10---nyAyashAstram/03---asAdhAraNadharmo-lakShaNam

ध्वनिमुद्रणानि--

१) 01_mAnavasya-asAdhAraNa-dharmaH _2015-11-12 [60+ persons in attendance; please excuse backround noise for 1st 17 minutes, then group mute applied and sound is quite clear for remaining 70 minutes.]

२) 02_mAnavasya-asAdhAraNa-dharmaH _2015-11-19

लक्षणं नाम किम्‌ ? अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषरहित-असाधारणधर्मः लक्षणम्‌ | असाधारणधर्मः इत्युक्ते कः ? अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषरहितः असाधारणधर्मः | तर्हि लक्षणं नाम किं पर्यवसितम्‌— अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषरहित-धर्मः लक्षणम् | अस्य वाक्यस्य कोऽर्थः इति अग्रे पश्येम |

यथा गौः | गोः लक्षणं किं ? अधुना यस्य लक्षणम्‌ उच्यते तत्‌ लक्ष्यम्‌ | कस्य लक्षणम्‌ उच्यते ? गोः | तर्हि सर्वाः गावः लक्ष्याः | गो-लक्षणं नाम गवि एव विद्यमानो धर्मो भवेत्‌ | अन्यत्र न भवेत्‌ | निखिलासु अपि गोषु भवेत्‌, गो-अतिरिक्तेषु न भवेत्‌ | तादृशो धर्मः असाधारणधर्मः | गोः लक्षणं कपिलरूपवत्त्वमिति उच्यताम्‌ | रूपम्‌ इत्युक्तौ वर्णः | भूमौ मृदः रूपमेव कपिलरूपमिति | मृद्‌ नाम मृत्तिका | तर्हि कपिलरूपवत्त्वं गवां लक्षणम्‌ | कपिलरूपवत्त्वं सर्वासु गोषु भवति वा ? नहि— काश्चन गावः श्वेतरूपवत्यः, काश्चन कृष्णरूपवत्यः | अतः कपिलरूपवत्त्वस्य अव्याप्तिः | लक्ष्यैकदेश-अवृत्तित्वम्‌ | लक्ष्यस्य एकस्मिन्‌ देशे नास्ति चेत्‌, लक्ष्यैकदेश-अवृत्तित्वम्‌ | कपिलरूपाश्रयत्वं गवां लक्षणमिति उक्तम्‌ | परन्तु गोषु सर्वत्र कपिलरूपवत्त्वं न वर्तते | अस्माभिः यत्‌ लक्षणम्‌ उच्यते, तत्‌ सर्वासु लक्ष्यासु वर्तते इति प्रदर्शनीयम्‌ | परन्तु कपिलरूपवत्त्वं यत्‌ लक्षणम्‌ उक्तं, सर्वासु गोषु नास्ति | अतः एतत्‌ लक्षणम्‌ अव्याप्ति-दोष-ग्रस्तम्‌ | लक्ष्यैकदेश-अवृत्तित्वम्‌ | कृष्णवर्णीयासु गोषु न वर्तते कपिलरूपाश्रयत्वं, नाम कृष्णवर्णीयगोषु कपिलरूपाश्रयत्व-अवृत्तित्वम्‌ | कासाञ्चित्‌ गवां वृत्तित्वाभावः अस्ति, कपिलरूपाश्रयत्वस्य | अयमेव अव्याप्तिदोषः | अतः कपिलरूपाश्रयत्वं गोः लक्षणमिति मास्तु |

शृङ्गम्‌ | या शृङ्गवती अस्ति सा शृङ्गिणी; तस्यां शृङ्गित्वं वर्तते | गोः असाधारणधर्मः शृङ्गित्वं वा ? अधुना दोषः नास्ति किल ? सर्वासु गोषु शृङ्गित्वं विद्यते | प्रत्येकस्याम्‌ अपि गवि शृङ्गं तु भवत्येव | तर्हि शृङ्गित्वं गोः लक्षणम्‌ इत्युच्यते चेत्‌, अव्याप्तिदोषः नास्ति | लक्ष्यस्य एकदेशे शृङ्गित्वं नास्ति, इति तु नास्ति एव | निखिलासु गोषु वर्तते शृङ्गित्वम् | परन्तु ! अन्यत्र अस्ति वा ? महिषे हरिणे च शृङ्गित्वं विद्यते किल | तर्हि इदं लक्षणम्‌ अतिव्याप्तम्‌ | सर्वासु गोषु शृङ्गित्वं वर्तते सत्यं, परन्तु गो-अतिरिक्तेषु गतम्‌ एतत्‌ लक्षणम्‌ | महिषेषु अपि अस्ति शृङ्गित्वम्; अत एव अत्रोक्तम्‌‍ अतिव्याप्तिः | अलक्ष्यवृत्तित्वमिति | अत्र लक्ष्याः गावः; अलक्ष्याः महिषादयः, अत्रापि लभ्यते शृङ्गित्वम्‌ | शृङ्गित्वम्‌ अतिव्याप्तिदोष-ग्रस्तम्‌ | अतिव्याप्तिदोषसहितत्वात्‌ शृङ्गित्वं गोः लक्षणमिति मास्तु |

अनन्तरम्‌ असम्भवः | एकशफत्वं गोः लक्षणमिति वदामः | एकः शफः यस्याः सा एकशफा | गोः पादे विशेषाङ्गं वर्तते, बहु कठिनं चेति | अश्वे अपि भवति | परन्तु गोः पादे कति शफाः भवन्ति ? द्वौ शफौ | एकस्तु न भवति अपि तु द्वावेव | अश्वस्य एक एव शफः; किञ्च गोः द्वौ | तर्हि एकशफत्वं कुत्र वर्तते ? अश्वे | गोषु तु नास्त्येव | अस्माकं लक्ष्याः काः ? निखिलाः गावः | तत्र तु एकशफत्वं नास्ति | लक्ष्यसामान्य-अवृत्तित्वम्‌ | लक्ष्यसामान्ये अभावः, अतः असम्भवः इति उच्यते | गवि सर्वत्र द्विशफत्वम्‌ | स्मर्यतां, लक्ष्यस्य एकदेशे कपिलरूपवत्त्वं न वर्तते स्म | परन्तु अत्र एकशफत्व-विषये सामान्येऽपि नास्ति; कुत्रापि नास्ति | अतः कपिलरूपवत्त्वविषये अव्याप्तिः; एकशफवत्त्वविषये असम्भवः | इत्थम्‌ अत्र उक्तं लक्ष्यसामान्य-अवृत्तित्वं, नाम सर्वासु लक्ष्यासु नास्ति |

तर्हि गोः लक्षणं, गोः असाधारणधर्मः कोऽर्हति ? सास्नावत्त्वम्‌ | गोः कण्ठभागे अङ्गविशेषः भवति | चर्मविशेषः; कण्ठभागे इतोऽपि चर्म बहिर्भागे अस्ति | कण्ठस्य अधोभागे लोलति सास्ना इति | सास्ना-आश्रयत्वं गवि मात्रम्‌ अस्ति | अश्वे नास्ति, महिषे नास्ति | अलक्ष्ये महिषादौ न वर्तते | अपि च गोषु सर्वत्र वर्तते | श्वेतगौः वा स्वीक्रियतां, कपिलगौः वा स्वीक्रियताम्‌—गोषु सास्नावत्त्वं भवति एव | इत्थञ्च सास्नावत्त्वं, सास्ना-आश्रयत्वं गोः लक्षणम्‌ |

असाधारणधर्मः सर्वेषु लक्ष्येषु भवेत्‌, अन्यत्र कुत्रापि न भवेत्‌ | तादृशलक्षणं असाधारणधर्म इति | अव्याप्तिः न भवेत्‌, अतिव्याप्तिः न भवेत्‌, असम्भवः न भवेत् | अतः उच्यते यत्‌—अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषरहित-असाधारणधर्मः लक्षणम्‌ |

गो-शब्दः धेन्वर्थे, स्त्रियां च

गौः        गावौ         गावः

गाम्‌       गावौ          गाः

गवा      गोभ्याम्‌       गोभिः

गवे       गोभ्याम्‌      गोभ्यः

गोः       गोभ्याम्‌      गोभ्यः

गोः        गवोः        गवाम्‌

गवि       गवोः         गोषु

- - - - - - - - - - - - -

* ये जनाः "वत्त्वं" विषये न जानन्ति, तेभ्यः इदम्‌—

गुणवान्‌ इत्युक्तौ अस्य अस्मिन्‌ वा गुणः वर्तते, सः गुणवान्‌ | मतुप्‌ इति प्रत्ययः | मतुप्‌ इत्यस्य अर्थः अस्य अस्मिन्‌ वा इति | प्रातिपदिकं (मूलरूपं) गुणवत्‌ इति |

त्व-प्रत्ययः इत्युक्ते अस्य भावः | घटत्वम्‌ इत्युक्ते घटस्य भावः | उन्नतत्वम्‌, उन्नतस्य भावः | गुणवत्त्वं, गुणवतः (गुणवान्‌ इत्यस्य) भावः | घटत्वं घटे अस्ति, उन्नतत्वम्‌ उन्नते अस्ति, गुणवत्त्वं गुणवति अस्ति |

दृष्टान्ते भूतलं, घटः, घटत्वम्‌ | भूतले कश्चन घटः अस्ति; घटे घटत्वम्‌ अस्ति | एवञ्च स्तरत्रयं वर्तते—

घटत्वम्‌

घटः

भूतलम्‌

सर्वोपरितने स्तरे घटत्वम्‌ अस्ति | मध्यमस्तरे घटः अस्ति | अधोभागे भूतलम्‌ अस्ति | उपरि गमनार्थं त्व-प्रत्ययं योजयामः; अधोभागे गमनार्थं मतुप्‌ (पुंसि -वान्‌, स्त्रियां -वती, नपुंसके -वत्‌) इति प्रत्ययं योजयामः | अतः घटत्वम्‌ इत्यस्मात्‌ घटस्य दिशि गन्तुम्‌ इच्छामश्चेत्‌, मतुप्‌ योजयामः | मतुप्‌-प्रत्ययस्य योजनेन आश्रयत्वं प्राप्यते | घटत्वम्‌ + मतुप्‌ → घटत्ववत्‌; घटवाचकपदम्‌ अतः पुंसि घटत्ववान्‌ | घटत्ववान्‌ घटः | घटात्‌ भूतलस्य दिशि गन्तुम्‌ इच्छामश्चेत्‌, मतुप्‌ योजयामः | घटः + मतुप्‌ → घटवत्‌; भूतलवाचकपदम्‌ अतः नपुंसके घटवत्‌ एव | घटवत्‌ भूतलम्‌ | घटवत्‌ इत्यस्य भावसिद्ध्यर्थं त्व-प्रत्ययं योजयामः | घटवत्‌ + त्व → घटवत्त्वम्‌ | घटवत्त्वं घटस्य स्तरे वर्तते; नियतलिङ्गत्वात्‌ नपुंसके घटवत्त्वम्‌ एव | पुनः अधोभागे गमनार्थं मतुप्‌ योजयामः | घटवत्त्वम्‌ + मतुप्‌ → घटवत्त्ववत्‌ | घटवत्त्ववत्‌ घटवत्त्वस्य आश्रयः अपि च भूतलवाचकपदम्‌, अतः अधोभगे वर्तते | तर्हि आहत्य परिणामः एवम्‌—

उपरिस्तरे—                    घटत्वम्

मध्यमस्तरे—     घटत्ववान्‌      घटः      घटवत्त्वम्‌

अधमस्तरे—      घटवत्‌      भूतलम्‌       घटवत्त्ववत्‌

अधुना गोः विषये स्थितिः अपि तथैव | गौः कपिलरूपवती चेत्‌, कपिलरूपवत्त्वं इति भावः गवि अस्ति | शृङ्गित्वम्‌ अपि गवि अस्ति, अतः गौः शृङ्गवती च शृङ्गित्ववती चेति |

Swarup – September 2013 (Updated November 2015)

धेयम्‌-- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, click here and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

If any questions feel free to contact Swarup .