10---nyAyashAstram/07---bhUtale-samavAyasambandhena-ghaTo-nAsti

प्रतिपक्षी— "भूतले समवायसम्बन्धेन घटो नास्ति" इति कथनप्रसङ्गे प्रश्नः | भूतले घटः अस्ति संयोगसम्बन्धेन न तु समवायसम्बन्धेन | तर्हि अस्य वाक्यस्य अर्थः कः, मूल्यं च किम्‌ ? समवायसम्बन्धेन, भूतले घटः न कदापि भवति |

सिद्धान्ती—

अवयवावयविनोः समवायसम्बन्धः भवति | घटः अवयवी; तस्य अवयवः अस्ति कपालः | तयोः कः सम्बन्धः ? समवायः | इत्थञ्च घटः समवायसम्बन्धेन कुत्र अस्ति ? कपाले | भूतले तु नास्ति | तर्हि समवायसम्बन्धावच्छिन-घटत्वावच्छिन-प्रतियोगिताक-घटाभावः भूतले भवति | कुत्र नास्ति ? कपाले |

प्रतिपक्षी— अधुना कस्मिं`श्चित्‌ भूतले एकः घटः अस्ति | मम पुरतः अस्ति घटः, स च घटः संयोगसम्बन्धेन भूतले | शारीरिकरूपेण भूतले घटं पश्यामि | घटः भूतले सत्यपि समवायेन तु नास्ति अपि तु संयोगसम्बन्धेन | अतः घटः भूतले नास्ति समवायसम्बन्धेन इति तु वाक्यं सत्यं किन्तु निरर्थकम्‌ अस्ति यतोहि घटः भूतले अस्त्येव | तर्हि अस्य कथनेन लाभः कः ? वस्तुतः अभावः नास्ति | घटः संयोगसम्बन्धेन भूतले अस्ति एव | पश्यामि घटम्‌ | तर्हि वाक्यं "भूतले समवायसम्बन्धेन घटः नास्ति" इति तु सत्यं, किन्तु घटः तु भूतले अस्ति एव | केवलं समवायसम्बन्धेन वक्तुं न शक्यते यतोहि संयोगसम्बन्धेन अस्ति न तु समवायसम्बन्धेन | अपि सर्वोपरि अस्ति इदं तथ्यं यत्‌ अभावः नास्ति— घटः शारीरिकरूपेण अस्ति भूतले |

सिद्धान्ती— इदानीं यदुक्तं भवता, घटः अस्ति, घटाभावः नास्ति | किन्तु अस्मिन्‌ प्रसङ्गे किञ्चित्‌ चिन्तनीयं भवति | यतोहि समवायसम्बन्धेन घटः भूतले नास्ति इति वाक्यं तु सत्यमेव | सत्यम्‌ इत्युक्तौ कथम्‌ उत्पादनीयम्‌ ? तत्‌ वाक्यम्‌ सत्यम्‌ इति चेत्‌, विस्तरेण कथं वक्तव्यम्‌ अस्माभिः येन वार्ता स्पष्टं स्यात्‌ ?

भूतले संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावः नास्ति; समवायसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकघटाभावः अस्ति | अतः तत्‌ वाक्यं सत्यं; ज्ञानस्य सत्यत्व-प्रतिपादनार्थम्‌ एवं विवरणाम्‌ उचितम्‌ एव |

यथा चैत्रः धनवान्‌ | धनं वित्तकोषे अस्ति | चैत्रस्य हस्ते न, अतः संयोगसम्बन्धेन धनं नास्ति | संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधनाभावः सत्वेऽपि, स्वस्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधनाभावः नास्ति | चैत्रः तस्य धनस्य स्वामी अस्ति अतः एतत्‌ वाक्यं सत्यम्‌ अस्ति | एवं रीत्या ज्ञानप्रमाणनिरूपणार्थं विवरणं दातव्यं भवति |

प्रकृतौ यद्यपि घटः भूतले अस्ति संयोगसम्बन्धेन, समवायसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकघटाभावः अस्ति | प्रतियोगिभेदेन अभावः भिन्नः भवति | प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धभेदेन, प्रतियोगितावच्छेदकधर्मभेदेन अभावः भिन्नः भवति |

यथा भूतले संयोगसम्बन्धेन द्रव्यं नास्ति | अत्र प्रतियोगितावच्छेदकधर्मः द्रव्यत्वम्‌ | अन्यत्र भूतले पटो नास्ति | प्रतियोगितावच्छेदकधर्मः पटत्वम्‌ | यत्र पटो नास्ति इति कथयामः, तत्रैव घटः अस्ति चेत्‌, संयोगसम्बन्धेन द्रव्यं नास्ति इति वक्तुं न शक्नुमः, यतोहि पटः नास्ति किन्तु घटस्तु अस्ति | अतः द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगितकः अभावः नास्ति; केवलं पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितक-अभावः अस्ति | एवं च प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन अभावः भिन्नः | प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धभिन्नत्वेनापि अभावः भिन्नः भवति | तथैव धनसम्बन्धे संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधनाभावः सत्वेऽपि, स्वस्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधनाभावः नास्ति | इत्थञ्च अभावाः नानाः भवन्ति |

एवं रीत्या भूतले समवायेन घटो नास्ति, कपाले संयोगेन घटो नास्ति, कपाले विषयितासम्बन्धेन घटो नास्ति इति तिसृषु स्थितिषु तिस्रः पृथक्‌ प्रतियोगिताः, त्रयश्च पृथक्‌ अभावाः |

[सन्दर्भः— विद्याधरी, सप्तचत्वारिंशत्तमे पृष्ठे |]

Swarup - December 2015

-

धेयम्‌-- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, click here and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

If any questions feel free to contact Swarup .