14---samAsaH

अत्र समासप्रकरणस्य अध्ययनं भवति | ये जनाः अधुना प्रथमवारं समासस्य पाठं पठन्ति, ते अधस्तन-प्रथमं पाठं सम्यक् पठेयुः |    येषां पूर्वमेव समासपाठस्य कश्चन अनुभावः जातः , ते प्रथमं पाठं त्यक्त्वा अग्रे गच्छेयुः | समासप्रकरणस्य अध्ययनार्थम् उपसर्जनसंज्ञायाः अभिज्ञानम् अत्यवश्यकम् अस्ति | तस्मिन् विषये प्रथमे पाठे उक्तम् अस्ति | पाणिनेः अष्टाध्यायां कारकप्रकरणस्य , समासप्रकरणस्य च मध्ये कश्चित् महत्वपूर्णः सम्बन्धः वर्तते | समासप्रकरणस्य अध्ययनार्थं कारकप्रकरणस्य केषाञ्चन सूत्राणां पूर्वज्ञानम् अपेक्षितम् अस्ति | यत्र यत्र तादृशसम्बन्धज्ञानम् आवश्यकम् अस्ति समासप्रकरणस्य अध्ययनार्थं तत्र तत्र कारकसम्बद्धसूत्राणाम् उल्लेखः क्रियते।



सामान्यतया शात्राध्यनने समासप्रकरणस्य अध्ययनम् अन्यान् सर्वान् प्रकरणान् पठित्वा अन्ते भवति | किमर्थम् इति चेत् समासप्रकरणस्य अतीव गहनसम्बन्धः वर्तते अन्यैः प्रकरणैः सह | समासप्रकरणं पठितुं कारकप्रकरणस्य, सुबन्तप्रकरणस्य च ज्ञानम् अत्यावश्यकम् |

अस्माकं समासकरपत्राणि मातुः पाठ्यक्रमम् आश्रित्य    रचितानि सन्ति | मातुः पाठे किं वैशिष्ट्यं वर्तते ? मातुः समासप्रकरणे किं नूतनम्‌ अस्ति अपि च किमर्थम्‌ अस्माभिः सर्वैः अयं पाठ्यक्रमः अपेक्षितः इत्यत्र उच्यते ।

मातुः समासप्रकरणं पाणिनेः समासप्रकरणम् एव ; वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी अपि तथा | तर्हि तयोः भेदः कुत्र वर्तते इत्यत्र उच्यते | द्वयोः विवरणं     तु तदेव, अतः विवरणदृष्ट्या भेदो नास्ति | उत्तरं प्राप्यते पाठ्यक्रमे - येन क्रमेण सर्वं विवरणं दत्तं , तत्र महान्‌ भेदः वर्तते | समासप्रकरणे बहूनि सूत्राणि वर्तन्ते , अतः पाठनस्य पद्धतिः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा ।

प्रत्येकस्मिन्‌ स्तरे मातुः पाठ्यक्रमः पाणिनेः सूत्राणि अवलम्ब्य समायोजितः | मातुः पाठ्यक्रमे समासप्रकरणस्य अन्यैः प्रकरणै सह     सम्बन्धः प्रतिपाद्यते येन समग्रहदृष्टिः सिद्ध्यति |

१ ) सम्पूर्णसमासप्रकरणस्य मानचित्रं दीयते | अष्टाध्यायां    <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif"> केषाम् अध्यायानां, सूत्राणाम् , अधिकाराणां च ज्ञानम् अत्यावश्यकं समासप्रकरणस्य अध्ययनार्थम् इति पाठस्य आरम्भे एव माता वदति येन अस्माकं मनसि एकं मानचित्रं भवति |

<span lang="SA" style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">२ <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">) समास-कारकयोः सम्बन्धः    <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif"> स्पष्टीक्रियते अनेन कुत्र समासः निषिध्यते, किमर्थं कस्यचित् विभक्तेः उपयोगः इति ज्ञायते |

<span lang="SA" style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">३ <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">) समास-तद्धितयोः सम्बन्धः प्रक्रियास्तरे ज्ञायते ।

<span lang="SA" style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif"> ४) उत्तरपदाधिकारस्य सम्बन्धः समासप्रकरणेन सह ज्ञायते ।

<span lang="SA" style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">एवं च सर्वत्र सूत्राधारीकृत्य पाठ्यक्रमः व्यवस्थापितः <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">| मातुः पाठस्य मार्गः ह्रस्वः | मातुः क्रमे तर्कः विद्यते, सर्वम्‌ आयोजितं सूत्राणुगुणं ; सिद्धान्तकौमुदी न तथा | कथमिति अग्रे तत्तद्करपत्रे पश्येम |

<span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">

अस्य पाठस्य अन्तर्भूताः भागाः --

01    - समासपरिचयः

02A   - अव्ययीभावसमासः

02B   - अव्ययीभावसमासः, द्वितीयभागः

03A  - तत्पुरुषसमासः - सामान्यतत्पुरुषसमासः

03B  - तत्पुरुषसमासः - नञ्प्रभृतयः

03C - तत्पुरुषसमासः - कर्मधारयसमासः

03D - तत्पुरुषसमासः - द्विगुसमासः

04    - बहुव्रीहिसमासः

05    - द्वन्द्वसमासः

06   - अलुक्-प्रकरणम्

07   - परिशिष्टम्

<span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">

<span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">Vidhya   <span style="font-family:Lohit Devanagari,sans-serif"> March 2020

<span style="font-size:13.5pt;line-height:107%;font-family:Lohit Devanagari,sans-serif">