9---anye-vyAkaraNa-sambaddha-viShayAH/12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi/sUtra-prasakti-prApti-tulnam: Difference between revisions

From Samskrita Vyakaranam
< 09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ | 12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi9---anye-vyAkaraNa-sambaddha-viShayAH/12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi/sUtra-prasakti-prApti-tulnam
Jump to navigation Jump to search
No edit summary
No edit summary
 
(8 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 1: Line 1:
  +
{{DISPLAYTITLE: 01 - सूत्र-प्रसक्ति-प्राप्ति-तुलनं भ्वादौ, दिवादौ, तुदादौ च }}
<small>09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ > ‎[[12 - छात्रैः विरचितानि करपत्राणि|12 - छात्रैः विरचितानि करपत्राणि‎ >]] ‎</small>
 
  +
<small>09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ > ‎[[9---anye-vyAkaraNa-sambaddha-viShayAH/12---ChAtraiH-viracitAni-karapatrANi|12 - छात्रैः विरचितानि करपत्राणि‎ >]] ‎</small>
   
<pdf width="1200" height="900">File:सिद्ध-तिङ्_प्रत्ययाः_-_भव्या_रामस्वामी-converted.pdf</pdf>
 
   
  +
<googlespreadsheet width="1000" height="800">e/2PACX-1vRmfiViGbP6Gqh6e8J7U_sa3ZeQPVJ0KUgc_XZ7lnwiBY2kf8nMxgmf0dT79Yk0RqsZoF_hY_PoT5Jq/pubhtml?</googlespreadsheet>
 
 
{| class="wikitable"
 
| colspan="8" |<big>'''सार्वधातुकप्रकरणम् : अदन्तम्‌ अङ्गम्‌ - - भ्वादिगणः, दिवादिगणः, तुदादिगणः'''</big>
 
|-
 
|'''<big>सूत्रम्</big>'''
 
|<big>'''अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌'''</big>
 
|'''<big>भ्वादि गण</big>'''
 
 
'''<big>कार्यम्</big>'''
 
|<big>'''भ्वादि गण निमित्तम्'''</big>
 
|'''<big>दिवादि गण</big>'''
 
 
'''<big>कार्यम्</big>'''
 
|'''<big>दिवादि गण निमित्तम्</big>'''
 
|'''<big>तुदादि गण</big>'''
 
 
'''<big>कार्यम्</big>'''
 
|'''<big>तुदादि गण निमित्तम्</big>'''
 
|-
 
|तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌
 
(३.४.११३)
 
|धातोः परश्च तिङ्‌-शित् प्रत्ययः
 
सार्वधातुकम्‌ |
 
|अ/अ/अ
 
|शप् शित् अस्ति
 
|अ/अ/अ
 
|श्यन् शित् अस्ति
 
|अ/अ/अ
 
|श शित् अस्ति
 
|-
 
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः
 
(७.३.८४)
 
|इकः अङ्गस्य गुणः
 
सार्वधातुकार्धधातुकयोः |
 
|अ/अ/अ
 
|शप् शित् अतः तिङ्‌शित्‌
 
सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन
 
 
सार्वधातुक सज्ञा
 
|अ/न
 
|श्यन् शित् अतः तिङ्‌शित्‌
 
सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन
 
 
सार्वधातुक सज्ञा |
 
 
किन्तु श्यन् अपित् -
 
सार्वधातुकमपित्‌,
 
 
क्क्ङिति च - गुण निषेध:
 
|अ/न
 
|श शित् अतः तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌
 
(३.४.११३) इत्यनेन सार्वधातुक सज्ञा |
 
 
 
किन्तु श अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,
 
 
क्क्ङिति च - गुण निषेध:
 
|-
 
|पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६)
 
|पुगन्तलघूपधस्य च अङ्गस्य इकः
 
गुणः सार्वधातुकार्धधातुकयोः |
 
|अ/अ/अ
 
|शप् शित् अतः तिङ्‌शित्
 
सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन
 
 
सार्वधातुक सज्ञा
 
|अ/न
 
|श्यन् शित् अतः तिङ्‌शित्‌
 
सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इत्यनेन
 
 
सार्वधातुक सज्ञा |
 
 
किन्तु श्यन् अपित् -
 
सार्वधातुकमपित्‌,
 
 
क्क्ङिति च - गुण निषेध:
 
|अ/न
 
|श शित् अतः तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌
 
(३.४.११३) इत्यनेन सार्वधातुक सज्ञा |
 
 
 
किन्तु श अपित् - सार्वधातुकमपित्‌,
 
 
क्क्ङिति च - गुण निषेध:
 
|-
 
|कर्तरि शप्‌ (३.१.६८)
 
|धातोः शप्‌ प्रत्ययः परश्च कर्तरि
 
सार्वधातुके |
 
|अ/अ/अ
 
|कर्तर्यर्थे सार्वधातुके प्रत्यये परे
 
|अ/न
 
|दिवादिभ्यः श्यन्‌
 
|अ/न
 
|तुदादिभ्यः शः
 
|-
 
|सार्वधातुकमपित्‌ (१.२.४)
 
|<nowiki>सार्वधातुकम्‌ अपित्‌ ङित् |</nowiki>
 
|न
 
|शप् पित् अस्ति
 
|अ/अ/अ
 
|श्यन् अपित् , शित् इत्यस्मात्
 
तिङ्‌शित्‌ सार्वधातुकम्‌ इत्यनेन
 
 
सार्वधातुकम्
 
|अ/अ/अ
 
|श अपित् , शित् इत्यस्मात् तिङ्‌शित्‌
 
सार्वधातुकम्‌ इत्यनेन सार्वधातुकम्
 
|-
 
|क्क्ङिति च (१.१.५)
 
|<nowiki>क्क्ङिति च इकः गुणवृद्धी न |</nowiki>
 
|न
 
|शप् पित् अस्ति
 
|अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌
 
|अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌
 
|-
 
|दिवादिभ्यः श्यन्‌ (३.१.६९)
 
|दिवादिभ्यः धातुभ्यः श्यन्‌ प्रत्ययः
 
परश्च कर्तरि सार्वधातुके |
 
|न
 
|
 
|अ/अ/अ
 
|
 
|न
 
|
 
|-
 
|तुदादिभ्यः शः (३.१.७७)
 
|तुदादिभ्यः धातुभ्यः श प्रत्ययः
 
परश्च कर्तरि सार्वधातुके |
 
|न
 
|
 
|न
 
|
 
|अ/अ/अ
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |अनिदितां हल उपधाया क्ङिति
 
(६.४.२४)
 
| rowspan="2" |अनिदितां हलः अङ्गस्य
 
उपधायाः नः लोपः क्ङिति |
 
| rowspan="2" |न
 
|<nowiki>शप् पित् अस्ति | </nowiki>
 
सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
 
नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
|-
 
!
 
|रञ्ज्‌, भ्रंश् - द्वौ धातू
 
|शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः - इति वार्तिकेन
 
पुनः नुमागमः आनीयते |
 
|-
 
| rowspan="2" |ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति
 
वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति
 
 
च (६.१.१६)
 
| rowspan="2" |ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति
 
वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति
 
 
किति च सम्प्रसारणम्‌ |
 
| rowspan="2" |न
 
|<nowiki>शप् पित् अस्ति | </nowiki>
 
सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
 
नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌ इत्यनेन ङिद्वत्
 
|-
 
!
 
|व्यध - धातुः
 
|व्रश्च्‌, प्रच्छ्‌, भ्रस्ज्‌, व्यच्‌ - चत्वारः धातवः
 
|-
 
| rowspan="2" |ॠत इद्‌ धातोः (७.१.१००)
 
| rowspan="2" |<nowiki>ॠतः धातोः अङ्गस्य इत्‌ |</nowiki>
 
| rowspan="2" |अ/न
 
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः - इत्यनेन
 
ॠकारस्य गुणः
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -
 
गुण निषेध:
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|सार्वधातुकमपित्‌, क्क्ङिति च -
 
गुण निषेध:
 
|-
 
!
 
|जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू
 
|कॄ, गॄ - द्वौ धातू
 
|-
 
| rowspan="2" |हलि च (८.२.७७)
 
| rowspan="2" |हलि च र्वोः धातोः उपधायाः इकः
 
दीर्घः |
 
| rowspan="2" |न
 
|पुगन्तलघूपधस्य च - इत्यनेन
 
इकः गुणः,
 
 
शप् (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि
 
 
नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति
 
| rowspan="2" |न
 
|श (अ) - विकरणप्रत्ययः हलि नास्ति
 
|-
 
!
 
|जॄष्‌, झॄष्‌ - द्वौ धातू > ॠत इद्‌ धातोः >
 
 
उरण्‌ रपरः > हलि च
 
 
 
दिवुँ, षिवुँ , स्त्रिवुँ , ष्ठिवुँ > हलि च
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |ओतः श्यनि ( ७.३.७१)
 
| rowspan="2" |<nowiki>श्यनि ओतः अङ्गस्य लोपः |</nowiki>
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः शप्
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श
 
|-
 
!
 
|दो, शो, छो, षो - चत्वारः धातवः
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
 
| rowspan="2" |शमाम्‌ अष्टानाम्‌ अङ्गानां अचः
 
दीर्घः श्यनि |
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः शप्
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श
 
|-
 
!
 
|शमुँ, तमुँ, दमुँ, श्रमुँ, भ्रमुँ, क्षमूँ,
 
 
क्लमुँ, मदीँ - अष्ट धातवः
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ
 
(६.४.७७)
 
| rowspan="2" |य्वोः श्नुधातुभ्रुवाम् ‌अङ्गानां
 
इयङुवङौ अचि |
 
| rowspan="2" |अ/न
 
|सार्वधातुकार्धधातुकयोः -
 
इत्यनेन इकार-उकरयोः गुणः
 
| rowspan="2" |न
 
|श्यन् (य) - विकरणप्रत्ययः हलि अस्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|श (अ) - विकरणप्रत्ययः अचि अस्ति
 
|-
 
!
 
|
 
|रि गतौ, पि गतौ, धि गतौ, क्षि गतौ -
 
 
चत्वारः इकारान्तधातवः |
 
 
 
गु, ध्रु, कुङ्‌, णू, धू, षू - षट्‌
 
 
उकारान्तधातवः|
 
|-
 
| rowspan="2" |रिङ् शयग्लिङ्‌क्षु (७.४.२८)
 
| rowspan="2" |ऋतः अङ्गस्य रिङ्‌ यि
 
असार्वधातुके शयग्लिङ्‌क्षु |
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि
 
असार्वधातुक लिङ् नास्ति
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श, यक् , यि
 
असार्वधातुक लिङ् नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|विकरणप्रत्ययः श
 
|-
 
!
 
|
 
|मृङ्‌, पृङ्‌, दृङ्‌, धृङ्‌ - चत्वार: धातवः
 
|-
 
| rowspan="2" |दंशसञ्जस्वञ्जां शपि (६.४.२५)
 
| rowspan="2" |दंशसञ्जस्वञ्जां अङ्गस्य
 
नलोपः शपि |
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|विकरणप्रत्ययः शप्
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
 
| rowspan="2" |न
 
|विकरणप्रत्ययः श
 
|-
 
|दंश्‌, सञ्ज्‌, स्वञ्ज्‌ - सर्वे धातवः
 
|
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |रञ्जेश्च (६.४.२६)
 
| rowspan="2" |<nowiki>रञ्जेः च अङ्गस्य नलोपः शपि |</nowiki>
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|विकरणप्रत्ययः शप्
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|विकरणप्रत्ययः श्यन्
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|विकरणप्रत्ययः श
 
|-
 
|रञ्ज् - धातुः
 
|
 
|
 
|-
 
|कृपो रो लः (८.२.१८)
 
|<nowiki>कृपः उः कृपः रः लः |</nowiki>
 
|अ/अ/अ
 
|कृप् - धातुः
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|-
 
| rowspan="2" |ष्ठिवुक्लमुचमां शिति (७.३.७५)
 
| rowspan="2" |ष्ठिवुक्लमुचमां अङ्गस्य अचः
 
दीर्घः शिति |
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|शप् शित् अस्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|श्यन् शित् अस्ति
 
सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि
 
 
अस्मिन् गणे नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|श शित् अस्ति
 
सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि अस्मिन्
 
 
गणे नास्ति
 
|-
 
|ष्ठिव्‌, क्लम्‌, आङः चमु - सर्वे धातवः
 
|
 
|
 
|-
 
| rowspan="2" |ऊदुपधाया गोहः (६.४.८९)
 
| rowspan="2" |गोहः अङ्गस्य उपधायाः ऊत्‌
 
अचि |
 
(गुह्‌-धातोः उपधायाः दीर्घ-
 
 
ऊकारादेशो भवति
 
 
गुणहेतावजादौ प्रत्यये परे |)
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|<nowiki>शप् (अ) अचि |</nowiki>
 
सार्वधातुकम् अतः गुण हेतु: |
 
| rowspan="2" |न
 
|<nowiki>श्यन् (य) अचि नास्ति|</nowiki>
 
सार्वधातुकम् अपित् इति गुणः
 
 
निषेधः |
 
गुह् दिवादिगणे नास्ति |
 
| rowspan="2" |न
 
|<nowiki>श (अ) अचि नास्ति|</nowiki>
 
किन्तु,
 
 
सार्वधातुकम् अपित् इति गुणः निषेधः |
 
 
गुह् दिवादिगणे नास्ति |
 
|-
 
|गुहू - धातुः
 
|
 
|
 
|-
 
|अक्षोऽन्यतरस्याम्‌ (३.१.७५)
 
|अक्षः धातोः शप्‌ कर्तरि
 
सार्वधातुके; अन्यतरस्यां श्नुः |
 
|अ/अ/अ
 
|अक्ष्‌ - धातुः
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|-
 
|तनूकरणे तक्षः (३.१.७६)
 
|तनूकरणे तक्षः धातोः शप्‌ कर्तरि
 
सार्वधातुके; अन्यतरस्यां श्नुः
 
|अ/अ/अ
 
|तक्ष्‌ - धातुः
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः अस्मिन् गणे
 
नास्ति
 
|-
 
| rowspan="2" |पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-
 
अर्ति-सर्ति-शद-सदां,पिब-जिघ्र-
 
 
धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ऋच्छ-
 
 
धौ-शीय-सीदाः (७.३.७८)
 
| rowspan="2" |पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-
 
अर्ति-सर्ति-शद-सदां अङ्गस्य
 
 
पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-
 
 
पश्य-ऋच्छ-धौ-शीय-
 
 
सीदाः शिति |
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|शप् शित् अस्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|श्यन् शित् अस्ति
 
सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि
 
 
अस्मिन् गणे नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|श शित् अस्ति
 
|-
 
|पा, घ्रा, ध्मा, स्था, म्ना, दाण्‌,
 
दृश्‌, ऋ, सृ, शद्‌, सद्‌ -
 
 
सर्वे धातवः
 
|
 
|षद्लृ (सद्‌), शद्लृ (शद्‌) - द्वौ धातू
 
|-
 
| rowspan="2" |इषुगमियमां छः (७.३.७७)
 
| rowspan="2" |<nowiki>इषुगमियमाम्‌ अङ्गस्य छः शिति |</nowiki>
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|शप् शित् अस्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/न
 
|श्यन् शित् अस्ति
 
सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि
 
 
अस्मिन् गणे नास्ति
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|श शित् अस्ति
 
|-
 
|गम्‌, यम्‌ - द्वौ धातू
 
|
 
|इष्‌ - धातुः
 
|-
 
| rowspan="2" |शे मुचादीनाम् (७.१.५९)
 
| rowspan="2" |<nowiki>मुचादीनाम् अङ्गस्य नुम्‌ शे |</nowiki>
 
| rowspan="2" |न
 
|शप्' परे
 
| rowspan="2" |न
 
|श्यन्' परे
 
| rowspan="2" |अ/अ/अ
 
|श' परे
 
|-
 
!
 
|
 
|मुच्‌, सिच्‌, विद्‌, खिद्‌, पिश्‌, कृत्‌, लिप्‌,
 
लुप्‌ - अष्ट धातवः
 
|-
 
|गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः
 
(३.१.२८)
 
|गुपूधूपविच्छपणिपनिभ्यः धातुभ्यः
 
आयः प्रत्ययः परश्च |
 
|अ/अ/अ
 
|गुप्‌, धूप्‌, पण्‌, पन्‌ - धातवः
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि
 
अस्मिन् गणे नास्ति
 
|अ/अ/अ
 
|विच्छ्‌ - धातुः
 
|-
 
|वा
 
भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटि
 
 
लषः (३.१.७०)
 
|भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटि
 
लषः धातुभ्यः श्यन्‌ प्रत्ययः परश्च
 
 
वा कर्तरि सार्वधातुके |
 
|अ/अ/अ
 
|भ्राश्‌, भ्लाश्‌, भ्रमु चलने, क्रम्‌,
 
क्लम्‌, त्रस्‌, लष्‌ - धातवः
 
|न
 
|सूत्रे उल्लिखितः धातुः कोऽपि
 
अस्मिन् गणे नास्ति
 
|अ/अ/अ
 
|त्रुट्‌ - धातुः
 
|-
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|-
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|-
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|-
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|-
 
| colspan="8" |अ/अ/अ = प्रसक्तिः अस्ति , प्राप्तिः अस्ति, कार्यम् अपि भवति
 
अ/अ/न = प्रसक्तिः अस्ति , प्राप्तिः अस्ति, कार्यम् नास्ति
 
 
अ/अ = प्रसक्तिः अस्ति , प्राप्तिः अस्ति च
 
 
अ/न = प्रसक्तिः अस्ति ,प्राप्तिः न
 
 
न = प्रसक्तिः नास्ति
 
|-
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|'''- भव्या रामस्वामी'''
 
|-
 
| colspan="8" |<small>अदन्तम्‌ अङ्गम्‌ - - भ्वादिगणः, दिवादिगणः, तुदादिगणः</small>
 
|}
 

Latest revision as of 17:50, 19 June 2021

09 - अन्ये व्याकरण-सम्बद्ध-विषयाः‎ > ‎12 - छात्रैः विरचितानि करपत्राणि‎ >