‌ - आदेशः → चोर्‍ + अय्‌ + अ → ' चोरय ' इति अदन्तम्‌ अङ्गम निष्पन्नम्‌ |

कर्तरि शप्‌ ( ३ . १ . ६८ ) = धातुतः शप्‌ - प्रत्ययः भवति, कर्त्रर्थक - सार्वधातुकप्रत्यये परे | कर्तरि सप्तम्यन्तं , शप्‌ प्रथमान्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | सार्वधातुके यक्‌ ( ३ . १ . ६७ ) इत्यस्मात्‌ सार्वधातुके इत्यस्य अनुवृत्तिः | प्रत्ययः ( ३ . १ . १ ), परश्च ( ३ . १ . २ ) इत्यनयोः अधिकारः | धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌ ( ३ . १ . २२ ) इत्यस्मात्‌ धातोः इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्‌— धातोः शप्‌ प्रत्ययः परश्च कर्तरि सार्वधातुके |

इतः अग्रे सिद्धतिङ्‌प्रत्ययानां संयोजनं भवति यथा भ्वादिगणे, दिवादिगणे , तुदादिगणे च |

चोरय + ति → चोरयति इत्यादिकम्‌ |

पदव्यवस्था | णिचश्च इति सूत्रं वक्ति यत्‌ क्रियाफलं कर्तृगामि चेत्‌, णिजन्तधातुभ्यः आत्मनेपदिनः तिङ्‌ - प्रत्ययाः विहिताः | क्रियाफलं परगामि चेत्‌ , णिजन्तधातुभ्यः परस्मैपदिनः तिङ्‌ - प्रत्ययाः विहिताः | अतः सामान्यतया णिजन्तधातवः उभयपदिनः | चोरयति , चोरयते |

णिचश्च ( १ . ३ . ७४ ) = क्रियाफलं कर्तारम्‌ अभिप्रैति चेत्‌ णिजन्तेभ्यः धातुभ्यः आत्मनेपदं भवति | अत्र प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः ( परिभाषा # २३ ) इति परिभाषया तदन्तविधिः भवति ; अनेन यस्य धातोः अन्ते णिच्‌ - प्रत्ययः स्यात्‌, तस्मात्‌ इत्यर्थः निष्पन्नः | णिचः पञ्चम्यन्तं‌ , च अव्ययपदं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | अनुदात्तङित आत्मनेपदम्‌ ( १ . ३ . १२ ) इत्यस्मात्‌ आत्मनेपदम्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः | स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ( १ . ३ . ७२ ) इत्यस्मात्‌ कर्त्रभिप्राये क्रियाफले इत्यनयोः अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्— णिचः च आत्मनेपदम्‌ कर्त्रभिप्राये क्रियाफले |

क्रियाफलं कर्तारं न अभिप्रैति चेत्‌, परस्मैपदं भवति | शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्‌ ( १ . ३ . ७८ ) इत्यनेन यत्र धातोः आत्मनेपदस्य कारणं नास्ति , तत्र कर्त्रर्थे परस्मैपदं भवति |

यथासामान्यं धातुविधिः धातोः अन्तिमवर्णस्य आधारेण अस्माभिः विभाजितः भवति | अजन्तः धातवः सन्ति अपि च हलन्तधातवः सन्ति | प्रथमम्‌ अजन्तधातून्‌ अवलोकयाम, तदा हलन्तधातून्‌ |

चुरादिगणे 410 धातवः सन्ति | एषु केचन धातवः नित्यणिजन्ताः, केचन च अनित्यणिजन्ताः | पुनः सामान्यतया उभयपदिनः , किन्तु केचन केवलम्‌ आत्मनेपदिनः | ये धातवः नित्यणिजन्ताः उभयपदिनः च सन्ति , ते अस्मिन्‌ पाठे उपस्थाप्यन्ते सामान्यधातु - रूपेण | तदा ये अनित्यणिजन्ताः अथवा आत्मनेपदिनः , ते अग्रिमे पाठे दीयन्ते |

A.  अजन्तधातवः 

१ . आकारान्तधातवः (1 धातुः )

णिच्‌ - प्रत्यये परे आकारान्तधातूनां पुगागमो भवति | चुरादिगणे एक एव आकारान्तधातुः अस्ति, ज्ञा नियोगे | आज्ञां ददाति इत्यर्थः | अयं ज्ञा - धातुः क्र्यादिगणस्य अवबोधने ज्ञा - धातुतः भिन्नः |

अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ ( ७ . ३ . ३६ ) = ऋ, ह्री , व्ली , री , क्नूयी , क्ष्मायी , एभ्यः धातुभ्यः अपि च आकारान्तधातुभ्यः पुक्‌ - आगमः भवति , णिच्‌ - प्रत्यये परे | एषां धातूनां पुक्‌ - आगमः णौ ( णि इत्यस्य सप्तम्यन्तम्‌ ), णि इत्युक्ते णिच्‌ इत्यतः णिच्‌ - प्रत्यये परे इत्यर्थः | आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यनेन धातोः परम्‌ आयाति अयं पुगागमः | पुक्‌ इत्यस्मिन क्‌ , उ इत्यनयोः इत्‌ - संज्ञा लोपश्च ; प्‌ अवशिष्यते | अर्तिश्च ह्रीश्च व्लीश्च रीश्च क्नूयीश्च क्ष्मायीश्च आच्च तेषामितरेतर्द्वन्द्वः , अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातः तेषाम्‌ | अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां षष्ठ्यन्तं , पुक्‌ प्रथमान्तं , णौ सप्तम्यन्तं , त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | अङ्गस्य ( ६ . ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः |   अनुवृत्ति     -     सहितसूत्रम्‌—   अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्याताम्‌ अङ्गानां पुक्‌ णौ |

अस्मिन्‌ सूत्रे ये धातवः सूचिताः   ,     ते     (     आकारान्त     -     ज्ञा     -     धातुं वर्जयित्वा     )       चुरादिगणे न सन्ति     |     धातुभ्यः णिच्‌     -     प्रत्ययः द्वयोः अर्थयोः भवति— स्वार्थे     (     चुरादिगणे     ),     प्रेरणार्थे च     |     चुरादिगणीयं ज्ञा     -     धातुं विहाय     ,     अनेन सूत्रेण सूचितेभ्यः सर्वेभ्यः धातुभ्यः णिच्‌     -     प्रत्ययः प्रेरणार्थे एव     |     यथा व्ली     -     धातुः क्र्यादिगणे व्लिनाति     (     नोदयति     ),     प्रेरणार्थे णिचि पुगागमो भवति व्लेपयति     ,     पातयति इत्यर्थः     |     एते अवशिष्टाः सर्वे धातवः परिशीलयिष्यन्ते आर्धधातुकप्रकरणे यत्र णिच्‌     -     प्रत्ययः प्रेरणार्थे अस्ति     |     सम्प्रति चुरादौ ज्ञा     -     धातोः प्रक्रिया कथम्‌ इति पश्येम   —

ज्ञा + णिच्‌                              अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ इत्यनेन पुगागमः

ज्ञा + पुक्‌ + णिच्‌                  अनुबन्धलोपे ( हलन्त्यम्‌, उपदेशेऽजनुनासिक इत्, ' चुटू )

ज्ञा + प्‌ + इ                        वर्णमेलने

ज्ञापि                                         सनाद्यन्ता धातवः इत्यनेन धातु - संज्ञा | अतः ज्ञापि इति धातुः ( ज्ञा अपि धातुः, ज्ञापि अपि पृथक्तया धातुः ) |

ज्ञापि                                  कर्तरि शप् ( कर्त्रर्थे सार्वधातुक - तिङ् - प्रत्यये‌ च शित्‌ - कृत् - प्रत्यये च शप्‌ विहितः भवति )

ज्ञापि + शप्‌                            अनुबन्धलोपे ( लशक्वतद्धिते ,  हलन्त्यम्‌ )

ज्ञापि + अ                             सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( शप्‌ शित्‌‍ अस्ति, पित्‌ अपि अस्ति अतः धातोः अन्त्यस्य इकः गुणः )

ज्ञापे + अ                              एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए - स्थाने अय्‌ आदेशः

ज्ञाप्‌ + अय्‌ + अ → ज्ञापय इति अङ्गम्‌

ज्ञापय + ति → ज्ञापयति / ते  लट्‌ - विवक्षायां, प्रथमपुरुषैकवचने तिप्‌ - प्रत्ययः विहितः

अत्र ज्ञापय इति अङ्गम्‌ | ज्ञापय इति अङ्गम्‌ अदन्तम्‌ इति अवधेयम्‌ | अतः पञ्चमे करपत्रे यः विधिः प्रदर्शितः (" अङ्गस्य सिद्ध - तिङ्‌प्रत्ययानां च संयोजनविधिः " इत्यस्मिन्‌ ), स एव विधिः अत्रापि प्रयुक्तः भवति अस्माभिः | नाम अस्मात्‌ ज्ञापय इति अदन्ताङ्गात्‌ लट्‌, लोट्‌ , लङ् , विधिलिङ्‌ इत्येषां सिद्धतिङ्‌ - प्रत्ययाः विहिताः भवन्ति | ज्ञापयति , ज्ञापयतु , अज्ञापयत्‌ , ज्ञापयेत्‌ इत्यादीनि रूपाणि निष्पन्नानि | चुरादिगणे एक एव आकारान्तधातुः अस्ति , ज्ञा | किन्तु प्रेरणार्थकणिचि बहवः एवं सन्ति ; तेभ्योऽपि प्रक्रिया तथा |

२ . इगन्तधातवः (4 धातवः )

चत्वारः धातवः सन्ति— चिञ्‌ चयने, च्यु सहने हसने च , भू अवकल्कने ( मिश्रीकरणे ) चिन्तने च , घृ प्रस्रवणे |

धातुः इकारान्तः, उकारान्तः , ऋकारान्तः इति चेत्‌ , अचो ञ्णिति इति सूत्रस्य प्रसक्तिः |

अचो ञ्णिति ( ७ . २ . ११५ ) = अजन्ताङ्गस्य अन्त्यवर्णस्य वृद्धिः भवति ञिति णिति प्रत्यये परे |

यथा—

चि + णिच्‌                              अचो ञ्णिति इत्यनेन अङ्गान्तस्य अचः वृद्धिः

चै + इ                                       एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ऐ - स्थाने आय्‌ आदेशः

चाय्‌ + इ                                    वर्णमेलनं, सनाद्यन्ता धातवः इत्यनेन धातु - संज्ञा

चायि                                            कर्तरि शप् ( कर्त्रर्थे सार्वधातुक - तिङ् - प्रत्यये‌ च शित्‌ - कृत् - प्रत्यये च शप्‌ विहितः भवति )

चायि + शप्‌                                अनुबन्धलोपे ( लशक्वतद्धिते , हलन्त्यम्‌ )

चायि + अ                        सार्वधातुकार्धधातुकयोः (शप्‌ शित्‌‍ अस्ति, पित्‌ अपि अस्ति अतः धातोः अन्त्यस्य इकः गुणः)

चयि  + अ                        मितां ह्रस्वः (६.४.९२) इत्यनेन मित्‌-धातूनाम्‌ उपधायाः स्वरः ह्रस्वः भवति, णिच्‌-प्रत्यये परे

चये + अ                         एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए-स्थाने अय्‌ आदेशः

चय्‌ + अय्‌ + अ → चयय इति अङ्गम्‌

चयय + ति → चययति/ते      लट्‌-विवक्षायां, प्रथमपुरुषैकवचने तिप्‌-प्रत्ययः विहितः

मितां ह्रस्वः (६.४.९२) इत्यनेन ये धातवः मितः, तेषाम्‌ उपधायां स्वरः ह्रस्वः भवति णिचि प्रत्यये परे |

मितां ह्रस्वः (६.४.९२) = मित्‌-धातूनाम्‌ उपधायाः स्वरः ह्रस्वः भवति, णिच्‌-प्रत्यये परे | मित्‌ कश्चन अन्तर्गणः | भ्वादिगणे घटादयः उपगणः मित्‌-अन्तर्गणे सन्ति, अपि च चुरादिगणे ज्ञपादयः षट् धातवः मित्-अन्तर्गणे‌ सन्ति | मितां षष्ठ्यन्तं, ह्रस्वः प्रथमान्तं, द्विपमिदं सूत्रम्‌ | ऊदुपधाया गोहः (६.४.८९)इत्यस्मात्‌ उपधायाः इत्यस्य अनुवृत्तिः | दोशो णौ (६.४.९०) इत्यस्मात्‌ णौ इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य(६.४.१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— मिताम्‌ अङ्गानाम्‌ उपधायाः ह्रस्वः णौ |

तथैव—

च्यु + णिच्‌ → च्यु + इ → च्यौ + इ → च्याव्‌ + इ → च्यावि इति धातुः → च्यावि + शप्‌ → च्यावि + अ → च्यावे + अ → च्यावय इति अङ्गम्‌ → च्यावय + ति → च्यावयति / ते

भू + णिच्‌ → भू + इ → भौ + इ → भाव्‌ + इ → भावि इति धातुः → भावि + शप्‌ → भावि + अ → भावे + अ → भावय इति अङ्गम्‌ → भावय  + ति → भावयति / ते

घृ + णिच्‌ → घृ + इ → घार्‍ + इ → घारि → घारि इति धातुः → घारि + अ → घारे + अ → घारय इति अङ्गम्‌ → घारय + ति → घारयति / ते

B.  हलन्तधातवः 

१ .  अदुपधधातवः    (31  धातवः  )

अत उपधायाः ( ७ . २ . ११६ ) = उपधायाम्‌ अतः वृद्धिः ञिति णिति प्रत्यये परे |

यथा—

चल्‌ + णिच्‌                                    अनुबन्धलोपे

चल् + इ                                    अत उपधायाः ( अदुपधधातूनां ह्रस्व - अकारस्य वृद्धिः ञिति णिति प्रत्यये परे |)

चाल्‌ + इ                                        वर्णमेलनं, सनाद्यन्ता धातवः इत्यनेन धातु - संज्ञा

चालि                                          कर्तरि शप् ( कर्त्रर्थे सार्वधातुक - तिङ् - प्रत्यये‌ च शित्‌ - कृत् - प्रत्यये च शप्‌ विहितः भवति )

चालि + शप्‌                         अनुबन्धलोपे (लशक्वतद्धिते, हलन्त्यम्‌)

चालि + अ                                    सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( शप्‌ शित्‌‍ अस्ति, पित्‌ अपि अस्ति अतः धातोः अन्त्यस्य इकः गुणः )

चाले + अ                                      एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए - स्थाने अय्‌ आदेशः

चाल्‌ + अय्‌ + अ → चालय इति अङ्गम्‌

चालय + ति → चालयति / ते        लट्‌ - विवक्षायां, प्रथमपुरुषैकवचने तिप्‌ - प्रत्ययः विहितः

लड्‌ + णिच्‌ → लाड्‌ + इ → लाडि → लाडयति / ते

बध्‌ + णिच्‌ → बाध्‌ + इ → बाधि → बाधयति / ते

नट्‌ + णिच्‌ → नाट्‌ + इ → नाटि → नाटयति / ते

२ .  लघु - इगुपधधातवः    (26  धातवः  )

येषाम्‌ उपधायां ह्रस्व - इकारः, ह्रस्व - उकारः , ह्रस्व - ऋकारः च | इदुपधधातवः दश (10), उदुपधधातवः पञ्चदश (15), ऋदुपधधातवः एकः (1) | अत्र पुगन्तलघूपधस्य च इत्यनेन गुणकार्यम्‌ | एते सप्तविंशतिः सामान्य - चुरादिगणीयाः धातवः , नाम नित्यणिजन्ताः उभयपदिनः च | अग्रिमे पाठे इतोऽपि लघु - इगुपधधातवः सन्ति ये अनित्यणिजन्ताः अथवा आत्मनेपदिनः |

पुगन्तलघूपधस्य च ( ७ . ३ . ८६ ) = सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परे पुगन्तस्य अङ्गस्य लघूपधस्य च इकः गुणः भवति |

यथा—

मुच्‌ + णिच्‌                                          अनुबन्धलोपे

मुच् + इ                                               पुगन्तलघूपधस्य च इत्यनेन  उपधायां लघु - इकः गुणः

मोच् + इ                                             वर्णमेलनं, सनाद्यन्ता धातवः इत्यनेन धातु -संज्ञा

मोचि                                                    कर्तरि शप् ( कर्त्रर्थे सार्वधातुक - तिङ् - प्रत्यये‌ च शित्‌ - कृत् - प्रत्यये च शप्‌ विहितः भवति )

मोचि + शप्‌                                        अनुबन्धलोपे ( लशक्वतद्धिते ,  हलन्त्यम्‌ )

मोचि + अ                                          सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( शप्‌ शित्‌‍ अस्ति, पित्‌ अपि अस्ति अतः धातोः अन्त्यस्य इकः गुणः )

मोचे + अ                                          एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए - स्थाने अय्‌ आदेशः

मोच्‌ + अय्‌ + अ → मोचय इति अङ्गम्‌

मोचय + ति → मोचयति / ते            लट्‌ - विवक्षायां, प्रथमपुरुषैकवचने तिप्‌ - प्रत्ययः विहितः

तिज्‌ → तिज्‌ + इ → तेज्‌ + इ → तेजि इति धातुः → तेजि + अ → तेजय इति अङ्गम् → तेजय + ति → तेजयति / ते

पृथ्‌ → पृथ्‌ + इ → पर्थ्‌ + इ → पर्थि इति धातुः → पर्थि + अ → पर्थय इति अङ्गम् → पर्थय + ति → पर्थयति / ते

३ .  शेषधातवः   (65  धातवः  )

चुरादिगणे तिङन्तरूपस्य साधनार्थं सोपानत्रयम् अस्तीत्युक्तम्‌ आरम्भे | अस्माकं प्रमुखकार्यं प्रथमे सोपाने एव, णिजन्तधातोः व्युत्पत्तौ | शेषधातुषु अस्मिन्‌ किमपि कार्यं न भवति | धातोः अन्तिमवर्णः अच्‌ नास्ति अतः वृद्धिः नार्हः ; उपधायां अत्‌ ( ह्रस्व - अकारः ) नास्ति अतः तत्रापि वृद्धिः नार्हः ; उपधायां लघु - इक्‌ नास्ति अतः गुणः नार्हः—एभिः कारणैः न किमपि कार्यम्‌ अर्हम्‌ |

यथा पाल इति धातुः | पाल → पाल्‌ + णिच्‌ → पाल्‌ + इ → " पालि " इति णिजन्तधातुः

द्वितीयसोपाने णिजन्तधातुः +  शप्‌  -  विकरणप्रत्यः → अङ्गम्‌ इत्युक्तम्‌  |  शेषधातुषु पालि इव णिजन्तधातुः निष्पन्नः ,  तदा यथासामान्यं शप्‌  (  पालि  +  शप्‌  ),  सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणः  (  पाले  +  अ  ),  एचोऽयवायावः इत्यनेन अचि परे ए  -  स्थाने अय्‌ आदेशः  (  पालय्‌  +  अ  ),  वर्णमेलने अङ्गं निष्पन्नं  (  पालय  ) |  तृतीयसोपाने अङ्गम्‌  +  तिङ्‌  -  प्रत्ययः → तिङन्तरूपम्‌ इत्युक्तम्‌  |  पालय  +  ति  /  ते → वर्णमेलने तिङन्तरूपं निष्पन्नम्‌  (  पालयति  /  ते  ) |

अर्क → अर्क्‌ + णिच्‌ → अर्क्‌ + इ → अर्कि → अर्कयति / ते

अर्ज → अर्ज्‌ + णिच्‌ → अर्ज्‌ + इ → अर्जि → अर्जयति / ते

पीड → पीड्‌ + णिच्‌ → पीड्‌ + इ → पीडि → पीडयति / ते

पाल → पाल्‌ + णिच्‌ → पाल्‌ + इ → पालि → पालयति / ते

इति चुरादिगणे सामान्यं तिङ्‌ - सम्बद्धं सार्वधातुकप्रकरण - चिन्तनं समाप्तम्‌ |

Swarup – May 2013 (Updated August 2015)

१० - चुरादिगणः.pdf (67k)Swarup Bhai, Mar 31, 2019, 6:40 AM

-