गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वं पृथिव्याः लक्षणम्

 (१७) ‘गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वं’ पृथिव्याः लक्षणम् | गन्धसमानाधिकरणत्वे सति द्रव्यत्वापरजातिमत्त्वं पृथिव्याः लक्षणम् | 

द्वे दले :  १) गन्धसमानाधिकरणत्वम्   २) द्रव्यत्वापरजातिमत्त्वम्

गन्धाधिकरणत्वं वा गन्धमत्त्वम् एव पृथिवीत्वम् अथवा पृथिव्याः लक्षणम् इति कथ्यते चेत् अव्याप्तिदोषः इति दूषयति पुर्वपक्षी | अव्याप्तिः कुत्र ?

(१) उत्पन्ना पृथिवी क्षणमेकं निर्गुणा निष्क्रिया च तिष्ठति इत्यतः तादृश्यां पृथिव्याम् एव अव्याप्तिः अस्य लक्षणस्य | उत्पत्तेः प्रथमे क्षणे पृथिव्याम् इत्युक्ते घटपटादिषु नास्ति गन्धः इत्यस्मात् तत्र अव्याप्तिः | तदा सिद्धान्ती उत्तरयति, कालावच्छेदेन गन्धविद्यमानत्वम् अस्वीकृत्य लक्षणसमन्वयः करणीयः इति | यतः द्वितीये क्षणे गन्धः उत्पद्यते पृथिव्याम् |

(२) तथापि पुर्वपक्षिणः आपादनम् अनुवर्तते यत् उत्पन्नायां च तदनुक्षणमेव विनष्टायां पृथिव्यां गन्धः नोत्पद्यते एव | अत्रास्ति अव्याप्तिः इति पुर्वपक्षिणः आपादनम् | तदा सिद्धान्ती उत्तरयति, यथाश्रुतं लक्षणं, गन्धाधिकरणत्वं वा गन्धमत्त्वं पृथिव्याः लक्षणम् इति न स्वीकार्यम् | पृथिवीत्वम् इत्युक्ते गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वम् अथवा गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वं पृथिव्याः लक्षणम् इत्येव स्वीकार्यम् |

गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वम् इत्यस्मिन् द्वे दले | दलयोः सार्थक्यम् अधः |