12 - कालकृतपरत्वापरत्वम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/12---kAlakRuta-paratvAparatvam
Jump to navigation Jump to search

कालकृतपरत्वापरत्वम्‌


प्रश्नः— कालकृतपरत्वापरत्वविषये, रामशरीरेण अनुभूतक्रियाः लक्ष्मणशरीरेण अनुभूतक्रियायाः अपेक्षया अधिकाः इति कृत्वा रामः ज्येष्ठः/परः इति विद्याधरीग्रन्थे सूचयति | किन्तु प्रश्नः उदेति यत्‌ रामः दशवर्षे मृतः च लक्ष्मणः शतवर्षाणि यावत् जीवितः चेत् लक्ष्मणे अधिकाः क्रियाः स्युः | उत्तरत्वेन प्राप्यते, यावत् पर्यन्तम् उभयोः शरीरं तिष्ठति तावत् पर्यन्तम्‌ एव क्रियायाः गणना करणीया | परिष्काररूपेण समानकालिकशरीरयोः गणना इति उच्यते | तादृशं चिन्तनं समीचीनं वा इति प्रश्नः |


ये पूर्वजाः आसन् अस्माकं, तेऽपि ज्येष्ठाः खलु ? तेषु पूर्वजेषु कालकृतपरत्वम् अस्ति इति नैयायिकैः मन्यते चेत् तैः पूर्वजैः सह न कदापि अस्माकं समानकालिकक्रियाः अनुभूताः | कथं तर्हि ते ज्येष्ठाः/पराः इति मन्यन्ते ? समानकालिकशरीरयोः एव ज्येष्ठत्वं/परत्वं च कनिष्ठत्वम्/अपरत्वम् इत्यनयोः आरोपणम् इति विवक्षा वा ? प्रायः तथा नास्ति किल |


उदाहरणत्वेन कस्यचित्‌ शिशोः जन्म भवति इति चिन्तयतु | एतावता तस्मिन् शिशौ क्रियाः न अनुभूताः | नितरां शून्यम्‌ इति चिन्तयतु | शिशोः जन्मसमयात्‌ पूर्वदिने तस्य प्रपितामहः मृतः चेदपि सः प्रपितामहः ज्येष्ठः एव खलु ? शिशोः जन्मसमये शिशोः अपेक्षया प्रपितामहे (तस्य मृतशरीरे) अधिकाः क्रियाः स्युः ये एतावत् पर्यन्तं शिशौ न आगताः खलु ? अनेन प्रपितामहे कालकृतं परत्वम् आगच्छति न वा ?


विद्याधरीग्रन्थे अपि इयमेव विवक्षा इति भाति | यतोहि रामशरीरे याः क्रियाः ताः अनुत्पन्ने लक्ष्मणे न सन्ति एव इति वदति लेखकः | लक्ष्मणस्य उत्पत्तेः पूर्वमेव याः क्रियाः अनुभूताः रामेण, ताः रामे एव सन्ति | आसां क्रियाणां कारणेन एव रामशरीरे क्रियाः अधिकाः इति मत्वा रामः परः इति प्रतीतिः | अस्य तर्कस्य आधारेण एव अस्माकं पूर्वजाः ज्येष्ठाः/पराः इति प्रतीतिः अपि आगच्छति यद्यपि पूर्वजाः अस्माकं समानकालिकाः न स्युः इति |


उत्तरम्— समानकाले यत्‌ शरीरद्वयं भवति, तदाश्रित्य एव कालकृतपरत्वापरत्वं वक्तव्यं भवति अन्यथा प्रतिपादयितुं न शक्यते | द्वयोः शरीरयोः मध्ये एकं प्रथमम्‌ उत्पन्नम्‌ इति भवतु नाम; यस्मिन्‌ क्षणे कालकृतपरत्वापरत्वव्यवहारः क्रियते, यस्मिन्‌ काले द्वयोः शरीरयोः तुलना क्रियते, तस्मिन्‌ क्षणे द्वयोः उपस्थितिरपेक्षते एव | उपस्थितिः इत्युक्ते जीवितोपस्थितिः; जीवनाभावे क्रिया अनुभूता न भवति |


दृष्टान्ते विवेकानन्दः चत्वारिंशत्तमे वर्षे दिवङ्गतः जातः | इदानीन्तने काले कस्यचित् श्यामस्य चत्वारिंशदधिकानि वर्षाणि जातानि इति चिन्तयतु | अधुना श्यामः विवेकानन्दस्य अपेक्षया ज्येष्ठः इति न भवति वस्तुतः | किमर्थमिति चेत्‌, परत्वापरत्वस्य, ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वस्य तादृशलोकव्यवहारो नास्ति | समानकाले यत्‌ शरीरद्वयं भवति, तत्रैव वक्तव्यं भवति |


अत्र चिन्तनविधिः कः ? विवेकानन्दस्य अपेक्षया श्यामः परः इति वक्तव्यं चेत्‌, विवेकानन्दस्य शरीरस्य अत्यन्ताभावः अस्ति इदानीम्‌ | विवेकानन्दस्य शरीरे सत्येव किं परं किम्‌ अपरम्‌ इति वक्तुं शक्यते | अधुना तस्य शरीरमेव नास्ति इति कारणेन तत्र परत्वापरत्वव्यवहार एव न भवति | यस्य अत्यन्ताभावः अस्ति, तस्य विषये परत्वापरत्वम्‌ अनुभोक्तुं न पार्यते |


परत्वापरत्वव्यवहारः कदा भवति ? यदा कस्यचित्‌ शरीरं वर्तते तदानीमेव भवति, न तु अन्यथा | नियमरूपेण वक्तव्यं चेत्‌, कुत्र परत्वम्‌ अस्ति कुत्र अपरत्वम्‌ अस्ति इति वक्तव्यं चेत्‌, परत्वस्य आश्रयीभूतं द्रव्यम्‌ अपेक्षितम्‌ | अपरत्वस्य च आश्रयीभूतं द्रव्यम्‌ अपेक्षितम्‌ | तस्मिन्‌ द्रव्ये सत्येव एतत्‌ परम्‌ एतदपरम्‌ इति व्यवहारः | सिद्धान्ततया— तस्य गुणस्य आश्रयीभूतस्य द्रव्यस्य सत्त्वे एव एवं व्यवहारो भवति |


इदानीं विवेकानन्दे अपरत्वम्‌ अस्ति वा इति कथं प्रष्टुं शक्नुमः ? अधुना अपरत्वमिति गुणस्य आश्रयीभूतं द्रव्यमेव नास्ति | आश्रयीभूतं द्रव्यं विना गुणस्य सत्त्वमेव न सम्भवति | इत्येव अत्र युक्तिः | अतः पूर्वजानां ज्येष्ठत्वं वा परत्वं वा इति विषयो एव न आगच्छति | अनया युक्त्या प्रपितामहः दिवङ्गतः तदा शिशोः जन्म उत्पन्नम्‌, अत्रापि ज्येष्ठत्वं कनिष्ठत्वं चेति वक्तुं न शक्यते |


एवमेव 'रामः दशवर्षे मृतः च लक्ष्मणः शतवर्षाणि यावत् जीवितः चेत् लक्ष्मणे अधिकाः क्रियाः स्युः'—अधुना प्रायः स्पष्टः एव किमर्थं तथा न भवति | यस्मिन्‌ क्षणे कालकृतपरत्वापरत्वव्यवहारः क्रियते, तस्मिन्‌ क्षणे द्वयोः उपस्थितिरपेक्षते एव | रामस्य मरणानन्तरं लक्ष्मणः अनेकानि वर्षाणि जीवति इति भवतु नाम, तस्मिन्‌ समये परत्वापरत्वव्यवहारो नास्ति |


ज्येष्ठत्वं च कनिष्ठत्वं चेति व्यवहारः सापेक्षा भवति; आपेक्षिकः भवति | इत्युक्ते 'एतस्य अपेक्षया एषः परः', 'एतस्य अपेक्षया एषः अपरः' इत्येव व्यवहारः सर्वत्र भवति | केवलं व्यवहारः इति न, तस्य पदार्थस्य स्वरूपमपि तादृशमेव | परत्वम्‌ अपरत्वञ्च एतद्द्वयमपि सापेक्षमेव भवति सर्वदा | सापेक्षयोः द्वयोः पदार्थयोः व्यवहारः तदा भवति, यदा द्वयोः अपि अस्तित्वं सम्भवति | परत्वम्‌ अपरत्वम्‌ इत्येतयोः द्वयोः उपस्थितौ सत्यामेव व्यवहारः सम्भवति | अपि च तदाश्रयीभूतं द्रव्यम्‌ अस्ति चेदेव सम्भवति | इदानीं प्रपितामहस्य शरीरं नास्ति इति कारणेन 'तदपेक्षया एषः अपरः' इति व्यवहारः एव असम्भवः | यतोहि गुणस्य आश्रयीभूतं द्रव्यं नास्ति | आश्रयीभूतद्रव्यस्य अभावे सति परत्वं न सम्भवति | परत्वं न सम्भवति इति कारणेन 'अपरत्वं शिशोः शरीरे अस्ति' इति वक्तव्यं चेत्‌, किमपेक्षया अपरत्वमिति वक्तव्यम् | तन्नास्त्येव तत्र, यतोहि प्रपितामहस्य शरीरमेव नास्ति | एतादृशस्थितौ परत्वापरत्वव्यवहारः न भवति | केवलं 'पूर्वजः' 'उत्तरजः' इति वक्तुं शक्यते |


Swarup – March 2018

12 - कालकृतपरत्वापरत्वम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.