9---anye-vyAkaraNa-sambaddha-viShayAH/12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi/sUtra-prasakti-prApti-tulnam: Difference between revisions

From Samskrita Vyakaranam
< 09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ | 12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi9---anye-vyAkaraNa-sambaddha-viShayAH/12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi/sUtra-prasakti-prApti-tulnam
Jump to navigation Jump to search
(getting contents collapsible in first row, so deleted it)
(19 rows added)
Line 181: Line 181:
 
| rowspan="2" |<nowiki>ॠतः धातोः अङ्गस्य इत्‌ |</nowiki>
 
| rowspan="2" |<nowiki>ॠतः धातोः अङ्गस्य इत्‌ |</nowiki>
 
| rowspan="2" |अ/न
 
| rowspan="2" |अ/न
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः - इत्यनेन ॠकारस्य गुणः
+
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः - इत्यनेन
  +
ॠकारस्य गुणः
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च - गुण निषेध:
+
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -
  +
गुण निषेध:
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च - गुण निषेध:
+
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -
  +
गुण निषेध:
 
|-
 
|-
 
!
 
!
 
|जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू
 
|जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू
 
|कॄ, गॄ - द्वौ धातू
 
|कॄ, गॄ - द्वौ धातू
  +
|-
  +
| rowspan="2" |हलि च (८.२.७७)
  +
| rowspan="2" |हलि च र्वोः धातोः उपधायाः इकः
  +
दीर्घः |
  +
| rowspan="2" |न
  +
|पुगन्तलघूपधस्य च - इत्यनेन
  +
इकः गुणः,
  +
  +
शप् (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि
  +
  +
नास्ति
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति
  +
| rowspan="2" |न
  +
|श (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि नास्ति
  +
|-
  +
!
  +
|जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू > ॠत इद्‌ धातोः >
  +
  +
उरण्‌ रपरः > हलि च
  +
दिवुँ, षिवुँ , स्त्रिवुँ , ष्ठिवुँ > हलि च
  +
|
  +
|-
  +
| rowspan="2" |ओतः श्यनि ( ७.३.७१)
  +
| rowspan="2" |<nowiki>श्यनि ओतः अङ्गस्य लोपः |</nowiki>
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः शप्
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श
  +
|-
  +
!
  +
|दो, शो, छो, षो - चत्वारः धातवः
  +
|
  +
|-
  +
| rowspan="2" |शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
  +
| rowspan="2" |शमाम्‌ अष्टानाम्‌ अङ्गानां अचः
  +
दीर्घः श्यनि |
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः शप्
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श
  +
|-
  +
!
  +
|शमुँ, तमुँ, दमुँ, श्रमुँ, भ्रमुँ, क्षमूँ,
  +
  +
क्लमुँ, मदीँ - अष्ट धातवः
  +
|
  +
|-
  +
| rowspan="2" |अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ
  +
(६.४.७७)
  +
| rowspan="2" |य्वोः श्नुधातुभ्रुवाम् ‌अङ्गानां
  +
इयङुवङौ अचि |
  +
| rowspan="2" |अ/न
  +
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः -
  +
इत्यनेन इकार-उकरयोः गुणः
  +
| rowspan="2" |न
  +
|श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|श (अ) - विकरणप्रत्ययः अचि अस्ति
  +
|-
  +
!
  +
|
  +
|रि गतौ, पि गतौ, धि गतौ, क्षि गतौ -
  +
  +
चत्वारः इकारान्तधातवः |
  +
गु, ध्रु, कुङ्‌, णू, धू, षू - षट्‌
  +
उकारान्तधातवः|
  +
|-
  +
| rowspan="2" |रिङ् शयग्लिङ्‌क्षु (७.४.२८)
  +
| rowspan="2" |ऋतः अङ्गस्य रिङ्‌ यि
  +
असार्वधातुके शयग्लिङ्‌क्षु |
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि
  +
असार्वधातुक लिङ् नास्ति
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि
  +
असार्वधातुक लिङ् नास्ति
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|विकरणप्रत्ययः श
  +
|-
  +
!
  +
|
  +
|मृङ्‌, पृङ्‌, दृङ्‌, धृङ्‌ - चत्वार: धातवः
  +
|-
  +
| rowspan="2" |दंशसञ्जस्वञ्जां शपि (६.४.२५)
  +
| rowspan="2" |दंशसञ्जस्वञ्जां अङ्गस्य
  +
नलोपः शपि |
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|विकरणप्रत्ययः शप्
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
  +
| rowspan="2" |न
  +
|विकरणप्रत्ययः श
  +
|-
  +
|दंश्‌, सञ्ज्‌, स्वञ्ज्‌ - सर्वे धातवः
  +
|
  +
|
  +
|-
  +
| rowspan="2" |रञ्जेश्च (६.४.२६)
  +
| rowspan="2" |<nowiki>रञ्जेः च अङ्गस्य नलोपः शपि |</nowiki>
  +
| rowspan="2" |अ/अ/अ
  +
|विकरणप्रत्ययः शप्
  +
| rowspan="2" |अ/अ/न
  +
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
  +
| rowspan="2" |अ/अ/न
  +
|विकरणप्रत्ययः श
  +
|-
  +
|रञ्ज् - धातुः
  +
|
  +
|
  +
|-
  +
|कृपो रो लः (८.२.१८)
  +
|<nowiki>कृपः उः कृपः रः लः |</nowiki>
  +
|अ/अ/अ
  +
|कृप् - धातुः
  +
|न
  +
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
  +
नास्ति
  +
|न
  +
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
  +
नास्ति
  +
|-
  +
|
  +
|
  +
|
  +
|
  +
|
  +
|
  +
|
  +
|
 
|}
 
|}

Revision as of 09:55, 18 May 2021

09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ > ‎12 - छात्रैः विरचितानि करपत्राणि‎ > ‎

सार्वधातुकप्रकरणम् : अदन्तम्‌ अङ्गम्‌ - - भ्वादिगणः, दिवादिगणः, तुदादिगणः
सूत्रम् अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌ भ्वादि गण

कार्यम्

भ्वादि गण निमित्तम् दिवादि गण

कार्यम्

दिवादि गण निमित्तम् तुदादि गण

कार्यम्

तुदादि गण निमित्तम्
तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌

(३.४.११३)

धातोः परश्च तिङ्‌-शित् प्रत्ययः

सार्वधातुकम्‌ |

अ/अ/अ शप् शित् अस्ति अ/अ/अ श्यन् शित् अस्ति अ/अ/अ श शित् अस्ति
सार्वधातुकार्धधातुकयोः

(७.३.८४)

इकः अङ्गस्य गुणः

सार्वधातुकार्धधातुकयोः |

अ/अ/अ शप् शित् अतः तिङ्‌शित्‌

सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन

सार्वधातुक सज्ञा

अ/न श्यन् शित् अतः तिङ्‌शित्‌

सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन

सार्वधातुक सज्ञा |

किन्तु श्यन् अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,

क्क्ङिति च - गुण निषेध:

अ/न श शित् अतः तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌

(३.४.११३) इत्यनेन सार्वधातुक सज्ञा |


किन्तु श अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,

क्क्ङिति च - गुण निषेध:

पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) पुगन्तलघूपधस्य च अङ्गस्य इकः

गुणः सार्वधातुकार्धधातुकयोः |

अ/अ/अ शप् शित् अतः तिङ्‌शित्

सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन

सार्वधातुक सज्ञा

अ/न श्यन् शित् अतः तिङ्‌शित्‌

सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन

सार्वधातुक सज्ञा |

किन्तु श्यन् अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,

क्क्ङिति च - गुण निषेध:

अ/न श शित् अतः तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌

(३.४.११३) इत्यनेन सार्वधातुक सज्ञा |


किन्तु श अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,

क्क्ङिति च - गुण निषेध:

कर्तरि शप्‌ (३.१.६८) धातोः शप्‌ प्रत्ययः परश्च कर्तरि

सार्वधातुके |

अ/अ/अ कर्तर्यर्थे सार्वधातुके प्रत्यये परे अ/न दिवादिभ्यः श्यन्‌ अ/न तुदादिभ्यः शः
सार्वधातुकमपित्‌ (१.२.४) सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ ङित् | शप् पित् अस्ति अ/अ/अ श्यन् अपित् , शित् इत्यस्मात्

तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌ इत्यनेन

सार्वधातुकम्

अ/अ/अ श अपित् , शित् इत्यस्मात् तिङ्‌शित्‌

सार्वधातुकम्‌ इत्यनेन सार्वधातुकम्

क्क्ङिति च (१.१.५) क्क्ङिति च इकः गुणवृद्धी न | शप् पित् अस्ति अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌ अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌
दिवादिभ्यः श्यन्‌ (३.१.६९) दिवादिभ्यः धातुभ्यः श्यन्‌ प्रत्ययः

परश्च कर्तरि सार्वधातुके |

अ/अ/अ
तुदादिभ्यः शः (३.१.७७) तुदादिभ्यः धातुभ्यः श प्रत्ययः

परश्च कर्तरि सार्वधातुके |

अ/अ/अ
अनिदितां हल उपधाया क्ङिति

(६.४.२४)

अनिदितां हलः अङ्गस्य

उपधायाः नः लोपः क्ङिति |

शप् पित् अस्ति |

सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्

नास्ति

अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत् अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
रञ्ज्‌, भ्रंश् - द्वौ धातू शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः - इति वार्तिकेन

पुनः नुमागमः आनीयते |

ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति

वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति

च (६.१.१६)

ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति

वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति

किति च सम्प्रसारणम्‌ |

शप् पित् अस्ति |

सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्

नास्ति

अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत् अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
व्यध - धातुः व्रश्च्‌, प्रच्छ्‌, भ्रस्ज्‌, व्यच्‌ - चत्वारः धातवः
ॠत इद्‌ धातोः (७.१.१००) ॠतः धातोः अङ्गस्य इत्‌ | अ/न सार्वधातुकार्धधातुकयोः - इत्यनेन

ॠकारस्य गुणः

अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -

गुण निषेध:

अ/अ/अ सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -

गुण निषेध:

जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू कॄ, गॄ - द्वौ धातू
हलि च (८.२.७७) हलि च र्वोः धातोः उपधायाः इकः

दीर्घः |

पुगन्तलघूपधस्य च - इत्यनेन

इकः गुणः,

शप् (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि

नास्ति

अ/अ/अ श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति श (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि नास्ति
जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू > ॠत इद्‌ धातोः >

उरण्‌ रपरः > हलि च दिवुँ, षिवुँ , स्त्रिवुँ , ष्ठिवुँ > हलि च

ओतः श्यनि ( ७.३.७१) श्यनि ओतः अङ्गस्य लोपः | विकरणप्रत्ययः शप् अ/अ/अ विकरणप्रत्ययः श्यन् विकरणप्रत्ययः श
दो, शो, छो, षो - चत्वारः धातवः
शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४) शमाम्‌ अष्टानाम्‌ अङ्गानां अचः

दीर्घः श्यनि |

विकरणप्रत्ययः शप् अ/अ/अ विकरणप्रत्ययः श्यन् विकरणप्रत्ययः श
शमुँ, तमुँ, दमुँ, श्रमुँ, भ्रमुँ, क्षमूँ,

क्लमुँ, मदीँ - अष्ट धातवः

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ

(६.४.७७)

य्वोः श्नुधातुभ्रुवाम् ‌अङ्गानां

इयङुवङौ अचि |

अ/न सार्वधातुकार्धधातुकयोः -

इत्यनेन इकार-उकरयोः गुणः

श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति अ/अ/अ श (अ) - विकरणप्रत्ययः अचि अस्ति
रि गतौ, पि गतौ, धि गतौ, क्षि गतौ -

चत्वारः इकारान्तधातवः | गु, ध्रु, कुङ्‌, णू, धू, षू - षट्‌ उकारान्तधातवः|

रिङ् शयग्लिङ्‌क्षु (७.४.२८) ऋतः अङ्गस्य रिङ्‌ यि

असार्वधातुके शयग्लिङ्‌क्षु |

विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि

असार्वधातुक लिङ् नास्ति

विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि

असार्वधातुक लिङ् नास्ति

अ/अ/अ विकरणप्रत्ययः श
मृङ्‌, पृङ्‌, दृङ्‌, धृङ्‌ - चत्वार: धातवः
दंशसञ्जस्वञ्जां शपि (६.४.२५) दंशसञ्जस्वञ्जां अङ्गस्य

नलोपः शपि |

अ/अ/अ विकरणप्रत्ययः शप् विकरणप्रत्ययः श्यन् विकरणप्रत्ययः श
दंश्‌, सञ्ज्‌, स्वञ्ज्‌ - सर्वे धातवः
रञ्जेश्च (६.४.२६) रञ्जेः च अङ्गस्य नलोपः शपि | अ/अ/अ विकरणप्रत्ययः शप् अ/अ/न विकरणप्रत्ययः श्यन् अ/अ/न विकरणप्रत्ययः श
रञ्ज् - धातुः
कृपो रो लः (८.२.१८) कृपः उः कृपः रः लः | अ/अ/अ कृप् - धातुः सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे

नास्ति

सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे

नास्ति