05---sArvadhAtukaprakaraNam-adantam-aGgam/08---tudAdigaNaH

ध्वनिमुद्रणानि--

2017 वर्गः

१) tudAdigaNaH-1--paricayaH_+_sAmAnya-dhAtavaH_2017-01-25

२) tudAdigaNaH-2--visheSha-dhAtavaH---ikArAntAH-ukArAntAH-RukArAntAH-ca_2017-02-01 ३) tudAdigaNaH-3--visheSha-dhAtavaH---RukArAntAH--RUkArAntAH-ca_2017-02-15 2015 वर्गः

१) tudAdigaNaH--1_gaNasya-saiddhAntikaM-cintanam _2015-07-21 २) tudAdigaNaH--2_sAmAnya-visheSha-ca dhAtavaH_+_ikArAntadhAtavaH _2015-07-28

३) tudAdigaNaH--3_ukArAntadhAtavaH_+_RukArAntadhAtavaH _2015-08-04

४) tudAdigaNaH--4_dIrgha-RUkArAntadhAtavaH _+_dhAtvAdeshaH_2015-08-11

तुदादिगणे, कर्त्रर्थे सार्वधातुकप्रत्यये परे धातुभ्यः श-विकरणप्रत्ययः विहितः अस्ति | वस्तुतः प्रथमं 'कर्तरि शप्‌ (३.१.६८) इत्यनेन शप्‌ विहितः, तदा कर्तरि शप्‌ इति सूत्रं प्रबाध्य तुदादिभ्यः शः (३.१.७७) आगत्य कार्यं करोति | किमर्थम्‌ ? अस्यां दशायां तुदादिभ्यः शः स्वस्य कार्यं न करोति चेत्‌ इदं सूत्रं निरवकाशं भविष्यति | कर्तरि शप्‌ इत्यस्य अन्यत्रलब्धावकाशः अस्ति | अतः तुदादिभ्यः शः, कर्तरि शप्‌ इत्यस्य अपवादभूतसूत्रम्‌ | पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः इति परिभाषया यत्‌ सूत्रं अपवादः अस्ति, तत्‌ अपरस्य अपेक्षया बलवत्‌ | अतः अत्र तुदादिभ्यः शः ' इति सूत्रस्य कार्यं सिध्यति |

तुदादिभ्यः शः (३.१.७७) = तुदादिगणे स्थितेभ्यः धातुभ्यः श-प्रत्ययः भवति, कर्त्रर्थक-सार्वधातुकप्रत्यये परे | तुद्‌ आदिर्येषां ते, तुदादयः बहुव्रीहिसमासः, तेभ्यः तुदादिभ्यः | तुदादिभ्यः पञ्चम्यन्तम्‌, श प्रथमान्तम्‌, द्विपदमिदं सूत्रम् | कर्तरि शप्‌ (३.१.६८) इत्यस्मात्‌ कर्तरि इत्यस्य अनुवृत्तिः; सार्वधातुके यक्‌ (३.१.६७) इत्यस्मात्‌ सार्वधातुके इत्यस्य अनुवृत्तिः | प्रत्ययः (३.१.१), परश्च (३.१.२) इत्यनयोः अधिकारः; धातोरनेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌ (३.१.२२) इत्यस्मात्‌ धातोः इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— तुदादिभ्यः धातुभ्यः श प्रत्ययः परश्च कर्तरि सार्वधातुके  |

कर्तरि शप्‌ ( ३ . १ . ६८ ) = धातुतः शप्‌ - प्रत्ययः भवति, कर्त्रर्थक - सार्वधातुकप्रत्यये परे | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्‌— धातोः शप्‌ प्रत्ययः परश्च कर्तरि सार्वधातुके |

अयं श - प्रत्ययः शित्‌ इति कारणतः तिङ्‌शित्सार्वधातुकम्‌  (  ३  .  ४  .  ११३  )  इति सूत्रेण सार्वधातुकप्रत्ययः  |  तस्मात्‌ कारणात्‌ ,  श  -  प्रत्ययः परश्चेत्‌  ,  सार्वधातुकार्धधातुकयोः   (  ७  .  ३  .  ८४  )  पुगन्तलघूपधस्य च    (   ७   .   ३   .   ८६   )   इति सूत्राभ्यां गुणकार्यं विहितम्‌   | परन्तु श अपित्‌ , अतः सार्वधातुकमपित्‌  (   १   .   २   .   ४   ) इति सूत्रेण ङिद्वत्‌ | ङिद्वत्‌ अतः क्क्ङिति च  (  १  .  १  .  ५  ) इति कारणतः यत्र यत्र गुण - कार्यं विहितम्‌ , तत्र तत्र निषिद्धम्‌ |

सार्वधातुकमपित्‌   (   १   .   २   .   ४   ) =   अपित्‌ सार्वधातुकम्‌ ङित्‌ इव अस्ति   |   सार्वधातुकम्‌ प्रथमान्तम्‌  ,   अपित्‌ प्रथमान्तं   ,   द्विपदमिदं सूत्रम्‌   |  गाङ्‌कुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित्‌    (   १   .   २   .   १   )   इत्यस्मात्‌  ङित्‌  इत्यस्य अनुवृत्तिः   |   अनुवृत्ति   -   सहितसूत्रम्‌—  सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ ङित्    |

क्क्ङिति च (  १  .  १  .  ५  ) =  यः प्रत्ययः गित्‌ ,  कित्‌ अथवा ङित्‌ अस्ति  ,  अपि च तस्मा‌त्‌ प्रत्ययात्‌ पूर्वं तस्य एव प्रत्ययस्य कारणतः इकः स्थाने गुणः वा वृद्धिः वा भवति स्म  ,  सः  (  गुणः वृद्धिः  )  न भवति  |  ग्‌ च क्‌ च ङ्‌ च तेषाम्‌ इतरेतरद्वन्द्वः क्क्ङः  ;  क्क्ङः इतः यस्य सः क्क्ङित्‌  ,  तस्मिन्‌ परे क्क्ङिति  |  द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिसमासः  |  अत्र ग्‌  -  स्थाने ककारः खरि च इत्यनेन चर्त्वसन्धिः  |  क्क्ङिति सप्तम्यन्तं  ,  च अव्ययपदं  ,  द्विपदमिदं सूत्रम्‌  |  इको गुणवृद्धी   (  १  .  १  .  ३  )  इत्यस्य पूर्णतया अनुवृत्तिः  ;  न धातुलोप आर्धधातुके   (  १  .  १  .  ४  )  इत्यस्मात्‌ न इत्यस्य अनुवृत्तिः  |  अनुवृत्ति  -  सहितसूत्रम्‌— क्क्ङिति च इकः गुणवृद्धी न   |

आहत्य तुदादिगणे कर्त्रर्थे सार्वधातुकप्रत्य   ये  परे श - प्रत्ययः विहितः | श च ङिद्वत्‌ | अस्य एकः परिणामः गुणनिषेधः | परन्तु यथा दृष्टं दिवादिगणे प्रत्ययस्य ङिद्वत्‌ इति भवनेन केवलं गुणनिषेधः सिद्धः इति न ; तस्य अनेके प्रभावाः सन्ति | तेषु त्रयः प्रमुखाः अधोलिखिताः |

किति ङिति विशिष्ट - कार्याणि

यः कोऽपि प्रत्ययः कित्‌ ङित्‌ भवति, तं प्रत्ययं निमित्तीकृत्य पूर्वं स्थिते अङ्गे यथासङ्गं त्रीणि विशिष्टकार्याणि प्रवर्तनीयानि—

१ ) अङ्गान्ते उपधायां च इकः गुणः निषिद्धः | तुदादौ तुद्‌ + श + ति → तुदति | क्क्ङिति च (  १. १ .  ५  ) |

२ ) अनिदित्‌ - धातूनाम्‌ उपधायां न्‌ - लोपः | येषां हलन्तधातूनाम्‌ इत्‌ - संज्ञकः ह्रस्वः इकारः नास्ति, तेषां धातूनाम्‌ उपधायां नकारः अस्ति चेत्‌ , तस्य लोपो भवति | तृम्फ्‌ + श + ति‌ → न्‌ - लोपः | अनिदितां हल उपधाया क्ङिति ( ६. ४ .  २४  ) | परन्तु तुदादितणे विशिष्ट - वार्तिकेन एषां पुनः नुमागमः आनीयते | शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः | तृम्फ्‌ + श + ति‌ → न्‌ - लोपः → तृफ्‌ + अ + ति → नुम्‌ - आगमः → तृम्फ्‌ + अ + ति‌ → तृम्फति |

३ ) सम्प्रसारणिनां धातूनाम्‌ सम्प्रसारणम्‌ | यण्‌ - स्थाने इक्‌ - आदेशः ( यण्‌ - सन्धौ यथा भवति, तस्य विपरीतक्रमः ), किति ङिति प्रत्यये परे | व्रश्च्‌ + श + ति → वृश्चति | ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति च ( ६. १ . १६ ) |

धेयं यत्‌ दिवादिगणे तुदादिगणे च यद्यपि उभयत्र विकरणः अपित्‌ ( श्यन्‌, श ), तथापि सर्वत्र तयोः कार्यं समानं नास्ति ; भेदाः सन्ति यतोहि श्यन्‌ → य हलादिः अपित्‌ प्रत्ययः ; श → अ अजादिः अपित्‌ प्रत्ययः | हलादि - अजादि - भेदात्‌ कार्ये भेदाः सन्ति | परन्तु उपरितन - नियमत्रयं सार्वत्रिकम्‌ | नाम कित्‌ ङित्‌ - प्रत्यये परे , एषां त्रयाणां कार्यं भवत्येव | एषु त्रिषु नियमेषु—गुण - निषेधः , न्‌ - लोपः , सम्प्रसारणम्‌ इत्येषु—प्रत्ययस्य हलादि - अजादि - भेदात्‌ न कोऽपि प्रभावः |

किन्तु अन्यत्र हलादि - अजादि - भेदेन कार्ये भेदः | यद्यपि कार्ये कित्‌ - ङित्‌ इति प्रसङ्गः अस्ति, परन्तु सूत्रेषु " हलादि परे” , " अजादि परे " इति कुत्रचित्‌ उक्तम्‌ | यथा प्रत्ययः हलादिः कित्‌ - ङित्‌ चेत्‌ , हलि च     (    ८    .    २    .    ७७      )        इत्यनेन       रेफान्तानां वकारान्तानां च धातूनाम्‌ उपधायां स्थितः इक्‌        -        वर्णः दीर्घो भवति        |        दिवादिगणे श्यन्‌ हलादिः अतः इदं कार्यं भवति        (        जॄ        +        य → जिर्‍        +        य →    जीर्‍           +        य → जीर्यति        )       ;        तुदादौ श अजादिः अतः न भवति        |        अन्यत्र       प्रत्ययः अजादिः कित्‌        -        ङित्‌ चेदेव भवति        |        यथा    अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ           (        ६        .        ४        .        ७७        )        इति सूत्रेण अचि      (    किति ङिति    )      परे        ,        इकारान्त        -        उकारान्तधातुरूपि        -        अङ्गस्य इकारस्य उकारस्य स्थाने क्रमशः इयङ्‌ उवङ्‌ आदेशः भवति        |        रि        +        अ        +        ति → र्‍        +        इय्‌        +        अ        +        ति → रियति        |        दिवादौ श्यन्‌ हलादिः अतः इदं कार्यं न सम्भवति      |

अन्यानि कित्‌ - ङित्‌ - निमित्तकानि कार्याणि यथासङ्गं वक्ष्यन्ते |

अधुना तुदादि  दिगणे सार्वधातुकलकाराणां रूपाणि     कथं भवन्ति इति वीक्षताम्‌    |     तुदा       दिगणः प्रथमधातुगणसमूहे       ,        नाम अस्मिन्‌ गणे अङ्गं सर्वत्र अदन्तम्‌        |        श        -        प्रत्ययस्य शकारस्य इत्‌        -        संज्ञा      लशक्वतद्धिते             (        १        .        ३        .        ८        )        इति सूत्रेण      ,   तस्य लोपः             (        १        .        ३        .        ९        )        इत्यनेन तस्य र्लोपः        ;      '        अ        '            इत्यवश्यिष्यते        |      तुदा       दिगणीयः धातुः यः कोऽपि भवतु नाम        ,        अङ्गस्य अन्ते        "        अ        "        इति विकरण        -        सम्बद्ध        -        अकारः भवति एव        |        यथा लिख्‌        +        अ → लिख                |

पूर्वमेव अस्माभिः सार्वधातुकलकारेषु     (        लट्‌       ,        लोट्‌        ,        लङ्‌        ,        विधिलिङ्‌ इत्येषु        )        तिङ्‌        -        प्रत्ययाः साधिताः        |   पूर्वतनेपाठे     अदन्ताङ्ग        -        तिङ्‌प्रत्यययोः संयोजनं कथं भवति परस्मैपदे आत्मनेपदे च इति अवलोकितम्‌        |        अधुना       तुदा       दिगणे यावन्तः धातवः सन्ति        ,        तेषां सर्वेषां धातूनां कृते अङ्ग        -        निर्माण        -        विधिः अस्माभिः ज्ञायेत        |        अङ्गस्य सामान्य        -        चिन्तनं किं        ,        विशेष        -        चिन्तनं किम्‌ इति ज्ञेयम्‌        |        एकवारम्‌ अङ्गं निर्मितं        ,        ततः अग्रे चतुर्णां लकाराणां कृते अवशिष्टं सर्वं        (        सिद्धतिङ्प्रत्ययाः के        ,        अपि च अङ्ग        -        तिङ्प्रत्यय        -        संयोजनविधिः        )        अस्माभिः ज्ञायते एव        |        अतः आहत्य        ,        अधुना केवलम्‌ अदन्तम्‌ अङ्गम्‌ अपेक्षते        ;        हस्ते अङ्गम्‌ अस्ति चेत्‌        ,        लटि        ,        लोटि        ,        लङि        ,        विधिलिङि च तिङन्तबुद्धिः प्राप्ता        |

तर्हि अस्माकं कुञ्चिका अस्ति अङ्गम्‌ ; अङ्गं ज्ञायते चेत्‌, लटि , लोटि , लङि , विधिलिङि च सर्वाणि रूपाणि ज्ञायन्ते |

एकवारं तुदादिगणे, चतुर्णां लकाराणां तिङन्तरूपाणि कथं सन्ति इति पश्येम | तदा एवमेव अग्रे कस्यचिदपि धातोः अदन्ताङ्गस्य ज्ञानेन , सर्वाणि तिङन्तरूपाणि ज्ञास्यन्ते | अत्र दृष्टान्ते परस्मैपदे चल्‌ - धातुः , अङ्गम्‌ अस्ति चल्‌ + श → चल |

लटि सिद्ध - प्रत्ययाः—                                            लट्‌ - लकारे तिङन्तरूपाणि—

ति           तः      अन्ति                                       चल   ति              चल   तः                चल   न्ति

सि         थः         थ                                       चल   सि               चल   थः                चल   थ

मि         वः          मः                                     चलामि          चलावः            चलामः

लोटि सिद्ध - प्रत्ययाः—                                         लोट्‌ - लकारे तिङन्तरूपाणि—

तु, तात्‌      ताम्‌      अन्तु                                   चल   तु /    चल   ता‌त्‌         चल   ताम्‌        चल   न्तु

०, तात्‌      तम्‌        त                                        चल    /    चल   तात्‌               चल   तम्‌           चल   त

आनि      आव      आम                                    चलानि                        चलाव          चलाम

लङि सिद्ध - प्रत्ययाः—                                          लङ् - लकारे तिङन्तरूपाणि—

त्‌         ताम्‌      अन्‌                                         अ   चल   त्‌                  अ   चल   ताम्‌      अ   चल   न्‌

स्‌         तम्‌         त                                           अ   चलः                     अ   चल   तम्‌      अ   चल   त

अम्‌          व            म                                         अचलम्‌                  अचलाव            अचलाम

विधिलिङि सिद्ध - प्रत्ययाः—                                विधिलिङ् - लकारे तिङन्तरूपाणि—

इत्‌      इताम्‌      इयुः                                            चले   त्‌                       चले   ताम्‌              चले   युः

इः        इतम्‌         इत                                              चलेः                         चले   तम्‌              चले   त

इयम्‌      इव         इम                                          चलेयम्‌                  चलेव              चलेम

तुदादिगणे, आत्मनेपदे मृङ्‌‍ - धातुः प्राणत्यागे , अङ्गम्‌ अस्ति मृ + श → म्रिय

लटि‌ सिद्ध - प्रत्ययाः—                                                लट्‌ - लकारे तिङन्तरूपाणि—

ते        इते           अन्ते                                              म्रिय   ते                    म्रिये   ते              म्रिय   न्ते

से        इथे            ध्वे                                                  म्रिय   से                    म्रिये   थे              म्रिय   ध्वे

ए        वहे           महे                                               म्रिये                    म्रियावहे          म्रियामहे

लोटि‌ सिद्ध - प्रत्ययाः—                                                लोट्‌ - लकारे तिङन्तरूपाणि—

ताम्‌      इताम्‌      अन्ताम्‌                                        म्रिय  ताम्‌             म्रिये  ताम्‌             म्रिय  न्ताम्‌

स्व      इथाम्‌      ध्वम्‌                                            म्रिय  स्व               म्रिये  थाम्‌                म्रिय  ध्वम्‌

ऐ        आवहै     आमहै                                          म्रियै               म्रियावहै            म्रियामहै

लङि‌ सिद्ध - प्रत्ययाः—                                              लङ् - लकारे तिङन्तरूपाणि—

त      इताम्‌      अन्त                                            अ   म्रिय   त        अ   म्रिये   ताम्‌               अ   म्रिय   न्त

थाः    इथाम्‌      ध्वम्‌                                             अ   म्रिय   थाः      अ   म्रिये   थाम्‌            अ   म्रिय   ध्वम्‌

इ       वहि         महि                                                अम्रिये           अम्रियावहि            अम्रियामहि

विधिलिङि‌ सिद्ध - प्रत्ययाः—                                    विधिलिङ् - लकारे तिङन्तरूपाणि—

ईत    ईयाताम्‌      ईरन्‌                                               म्रिये   त           म्रिये   याताम्‌                    म्रिये   रन्‌

ईथाः  ईयाथाम्‌      ईध्वम्‌                                             म्रिये   थाः           म्रिये   याथाम्‌                    म्रिये   ध्वम्‌

ईय    ईवहि        ईमहि                                          म्रियेय            म्रियेवहि                      म्रियेमहि

अग्रे केवलम्‌ अङ्गं च लट्‌ - लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनान्तरूपं दीयेते | ततः चतुर्णां लकारणां सर्वाणि रूपाणि ज्ञायन्ते |

धातवः चतुर्दशविधाः इत्यस्माभिः पूर्वमेव ज्ञातम्‌ | अजन्तधातवः अन्त्यक्रमेण आयोजिताः ; हलन्तधातवः उपधा - क्रमेण विभक्ताः | अजन्तधातवः— अकारान्ताः, आकारान्ताः , इकारान्ताः , ईकारान्ताः , उकारान्ताः , ऊकारान्ताः , ऋकारान्ताः , ॠकारान्ताः , एजन्ताः च | हलन्तधातवः— अदुपधाः , इदुपधाः , उदुपधाः , ऋदुपधाः , शेषधातवः चेति | तर्हि अनेन आयोजनेन अग्रे सामान्यधातवः येषां तुदादौ किमपि अङ्गकार्यं नास्ति , तानि सूच्यन्ते ; तदा विशेषधातूनां कार्याणि सूच्यन्ते |

 तुदादिगणः      ( 157          धातवः        )   

A. सामान्यधातवः  ( 114   धातवः  )

एषां धातूनां कृते अङ्ग    निर्माण        -        समये किमपि कार्यं नास्ति        |        केवलं वर्णमेलनम्‌        |        तुदादिगणे अजन्तधातूनां सर्वेषां विशिष्टम्‌ अङ्गकार्यं भवति       ,        अतः एषु धातुषु न कोऽपि सामान्यः        |        हलन्तधातुषु         लघु        -        इगुपधधातुः चेत्‌      पुगन्तलघूपधस्य च              (         ७         .         ३         .         ८६         )         इत्यनेन गुणः         ,         तदा      सार्वधातुकमपित्‌        (     १     .     २     .     ४     ),     क्क्ङिति च    (     १     .     १     .     ५       )         इत्याभ्यां     गुणनिषेधः  |  तदा शेषधातूनां किमपि कार्यं तु न भवति एव  |

अदुपधधातवः (4 धातवः )

चल विलसने ( गच्छति, गतिमान्‌ भवति ) → चल्‌ + श → चल्‌ + अ → चल इति अङ्गम्‌ → चल + ति → चलति

त्वच संवरणे (  आच्छादनं करोति  ) →  त्व च्‌  +  श → त्व च इति अङ्गम्‌ → त्व च   +  ति → त्वच ति

ओलजी वीडायाम्‌ ( लज्जितः भवति ) → लज्‌ + श → लज इति अङ्गम्‌ → लज  +  ति → लज ति

कड मदे ( अहङ्ग्कारयुक्तः भवति ) → कड्‌ + श → कड इति अङ्गम्‌ → कड  +  ति → कड ति

अत्र कश्चन प्रश्नः उदेति — भ्वादिगणः इति सामान्यं,  तुदादिगणः इति विशेषः  |  नाम यत्र  '  अ  '  इति विकरणम्‌ अपि च धातोः व्यवहारः सामान्यः  ,  तत्र स च धातुः पाणिनिना भ्वादिगणे स्थापितः  |  यदि  '  अ  '  इति विकरणं परन्तु धातोः व्यवहारः सामान्यो न  (  यथा लिख्‌  -  धातुः  ,  यस्य उपधा  -  गुणो न भवति → लिखति  ),  तदानीमेव पाणिनिना सः धातुः तुदादिगणे स्थाप्यते  |  नो चेत्‌ भ्वादिगणः इति  '  अ  '-  विकरणान्ताङ्गानां सर्वेषां धातूनां पात्रम्‌  |  प्रश्नः अयम् — अदुपधधा तूनां किमपि विशिष्टं कार्यं तु न भवति खलु  ;  तर्हि कुतः तुदादिगणे इमे धातवः स्थापिताः  ? अस्य उत्तरम्‌ अग्रे अस्मिन्‌ पाठे प्राप्स्यते |

इदुपधधातवः (23 धातवः )

एषां लघूपध - इकारस्य गुणो न भवति अतः तुदादिगणे पाणिनिना इमे धातवः स्थापिताः |

लिख अक्षरविन्यासे → लिख्‌ + श → लिख्‌ + अ → लिख इति अङ्गम्‌ → लिख + ति → लिखति

ओविजी भयचलनयोः ( आपद्ग्रस्तं करोति नाम भाययति, आपद्ग्रस्तः भवति नाम भयं अनुभवति ) → विज्‌ → विज इति अङ्गम्‌ → उद्विजते

विध विधाने ( क्रमेण आयोजयति ) → विध्‌ → विधति

क्षिप प्रेरणे ( प्रेषयति ) → क्षिप्‌ → क्षिपति / ते | अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ( १ . ३ . ८० ) इत्यनेन अभि, प्रति , अति इति उपसर्गाः पूर्वं चेत्‌ , परस्मैपदी एव अयं धातुः | अभिक्षिपति , प्रतिक्षिपति , अतिक्षिपति |

डिप क्षेपे ( प्रेषयति ) → डिप्‌ → डिपति

रिफ कत्थनयुद्ध - निन्दाहिंसादानेषु ( युध्यते इत्यादिकम्‌ ) → रिफ्‌ → रिफति

किल श्वैत्यक्रीडनयोः ( श्वेतः भवति, क्रीडति ) → किल्‌ → किलति

तिल स्नेहने ( स्नेहः भवति [greasy, oily]; तैलम्‌ आदधाति / आचरति ) → तिल्‌ → तिलति

चिल वसने ( वस्त्रं शरीरे स्थापयति ) → चिल्‌ → चिलति

इल स्वप्न - क्षेपणयोः ( निद्रां करोति, प्रेषयति ) → इल्‌ → इलति

विल संवरणे ( छिद्रं करोति, भग्नं करोति , आच्छादयति ) → विल्‌ → विलति

बिल भेदने ( छेदयति, भागे - भागे विभागं करोति ) → बिल्‌ → बिलति

णिल गहने ( कठिनतया बोधति ) → निल्‌ → निलति

हिल भावकरणे → हिल्‌ → हिलति

मिल सङ्गमे → मिल्‌ → मिलति

शिल उञ्छे → शिल्‌ → शिलति

षिल उञ्छे → सिल्‌ → सिलति

दिश अतिसर्जने → दिश्‌ → दिशति / ते

रिश हिंसायाम्‌ → रिश्‌ → रिशति

लिश गतौ → लिश्‌ → लिशति

विश प्रवेशने → विश्‌ → विशति | नेर्विशः ( १ . ३ . १७ ) इत्यनेन नि - उपसर्गपूर्वकः विश्‌ - धातुः आत्मनेपदी → निविशते | विशति he enters; निविशते he enters in | अत्र उक्तं यत्‌ ' नि ' उपसर्गः भवेत्‌ ; नो चेत्‌ परस्मैपदे एव— मधुनि विशन्ति भ्रमराः | अत्र ' नि ' इति सप्तमीविभक्त्यात्मकं, न तु उपसर्गः |

उदुपधधातवः (55 धातवः )

तुद व्यथने ( पीडनं करोति, दुःखं प्रापयति ) → तुद्‌ + श → तुद इति अङ्गम्‌ → तुद + ति → तुदति

कुच → कुच्‌, गुज → गुज्‌ , रुजो → रुज्‌ , भुज → भुज्‌ , कुट → कुट्‌ , पुट → पुट्‌ , स्फुट → स्फुट्‌ , मुट → मुट्‌ , तुट → तुट्‌ , चुट → चुट्‌ , छुट → छुट्‌ , जुट → जुट्‌ इत्यादयः पञ्च - पञ्चाशत्‌ धातवः | ( एते धातवः लोके अप्रसिद्धाः |)

ऋदुपधधातवः (21 धातवः )

सृज विसर्गे ( सृष्टिं करोति, रचयति ) → सृज्‌ + श → सृज्‌ + अ → सृज इति अङ्गम्‌ → सृज + ति → सृजति

स्पृश संस्पर्शने ( स्पर्शं करोति ) → स्पृश्‌ + श → स्पृश्‌ + अ → स्पृश इति अङ्गम्‌ → स्पृश + ति → स्पृशति

कृष विलेखने ( कृषिकार्यं करोति ) → कृष् + श → कृष् + अ → कृष इति अङ्गम्‌ → कृष + ति → कृषति

ऋच → ऋच्‌, कृड → कृड्‌ , मृड → मृड्‌ , पृड → पृड्‌ , पृण → पृण्‌ , वृण → वृण्‌ , मृण → मृण्‌ , चृती → चृत्‌ इत्यादयः एकविंशतिः धातवः |

शेषधातवः (10 धातवः )

चर्च परिभाषण - भर्त्सनयोः ( चर्चां करोति, विचार - विमर्शं करोति ) → चर्च्‌ + श → चर्च्‌ + अ → चर्च इति अङ्गम्‌ → चर्च + ति → चर्चति

उच्छी → उच्छ्‌, ऋच्छ → ऋच्छ्‌ , मिच्छ → मिच्छ्‌ , उछि → उञ्छ्‌ , उब्ज → उब्ज्‌ , जर्ज → जर्ज्‌ , झर्झ → झर्झ्‌ , उज्झ → उज्झ्‌ , घूर्ण → घूर्ण्‌

शेषधातुषु किमपि विशिष्टं गणनिमित्तकं कार्यं न दृष्यते | भ्वादिगणः सामान्यं, तुदादिगणः विशेषः इति उक्तं पूर्वं; तर्हि किमर्थम्‌ एते शेषधातवः तुदादिगणे सन्ति न तु भ्वादिगणे ? उत्तरम्‌ अस्ति यत्‌ अत्रापि विशिष्टं गणनिमित्तकं कार्यम्‌ अस्ति | आच्छीनद्योर्नुम्‌ ( ७ . १ . ८० ) इत्यनेन तुदादौ शतरि स्त्रीयां नुम्‌ - आगमः वैकल्पिकः अस्ति | यथा बालिका चर्चन्ती गच्छति / बालिका चर्चती गच्छति | यावन्तः धातवः तुदादिगणे सन्ति, तेषां सर्वेषां शतरि स्त्रियां नुम्‌ - विकल्पो भवति | अदुपधधातवः चल्‌ इत्यादयः अपि अनेन एव कारणेन तुदादिगणे सन्ति | एषां धातूनाम्‌ अङ्गम्‌ अदन्तम्‌, अतः भ्वादिगणे यदि अभविष्यन्‌ तर्हि स्त्रियां शत्रन्तं रूपं चर्चन्ती इत्येव अभविष्यत्‌, न तु चर्चती | इदं वैशिष्ट्यं सर्वेषां तुदादिगणीयधातूनां कृते प्रवर्तते |

B. विशेषधातवः  ( 44   धातवः  )

1. इगन्तधातवः (16 धातवः )

इगन्तधातवः = इक्‌ - प्रत्याहारे कश्चन सदस्यः अन्ते येषां ते | इक्‌ - प्रत्याहारः नाम इ, उ , ऋ , ऌ | अतः अस्मिन्‌ इकारान्तधातवः , उकारान्तधातवः , ऋकारान्तधातवः च अन्तर्भूताः |

एतावता अस्माभिः दृष्टं यत्‌ इगन्तधातवः नियमानुसारं प्रवर्तन्ते | भ्वादिगणे दिवादिगणे च गणनियमम्‌ अनुसृत्य यथा विकरणप्रत्ययस्य स्वभावः, तथा एव इगन्तधातूनाम्‌ अङ्गकार्यम्‌ | भ्वादिगणे शप्‌ पित्‌ अतः सर्वत्र इगन्तधातौ गुणः— नी → ने , भू → भो , कृ → कर्‍ इति | दिवादिगणे श्यन्‌ अपित्‌ अतः सर्वत्र इगन्तधातुः यथावत्‌ तिष्ठति— प्री → प्रीय → प्रीयते , सू → सूय → सूयते इति | अतः भ्वादिगणे दिवादिगणे च इगन्तधातवः सामान्याः इति उच्यते | परन्तु तुदादिगणे इगन्तधातवः विशेषधातवः सन्ति | किमर्थमिति अत्र दृश्यताम्‌ |

श इति विकरणप्रत्ययः | अयं श - प्रत्ययः सार्वधातुकम् ( तिङ्‌ - शित्सार्वधातुकम् ), अपित्‌ ( पकारः इत्‌ यस्य न ), ङिद्वत् ( क्ङिति च )‌, अजादिः ( अच्‌ आदौ यस्य सः ) च | अतः सङ्क्षेपे अजादिः अपित्‌ इति वदेम |

एतावता वयं दृष्टवन्तः यत्‌ व्याकरणशास्त्रे इ, उ , ऋ इत्येषां कार्यद्वयं सम्भवति—

१ . गुणादेशः | नाम इ → ए, उ → ओ , ऋ → अर्‍ |

२ . यण्‌ आदेशः ( इको यणचि ) | नाम इ → य्‌, उ → व्‌ , ऋ → र्‍ |

अधुना इतोऽपि द्वे कार्ये सम्भवतः इति बोध्यम्‌—

३ . इयङ्‌, उवङ्‌ आदेशौ | इ → इय्‌ , उ → उव्‌ |

४ . रिङ्‌ इत्यादेशः | ऋ → रि |

कुत्र एतादृशकार्ययोः अवसरः प्राप्तः इति अधः पश्येम |

a. इकारान्तधातवः (4 धातवः )

श इति विकरणप्रत्ययः अजादिः अपित्‌ इति कारणतः एकं सूत्रम्‌ अत्र कार्यं करोति— अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) | अनेन इकारान्तधातूनाम्‌ इयङ्‌ आदेशः भवति अजाद्यपिति प्रत्यये परे | क्रमेण इदं कार्यम्‌ अवलोकयेम | तुदादिगणीयः रि गतौ  इति धातुः |

१ . अयं रि-धातुः यदि भ्वादिगणे अभविष्यत्‌, तर्हि लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम | रि + लट्‌ → रि + ति → रि + शप्‌ + ति → रि + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणः → रे‌ + अ + ति → एचोऽयवायावः इत्यनेन अयादेशः → रय्‌ + अ + ति = रयति | इदं केवलं चिन्तनार्थम् ; अयं रि - धातुः भ्वादौ नास्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

२ . तुदादिगणे सामान्यचिन्तनम्‌ अकरिष्याम, तर्हि रि - धातोः लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम | रि + लट्‌ → रि + ति → रि + श‌ + ति → रि + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ इत्यनेन श ङिद्वत्‌ , क्ङिति च इत्यनेन गुणनिषेधः → रि + अ + ति → इको यणचि इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → र्‍यति | इदं केवलं चिन्तनार्थम्‌ ; अयं रि - धातुः तुदादिगणे सामान्यधातुः नास्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

३ . वस्तुस्थितिः का इति अग्रे पश्येम | रि + लट्‌ → रि + ति → रि + श‌ + ति → रि + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः (  ७  .  ३  .  ८४  ) इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ इत्यनेन श ङिद्वत्‌, क्ङिति च इत्यनेन गुणनिषेधः → रि + अ + ति → इको यणचि (६.१.७७) इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → श - प्रत्ययः अजादिः अपित्‌ अतः अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यनेन यण्‌ - सन्धिं प्रबाध्य इयङ्‌ आदेशः भवति |

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) = श्नुप्रत्ययान्ताङ्गस्य ( स्वादिगणस्य अङ्गस्य यथा शक्नु, चिनु इत्यनयोः ), इकारान्त - उकारान्तधातुरूपि - अङ्गस्य , भ्रू - प्रातिपदिकस्य च— एषाम्‌ इकारस्य उकारस्य स्थाने क्रमेण इयङ्‌ उवङ्‌ च आदेशः भवति अजादि - प्रत्यये परे | श्नु - प्रसङ्गे प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः ( परिभाषा # २३ ) इति परिभाषया तदन्तविधिः ; अनेन यस्य अङ्गस्य अन्ते श्नु - प्रत्ययः स्यात्‌ , तस्मात्‌ इत्यर्थः | य्वोः इति विशेषणं " धातु " शब्दस्य एव यतोहि श्नुप्रत्ययान्ताङ्गम्‌ , भ्रू प्रातिपदिकम्‌ च उकारान्तः एव अतः तत्र इयङ्‌ इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति | तर्हि ' धातु ' इत्येव अवशिष्यते यस्य कृते य्वोः इति विशेषणं योग्यम्‌ | येन विधिस्तदन्तस्य ( १ . १ . ७२ ) इत्यनेन यस्य धातोः अन्ते इकार - उकारः स्यात्‌ इति अर्थः | श्नुश्च धातुश्च , भ्रुश्च तयोः इतरेतरद्वन्द्वः श्नुधातुभ्रुवः , तेषां श्नुधातुभ्रुवाम्‌ | इश्च उश्च तयोः इतरेतरद्वन्द्वः यू , तयोः य्वोः | इयङ्‌ च उवङ्‌ च तयोः इतरेतरद्वन्द्वः , इयङुवङौ | अचि सप्तम्यन्तं , श्नुधातुभ्रुवां षष्ठ्यन्तं , य्वोः षष्ठ्यन्तम्‌ , इयङुवङौ प्रथमान्तम्‌ , अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | अङ्गस्य ( ६. ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्‌— य्वोः श्नुधातुभ्रुवाम् ‌अङ्गानां इयङुवङौ अचि |

मनसि भवेत्‌ यत्‌ अस्मिन्‌ सूत्रे " किति ङिति " इति न उक्तं, परन्तु प्रत्ययः कित्‌ - ङित्‌ नास्ति चेत्‌ इगन्तानां धातूनाम्‌ इकः गुणः अतः तत्र अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यस्य प्राप्तिः नास्ति | तत्रापि प्रसक्तिः आसीत्‌ , परन्तु सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) इत्यस्य परसूत्रत्वात्‌ बलवत्‌ |

अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य  ' ( १ . १ . ५५ ) इति सूत्रं वक्ति यत्‌ आदेशः अनेकाल्‌ अस्ति चेत्‌ ( आदेशे एक एव वर्णः न अपि तु अनेके वर्णाः ), तर्हि सर्वस्य, नाम सर्वाङ्गस्य स्थाने आदेशः आयाति | इयङ्‌ इत्यस्मिन्‌ आदेशे अकार - ङकारयोः इत्‌ - संज्ञा भवतः अतः इय्‌ इति अवशिष्यते | इय्‌ इत्यस्मिन्‌ एक एव वर्णः न अपि तु तस्मात्‌ अधिकाः वर्णाः (“ इ” , “ य्‌” इति ), अतः अनेकाल्‌ अस्ति | इदं सूत्रम्‌ अलोऽन्त्यस्य ( १ . १ . ५२ ) इत्यस्य अपवादः | तर्हि अत्र पूर्णस्य " रि " इत्यस्य स्थाने इयङ्‌ भवतु इति इदं सूत्रं विदधाति | परन्तु ङिच्च ( १ . १ . ५३ ),   अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य  इत्यस्य अपवादभूतसूत्रम्‌ | ङिच्च' इति सूत्रेण आदेशः ङित्‌ चेत्‌ , तर्हि अनेकाल्‌ चेदपि अङ्गस्य अन्त्यस्य एव स्थाने आदेशः | अतः रि - धातौ इकारस्थाने इय्‌ - आदेशः |

अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य   (     १     .     १     .     ५५     ) =     आदेशः अनेकाल्‌     (     आदेशे एक एव वर्णः न अपि तु अनेके वर्णाः     )     अथवा शित्‌ चेत्‌    ,     सर्वस्थानिनः स्थाने भवति     (     न तु अन्त्यवर्णस्य     ) | (     यस्य स्थाने आदेशः आदिष्टः     ,     सः स्थानी     |)     इदं सूत्रम्‌    अलोऽन्त्यस्य        (     १     .     १     .     ५२     )     इत्यस्य अपवादः     |     न एकः अनेकः नञ्तत्पुरुषः     ;     अनेकः अल्‌ यस्य सः अनेकाल्‌ बहुब्रीहिः     ;     शकारः इत्‌ यस्य सः शित्‌ बहुब्रीहिः     ;     अनेकाल्‌ च शित्‌ च अनेकाल्शित्‌ समाहारद्वन्द्वः     |     अनेकाल्‌ प्रथमान्तं     ,     शित्‌ प्रथमान्तं     ,     सर्वस्य षष्ठ्यन्तं     ,     त्रिपदमिदं सूत्रम्‌     |    स्थानेऽन्तरतमः        (     १     .     १     .     ५०     )     इत्यस्मात्‌    स्थाने    इत्यस्य अनुवृत्तिः     |    अनुवृत्ति   -   सहितसूत्रम्‌—   अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य स्थाने     |

' ङिच्च         (     १     .     १     .     ५३     ) =     ङित्‌     -     आदेशः अनेकाल्‌ चेदपि अन्त्यस्य एव स्थाने भवति     |    इदं सूत्रम्‌     अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य    (     १     .     १     .     ५५     )     इति सूत्रस्य अपवादः     ;    अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य  '  (     १     .     १     .     ५५     )     तु    अलोऽन्त्यस्य        (     १     .     १     .     ५२     )     इत्यस्य अपवादः     |     ङकारः इत यस्य सः ङित्‌    ,     बहुव्रीहिः     |     ङित्‌ प्रथमान्तं     ,     च अव्ययपदं     ,     द्विपदमिदं सूत्रम्‌     |    अलोऽन्त्यस्य        (     १     .     १     .     ५२     )     इत्यस्मात्‌    अलः   ,   अन्त्यस्य   इत्यनयोः अनुवृत्तिः   |   स्थानेऽन्तरतमः        (     १     .     १     .     ५०     )     इत्यस्मात्‌    स्थाने    इत्यस्य अनुवृत्तिः     |    अनुवृत्ति   -   सहितसूत्रम्‌—   ङित्‌ च     अ   न्त्यस्य अलः स्थाने     |

रि गतौ →   रि     +     श →   रि + अ → अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यनेन अचि परे इयङ्‌ - आदेशः → र्‍ + इय्‌ + अ → रिय इति अङ्गम्‌ → रिय + ति → रियति

तुदादिगणे चत्वारः इकारान्तधातवः रि गतौ   ,     पि गतौ     ,     धि गतौ     ,     क्षि गतौ     |     सर्वेषाम्‌ अर्थः    '    गच्छति     ',     अपि च सर्वेषां कार्यं रि यथावत्‌ अतः रियति     ,     पियति     ,     धियति     ,     क्षियति     |

b. उकारान्त / ऊकारान्तधातवः (6 धातवः )

श इति विकरणप्रत्ययः अजादिः अपित्‌ इति उक्तं ; तस्मात्‌ कारणात्‌ अत्र पुनः इदं सूत्रम्‌ प्रवर्तते— अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) | अनेन उकारान्तधातूनाम्‌ उवङ्‌ आदेशः भवति अजाद्यपिति प्रत्यये परे | क्रमेण इदं कार्यम्‌ अवलोकयेम | तुदादिगणीयः गु पुरीषोत्सर्गे इति धातुः |

१ . अयं गु-धातुः यदि भ्वादिगणे अभविष्यत्‌, तर्हि लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम | गु + लट्‌ → गु + ति → गु + शप्‌ + ति → गु + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणः → गो + अ + ति → एचोऽयवायावः इत्यनेन अवादेशः → गव्‌ + अ + ति → गवति | इदं केवलं चिन्तनार्थम्‌ ; अयं गु - धातुः भ्वादौ नास्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

२ . यदि तुदादिगणे सामान्यचिन्तनम्‌ अकरिष्याम, तर्हि लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम | गु + लट्‌ → गु + ति → गु + श‌ + ति → गु + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ इत्यनेन श ङिद्वत्‌ , क्ङिति च इत्यनेन गुणनिषेधः → गु + अ + ति → इको यणचि इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → ग्वति | इदं केवलं चिन्तनार्थम्‌ ; अयं गु - धातुः तुदादिगणे सामान्यधातुः नास्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

३ . वस्तुस्थितिः का इति अग्रे पश्येम | गु + लट्‌ → गु + ति → गु + श‌ + ति → गु + अ + ति → सार्वधातुकार्धधातुकयोः  (  ७  .  ३  .  ८४  )  इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ इत्यनेन श ङिद्वत्‌, क्ङिति च इत्यनेन गुणनिषेधः → गु + अ + ति → इको यणचि  (६.१.७७) इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → श - प्रत्ययः अजादिः अपित्‌ अतः अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यनेन यण्‌ - सन्धिं प्रबाध्य उवङ्‌ - आदेशः भवति |

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ इत्यस्य अर्थः उपरि दत्तः | अत्र गु - धातुः उकारान्तः अतः उकारस्य स्थाने उवङ्‌ - आदेशः न तु इयङ्‌, इत्येव भेदः— यतोहि सूत्रेण उक्तं यत्‌ इकारान्तधातोः स्थाने इयङ्‌ , उकारान्तधातोः स्थाने उवङ्‌ | तदा उवङ्‌ आदेशः कस्य स्थाने इति चेत्‌ , पुनः अनेकाल्‌ शित्सर्वस्य इत्यस्य अपवादे ङिच्च सूचयति यत्‌ ङित्त्वात्‌ अन्त्यस्य एव आदेशः | अतः यण्‌ प्रबाध्य उवङ्‍ - आदेशः भवति अन्त्यस्य उकारस्य स्थाने |

गु पुरीषोत्सर्गे → गु + श → गु + अ → अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यनेन अचि परे उवङ्‌ - आदेशः → ग्‌ + उव्‌ + अ → गुव इति अङ्गम्‌ → गुव + ति → गुवति

तुदादिगणे षट्‌ उकारान्तधातवः गु, ध्रु , कुङ्‌ , णू , धू , षू | एषां सर्वेषां कार्यं गु - धातोः यथावत्‌ अतः गुवति , ध्रुवति , कुवते ( ङित्‌ अतः आत्मनेपदिधातुः ), नुवति , धुवति , सुवति |

गु पुरीषोत्सर्गे → गुवति

ध्रु गतिस्थैर्ययोः ( गच्छति, स्थिरः भवति ) → ध्रुव इति अङ्गम्‌ → ध्रुव + ति → ध्रुवति

कुङ्‌ शब्दे ( ध्वनिं करोति ) → कुव इति अङ्गम्‌ → कुव + ते → कुवते

णू स्तवने ( स्तुतिं करोति, प्रशंसां करोति ) → णो नः ( ६ . १ . ६५ ) → नू + श → नुव इति अङ्गम्‌ → नुव + ति → नुवति

धू विधूनने ( बाधति, कम्पनं कारयति ) → धुव इति अङ्गम्‌ → धुव + ति → धुवति

षू प्रेरणे ( प्रेरयति ) → धात्वादेः षः सः ( ६ . १ . ६४ ) → सू + श → सुव इति अङ्गम्‌ → सुव + ति → सुवति

c. ऋकारान्तधातवः

तुदादिगणे चत्वारः ऋकारान्तधातवः सन्ति— मृङ्‌, पृङ्‌ , दृङ्‌ , धृङ्‌ च | इमे सर्वे ङितः अतः अनुदात्तङित‌ आत्मनेपदम्‌ ( १ . ३ . १२ ) इत्यनेन आत्मनेपदिनः |

तुदादिगणे शपं प्रबाध्य श - विकरणप्रत्ययः आयाति इति ज्ञातम्‌ | तस्मात्‌ कारणात्‌ अत्र रिङ्शयग्लिङ्क्षु ( ७ . ४ . २८ ) इति सूत्रं कार्यं करोति | अनेन ऋकारान्तधातूनां रिङ्‌ - आदेशः भवति, श - प्रत्यये परे | क्रमेण इदं कार्यम्‌ अवलोकयेम | तुदादिगणीयः मृङ्‌ प्राणत्यागे इति धातुः |

१ . अयं मृङ्‌ - धातुः यदि भ्वादिगणे अभविष्यत्‌, तर्हि लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम | ङकारस्य इत्‌ - संज्ञा अतः मृ अवशिष्यते ; ङित्‌ अतः अनुदात्तङित‌ आत्मनेपदम्‌ ( १ . ३ . १२ ) इत्यनेन आत्मनेपदिधातुः |

मृ + शप्‌ → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणः → मर्‍ + अ → मर इति अङ्गम्‌ → मर + ते = मरते | इदं केवलं चिन्तनार्थम् ; अयं मृङ्‌ - धातुः भ्वादौ नास्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

२ . यदि तुदादिगणे सामान्यचिन्तनम्‌ अकरिष्याम, तर्हि लटि किं रूपम्‌ अभविष्यत्‌ इति चिन्तयेम |

मृ + श → मृ + अ → सार्वधातुकार्धधातुकयोः इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ इत्यनेन श ङिद्वत्‌, क्ङिति च इत्यनेन गुणनिषेधः → इको यणचि इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → म्र इति अङम्‌ → म्र + ते → म्रते | इदं केवलं चिन्तनार्थम्‌ ; वास्तवे इको यणचि बाधितम्‌ अस्ति अतः इदं रूपं न सम्भवति |

३ . वस्तुस्थितिः का इति अग्रे पश्येम |

मृङ्‌ प्राणत्यागे → मृ + श → मृ + अ → इको यणचि' ( ६ . १ . ७७ ) ' इत्यस्य प्राप्तिः, तत्‌ प्रबाध्य सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) इत्यनेन गुण - प्राप्तिः , सार्वधातुकमपित्‌   (  १  .  २  .  ४  ) इत्यनेन अपित्त्वात्‌ ङि द्वत्‌  ,  क्क्ङिति च  (  १  .  १  .  ५  ) इत्यनेन ङित्त्वात्‌ गुणनिषेधः → रिङ् शयग्लिङ्‌क्षु ( ७ . ४ . २८ ) इत्यनेन श - प्रत्यये परे ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्‌ - आदेशः ( मृ - धातोः पूर्णतया स्थाने रि ); ङिच्च ( १ . १ . ५३ ) इत्यनेन आदेशः ङित्‌ चेत्‌ , तर्हि अनेकाल्‌ चेदपि अङ्गस्य अन्त्यस्य एव स्थाने आदेशः → म्‌ + रि + अ → म्रि + अ → इको यणचि इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → श - प्रत्ययः अजादिः अपित्‌ अतः यण्‌ - सन्धिं प्रबाध्य अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ( ६ . ४ . ७७ ) इत्यनेन इयङ्‌ आदेशः → इयङ्‌ आदेशः ङित्‌ अतः ङिच्च इत्यनेन अन्त्यस्य एव आदेशः , इकारस्य स्थाने इय्‌ - आदेशः → म्र्‌ + इय्‌ + अ → म्रिय्‌ + अ → म्रिय इति अङ्गम्‌ → म्रिय + ते → म्रियते

अत्र एकः प्रश्नः उदेति  —   यदा रिङ्‌    -    आदेशः विहितः   ,    तदा म्रि इति रूपम्‌    |    अस्यां स्थित्यां धातुसंज्ञा नास्ति किल    ,    तर्हि  अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ  इत्यस्य प्रसक्तिः कथम्‌    ?

आदेशस्य योजनेन आगमस्य योजनेन च धातुः धातुरेव तिष्ठति   ;    स्वस्य धातुसंज्ञा तिष्ठति    |    मृ → म्रि इत्यस्य विकारेण म्रि तदानीं धातुः    ;    तस्य धातुसंज्ञा तदानीम्‌ अस्ति    |    यतः रि इति आदेशः    |    अनन्तरम्‌ इयङ्‌ इति आदेशस्य संयोजनेन अपि धातुसंज्ञा वर्तते    |    म्रि → म्रिय्‌ अयमपि धातुः    |    परन्तु एकवारं यदा विकरणप्रत्ययः संयोजितः   ,    तदा धातुसंज्ञा न तिष्ठति    |    म्रिय्‌    +    अ → म्रिय    |    श इति विकरणप्रत्ययः    ;    तस्य पृथक्‌ प्रत्ययसंज्ञा अस्ति अतः तस्य संयोजनेन म्रिय इति अधुना धातुः नास्ति    |    अस्यां दशायां धातुसंज्ञा न तिष्ठति    ,    अधुना अङ्गसंज्ञा एव वर्तते    |

तुदादिगणे चत्वारः ऋकारान्तधातवः—

मृङ्‌ प्राणत्यागे → म्रियते

पृङ्‌ व्यायामे ( कार्ये निमग्नः भवति ) → प्रियते

दृङ्‌ आदरे ( आदरं प्रकटयति ) → द्रियते

धृङ्‌ अवस्थाने ( स्थितः भवति, जीवितः भवति ) → ध्रियते

रिङ् शयग्लिङ्‌क्षु ( ७ . ४ . २८ ) = ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्‌ - आदेशो भवति श - प्रत्यये, यक्‌ - प्रत्यये , यकारादि - आर्धधातुक - लिङ्‌ - प्रत्यये च परे | शश्च यक्‌ च लिङ्‌ च तेषामितरेतरद्वन्द्वः शयग्लिङः , तेषु शयग्लिङ्‌क्षु | रिङ्‌ प्रथमान्तं , शयग्लिङ्‌क्षु सप्तम्यन्तं , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | अयङ्‌ यि क्ङिति ( ७ . ४ . २२ ) इत्यस्मात्‌ यि , अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः ( ७ . ४ . २५ ) इत्यस्मात्‌ असार्वधातुके , रीङ्‌ ऋतः ( ७ . ४ . २७ ) इत्यस्मात्‌ ऋतः इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः | अङ्गस्य ( ६ . ४ . १ ) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति - सहितसूत्रम्‌— ऋतः अङ्गस्य रिङ्‌ यि असार्वधातुके शयग्लिङ्‌क्षु |

यस्मिन्‌ विधिः तदादावल्ग्रहणे इति परिभाषया यि नाम यकारादौ ( यस्य आदौ यकारः, तस्मिन्‌ परे ) | यि असार्वधातुके च लिङः विशेषणम्‌ |  येन विधिस्तदन्तस्य        (     १     .     १     .     ७२     )  इत्यनेन ऋतः अङ्गस्य नाम न केवलम्‌ ऋकारस्य इत्यङ्गस्य , अपि तु ऋकारान्तस्य अङ्गस्य | रिङ् ङित्‌ , अतः अलोऽन्त्यस्य ( १ . १ . ५२ ) इत्यस्य बाधकसूत्रम्‌ अनेकाल्‌ शित्सर्वस्य ( १ . १ . ५५ ), तत्‌ प्रबाध्य ङिच्च ( १ . १ . ५३ ) इति सूत्रेण आदेशः ङित्‌ चेत्‌ , तर्हि अनेकाल्‌ चेदपि अङ्गस्य अन्त्यस्य एव स्थाने आदेशः |

येन विधिस्तदन्तस्य       (     १     .     १     .     ७२     )   =     विशेषणं तदन्तस्य अपि भवति    ,     स्वस्यापि भवति    |    सोऽन्ते यस्य स तदन्तः     ,     तस्य तदन्तस्य बहुव्रीहिः     |     विधीयते इति विधिः     |     येन तृतीयान्तम्‌     ,     विधिः प्रथमान्तम्‌     ,     तदन्तस्य षष्ठ्यन्तम्‌     ,     त्रिपदमिदं सूत्रम्‌    |   स्वं रूपं शब्दस्याऽशब्दसंज्ञा      (     १     .     १     .     ६८     )     इत्यस्मात्‌    स्वम्‌   ,   रूपम्‌    इत्यनयोः अनुवृत्तिः     |     विभक्तिपरिणामः इत्यनेन षष्ठ्यन्ते भवतः     ,    स्वस्य रूपस्य     |    अनुवृत्ति     -     सहितसूत्रम्‌—    येन विधिः तदन्तस्य स्वस्य रूपस्य   (    च     )  |   परिभाषासूत्रम्‌   |

' ङिच्च      (    १    .    १    .    ५३    ) =    ङित्‌    -    आदेशः अनेकाल्‌ चेदपि अन्त्यस्य एव स्थाने भवति    |    इदं सूत्रम्‌     अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य      (         १         .         १         .         ५५         )      इति सूत्रस्य अपवादः    ;    अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य '  (    १    .    १    .    ५५    )    तु  अलोऽन्त्यस्य     (    १    .    १    .    ५२    )    इत्यस्य अपवादः    |    ङकारः इत यस्य सः ङित्‌   ,    बहुव्रीहिः    |    ङित्‌ प्रथमान्तं    ,    च अव्ययपदं    ,    द्विपदमिदं सूत्रम्‌    |    अलोऽन्त्यस्य              (         १         .         १         .         ५२         )         इत्यस्मात्‌      अलः    ,    अन्त्यस्य    इत्यनयोः अनुवृत्तिः     |    स्थानेऽन्तरतमः              (         १         .         १         .         ५०         )         इत्यस्मात्‌      स्थाने      इत्यस्य अनुवृत्तिः         |       अनुवृत्ति     -     सहितसूत्रम्‌—    ङित्‌ च       अ   न्त्यस्य अलः स्थाने        |

' * हलि च इति सूत्रे यथा, '  तथैव अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ इति सूत्रे अपिति परे, किति परे , ङिति परे वा नोक्तम्‌ , न वा अनुवृत्तौ अस्ति | परन्तु अनयोः सूत्रयोः कार्यं न सम्भवति पिति परे | अतः पाणिनेः वदनस्य आवश्यकता नासीत्‌ | " अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः " इत्युच्यते | अर्धमात्रायाः अपि व्यर्थता न भवति | अत्र अस्माभिः अनुमानेन अवगतमेव |

d. दीर्घ - ॠकारान्तधातवः ( द्वौ धातू स्तः )

तुदादिगणे कॄ विक्षेपे ( क्षिपति, प्रसारयति ), गॄ निगरणे इति द्वौ ॠकारान्तधातू स्तः |

अधुना अस्माभिः दृष्टं यत्‌ ह्रस्व - ऋकारान्तधातूनां रिङ्‌ - आदेशः भवति, यथा मृङ्‌ → रिङ्‌ आदेशः → म्रि → इयङ्‌ आदेशः → म्रिय्‌ + श - विकरणप्रत्ययः → म्रिय इति अङ्गम्‌ + ते → म्रियते

दीर्घॠकारान्तधातूनां क्रमः भिन्नः |

स्मर्यते यत्‌ दिवादिगणे दीर्घॠकारान्तधातुषु ॠकारस्य स्थाने इ - आदेशः जॄ → जि | तुदादिगणे अपि तथा ; उभयत्र ॠत इद्धातोः ( ७ . १ . १०० ) इत्यस्य प्रसक्तिः | परन्तु ततः अग्रे भिद्यते यतोहि दिवादिगणे श्यन्‌ हलादिः अपित्‌ ; किन्तु तुदादिगणे श अजादिः अपित्‌ | दिवादिगणे हलि च इत्यनेन उपधायाम्‌ इकः दीर्घत्वम्‌, परन्तु तुदादिगणे हलि च इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति अतः उपधायाम्‌ इक्‌ ह्रस्वः तिष्ठति | अग्रे क्रमः प्रदत्तः अस्ति— कॄ इति धातुः |

कॄ + श‌ → कॄ + अ → इको यणचि ( ६ . १ . ७७ ) इत्यनेन यण्‌ - सन्धेः प्राप्तिः → तं प्रबाध्य सार्वधातुकार्धधातुकयोः ( ७ . ३ . ८४ ) इत्यनेन गुणप्राप्तिः → सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ ( १  .  २  .  ४  ) इत्यनेन श ङिद्वत्‌, क्ङिति च (  १  .  १  .  ५  ) इत्यनेन गुणनिषेधः → कॄ + अ → ॠत इद्धातोः ( ७ . १ . १०० ) इत्यनेन   ॠ दन्तस्य धातोः ह्रस्व - इकारादेशः → कि + अ → उरण्‌ रपरः ( १ . १ . ५१ ) इत्यनेन ऋकारस्य स्थाने यदा अण् - आदेशः भवति , तदा सः अण्‌ सदा‌ रपरः → किर्‍ → किर्‍ + अ → किर इति अङ्गम्‌ → किर + ति → किरति

ॠत इद्‌ धातोः ( ७  .  १  .  १००  ) = ॠ दन्तस्य धातोः अङ्गस्य ह्रस्व - इकारादेशो भवति ( किति ङिति प्रत्यये परे ) | कित्‌ - ङित्‌ भिन्नप्रत्ययः परे चेत्‌, गुणे सति इकारादेशस्य प्रसक्तिर्न भवति | अलोऽन्त्यस्य (  १  .  १  .  ५२  )  इत्यस्य साहाय्येन पूर्णतया धातोः स्थाने न  ,  अपि तु अन्तिमस्य ॠकारस्य स्थाने ह्रस्व  -  इकारादेशः  |    ॠ तः षष्ठ्यन्तम्‌  ,  इत्‌ प्रथमान्तम्‌  ,  धातोः षष्ठ्यन्तम्‌  ,  त्रिपदमिदं सूत्रम्‌  | अङ्गस्य  (  ६  .  ४  .  १  )   इत्यस्य अधिकारः  |   येन विधिस्तदन्तस्य              (         १         .         १         .         ७२         )       इत्यस्य साहाय्येन       ॠतः    इत्यनेन ॠदन्तस्य इत्यस्यापि ग्रहणम्‌     |      अनुवृत्ति     -     सहितसूत्रम्‌—    ॠतः धातोः अङ्गस्य इत्‌    |

अलोऽन्त्यस्य ( १ . १ . ५२ ) = षष्ठीविभक्ति - द्वारा यस्य पदस्य स्थाने आदेशः प्राप्तः, सः आदेशः अन्त्यस्य अल्‌ - वर्णस्य स्थाने भवति | अलः षष्ठ्यन्तम्‌ , अन्त्यस्य षष्ठ्यन्तम्‌ , द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | षष्ठी स्थानेयोगा ( १ . १ . ४९ ) इत्यस्मात्‌ षष्ठी , स्थाने इत्यनयोः अनुवृत्तिः |    अनुवृत्ति     -     सहितसूत्रम्‌—    षष्ठ्या अन्त्यस्य अलः स्थाने          (         विद्यमानः आदेशः         )     |     परिभाषासूत्रम्‌     |

येन विधिस्तदन्तस्य             (         १         .         १         .         ७२         )       =         विशेषणं तदन्तस्य अपि भवति        ,         स्वस्यापि भवति       |       सोऽन्ते यस्य स तदन्तः         ,         तस्य तदन्तस्य बहुव्रीहिः         |         विधीयते इति विधिः         |         येन तृतीयान्तम्‌         ,         विधिः प्रथमान्तम्‌         ,         तदन्तस्य षष्ठ्यन्तम्‌         ,         त्रिपदमिदं सूत्रम्‌       |    स्वं रूपं शब्दस्याऽशब्दसंज्ञा          (         १         .         १         .         ६८         )         इत्यस्मात्‌      स्वम्‌    ,    रूपम्‌      इत्यनयोः अनुवृत्तिः         |         विभक्तिपरिणामः इत्यनेन षष्ठ्यन्ते भवतः         ,      स्वस्य रूपस्य        |       अनुवृत्ति         -         सहितसूत्रम्‌—      येन विधिः तदन्तस्य स्वस्य रूपस्य    (       च         )     |     परिभाषासूत्रम्‌     |

उरण्‌ रपरः             (         १         .         १         .         ५१         ) =         ऋकारस्य स्थाने यदा अण्         -         आदेशः भवति        ,         तदा सः अण्‌ सदा‌ रपरः भवति         |         ऋकारेण त्रिंशत्‌         -         प्रकारकः ऋकारः भवति इति बोध्यम्‌         |         रः परो यस्य सः रपरः         |         उः षष्ठ्यन्तम्‌         ,         अण्‌ प्रथमान्तम्‌         ,         रपरः प्रथमान्तम्‌         ,         त्रिपदमिदं सूत्रम्‌         |      स्थानेऽन्तरतमः          (         १         .         १         .         ५०         )         इत्यस्मात्‌      स्थाने      इत्यस्य अनुवृत्तिः         |         अनुवृत्ति         -         सहितसूत्रम्‌—          उः स्थाने अण्‌ रपरः              |

ऋकारस्य स्थाने यदा अण् - प्रत्याहारस्य कश्चन सदस्यः (' अ ', ' इ, ' उ ' वा ) आयाति , तदा तस्मात्‌ रेफः आयाति | अतः अण्‌ " रपरः " भवति— ' अर् ', ' इर्‍ ', ' उर्‍ ' वा इति | अत्र ॠकारस्य स्थाने इ आगतः , अतः रपरः भवति , इर्‍ इति | कि → किर्‍ |

गॄ धातुः अपि तथा | गॄ + अ → गि + अ → गिर् + अ→ गिर इति अङ्गम्‌ → गिर  +  ति → गिरति

दिवादिगणे क्रमः तथैव अस्ति, किन्तु अन्ते इकारः दीर्घः भवति—

जॄ → ( ॠत इद्धातोः ) जि → ( उरण्‌ रपरः ) जिर्‍ → ( हलि च ) जीर्‍ + ( श्यन्‌ विकरणप्रत्ययः ) य → जीर्य इति अङ्गम्‌ → जीर्य + ति → जीर्यति

हलि च  (  ८  .  २  .  ७७  )  इत्यनेन   हलि परे रेफान्तानां वकारान्तानां च धातूनाम्‌ उपधायां स्थितः इक्‌      -      वर्णः दीर्घो भवति     |  दिवादिगणे श्यन्‌ हलादिः अपित्‌ अस्ति  ;  तुदादिगणे श अजादिः अपित्‌ अस्ति  |  अतः दिवादौ ॠकारान्तधातुषु हलि च इत्यस्य प्रसक्तिः  ;  तुदादौ अस्यामेव दशायां हलि च कार्यं न करोति  |

अत्र उरण्‌ रपरः इत्यस्य सम्यक्तया बोधार्थं गुणसन्धिम्‌ एकवारम्‌ अवलोकयाम |

अ / आ + इ / ई = ए

अ / आ + उ / ऊ = ओ

अ / आ + ऋ / ॠ = अर्

इति सामान्यनियमः अस्ति | परन्तु गुणसंज्ञा - विधायकसूत्रम्‌ अदेङ्ग गुणः ( १ . १ . २ ) इत्यनेन अ, ए , ओ इत्येषाम्‌ एव वर्णानां गुणसंज्ञा भवति | तत्र " अर्‍ " किमपि नास्ति | यत्र गुणसन्धिः अपेक्षितः , तत्र आद्गुणः ( ६ . १ . ८७ ) इत्यनेन अवर्णात्‌ अचि परे पूर्वपरयोः एकः गुणादेशः भवति | गुणादेशः नाम पूर्वपरयोः स्थाने ' अ ' वा , ' ए ' वा ' ओ ' वा आगच्छेत्‌ | तत्र " अर्‍ " तु नास्त्येव | तर्हि अ + ऋ → अर् कथम्‌ ? वस्तुतः ऋकारस्य गुणसन्धिः एवं भवति— अ + ऋ → " अ, ए , ओ " इत्येषु गुणसंज्ञकवर्णेषु कश्चन स्वीकर्तव्यः | अधुना स्थानेऽन्तरतमः इति सूत्रेण ध्वनि - दृष्ट्या तेषु त्रिषु , द्वयोः वर्णयोः स्थाने कस्य गुणसंज्ञकवर्णस्य उच्चारणार्थं " स्थान - तौल्यम्‌ " अस्ति इति अवलोकनीयं भवति | अकारस्य कण्ठस्थानम्‌ , ऋकारस्य मूर्धास्थानम्‌ | अ , ए , ओ इति गुणसंज्ञकवर्णेषु कस्यापि कण्ठमूर्धास्थानं नास्ति | ( अ = कण्ठस्थानम्‌ , ए = कण्ठतालुस्थानम्‌ , ओ = कण्ठोष्ठस्थानम्‌ इति |) तेषु त्रिषु , अ - ऋ इत्यनयोः स्थाने अकारस्य एव अधिकसाम्यं वर्तते | अतः अ - ऋ इत्यनयोः स्थाने " अ " इत्यस्य गुणादेशप्राप्तिः | अधुना ऋ - स्थाने यः अकारः आगतः , सः अण्‌ - प्रत्याहारस्य सदस्यः , अतः उरण्‌ रपरः इत्यनेन रेफः परः भवति | तर्हि आहत्य अ / आ + ऋ / ॠ → आद्गुणः इत्यनेन पूर्वपरयोः स्थाने ' अ ' → उरण्‌ रपरः → अर्‍ | महा + ऋषिः → मह्‌ + अर्‍ + षि → महर्षिः |

अवधेयं यत्‌ ॠत इद्धातोः इति सूत्रं किति ङिति प्रत्यये परे एव कार्यं करोति | अतः सार्वधातुकलकारेषु यत्र विकरणप्रत्ययः अपित्‌ नास्ति, तत्र यद्यपि प्रसक्तिः तु अस्ति , किन्तु प्राप्तिः न भविष्यति | वृत्तान्ते भ्वादिगणे तॄ इति धातुः | यद्यपि ॠकारान्तधातुः अस्ति , तथापि ॠत इद्धातोः इत्यनेन ॠ - स्थाने इकारादेशः न भवति | भ्वादिगणे शप्‌ पित्‌ अस्ति अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति सूत्रेण गुणः भवति | तॄ + शप्‌ → तॄ + अ → तर्‍ + अ → तर इति अङ्गम्‌ → तर + ति → तरति |

अतः गणम्‌ अनुसृत्य ॠकारान्तधातूनां कः भेदः इति पश्येम—

भ्वादिगणे तॄ → गुणः → तरति

दिवादिगणे जॄ → इ - आदेशः, हलि च दीर्घः → जीर्यति

तुदादिगणे कॄ → इ - आदेशः, अजादिः अपित्‌ अतः न दीर्घः → किरति

केचन जनाः वदन्ति यत्‌ भ्वादितुदादिगणयोः विषयः भ्रमात्मकः, कः धातुः कस्मिन्‌ गणे इति | किन्तु यत्र गणसम्बद्धकार्यं वर्तते , तत्र अस्माकं न कोऽपि भ्रमः स्यात्‌ | भ्वादिगणे गुणकार्यं प्रवर्तते ; तुदादिगणे न कुत्रापि गुणकार्यम्‌ | तुदादिगणे विकरणप्रत्ययः अजादिः अपित्‌ अतः सामान्यम्‌ अपित्‌ - निमित्तं कार्यम्‌ अपि , विशिष्टम्‌ अजादि - अपित्‌ - निमित्तं कार्यम्‌ अपि भवतः , ये भ्वादौ न सञ्जायेते | यथा दीर्घ - ॠकारः → इ - कारः प्रवर्तते केषुचिदपि अपित्सु प्रत्ययेषु , अतः दिवादौ अपि ( जॄ → जीर्यति ), तुदादौ अपि ( कॄ → किरति ) | इयङ्‌ - आदेशः किन्तु अजादिषु अपित्सु एव प्रवर्तते ( अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ) | रि + अ → रिय   ति   |

Swarup – May 2013 (updated July 2015)

Subpages (1):  तदादि-तदन्त-ग्रहणाम्‌ - परिभाषा २३