09 - तुदादिगणे इतोऽपि विशेषधातवः

From Samskrita Vyakaranam
< 05 - सार्वधातुकप्रकरणम्‌ (अदन्तम्‌ अङ्गम्‌)05---sArvadhAtukaprakaraNam-adantam-aGgam/09---tudAdigaNe-itopi-visheShadhAtavaH
Jump to navigation Jump to search
ध्वनिमुद्रणानि
2017 वर्गः
१) tudAdigaNe-itopi-visheShadhAtavaH_2017-02-22
2015 वर्गः
१) tudAdigaNaH--4_dIrgha-RUkArAntadhAtavaH _+_dhAtvAdeshaH_2015-08-11
२) tudAdigaNaH--5_samprasAraNinaH-dhAtavaH_+_mucAdyantargaNaH-numAgamaH_+_lasja-masja_+_vicChAyati_2015-08-18


अस्मिन्‌ पाठे तुदादिगणीयाः अवशिष्टविशेष-धातवः उपस्थाप्यन्ते | स्मारणार्थं विशेषधातुः नाम तादृशधातुः यस्य अङ्गस्य साधनकार्यं केवलं गणसम्बद्ध-सामान्यसूत्राणि अधिकृत्य न भवति अपि तु विशिष्टसूत्राणि अधिकृत्य भवति |


1.धात्वादेशः


a. पा-आदिधातूनां धात्वादेशः (द्वौ धातू स्तः)


तुदादौ धातुद्वयम्— षद्लृ, शद्लृ |


पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-अर्ति-सर्ति-शद-सदां, पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ऋच्छ-धौ-शीय-सीदाः (७.३.७८) = पा घ्रा ध्मा इत्यादीनां स्थाने पिब, जिघ्र, धम एते आदेशाः भवन्ति शिति परे | केवलं शिति परे इति धेयम्‌ |अतः पिबति परन्तु पास्यति इति | पाश्च घ्राश्च ध्माश्च ... सद्‌ च तेषामितरेतरद्वन्द्वः पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-अर्ति-सर्ति-शद-सदः, तेषां पा-घ्रा-ध्मा-स्था-स्ना-दाण्‌-दृशि-अर्ति-सर्ति-शद-सदाम्‌ | पिबश्च जिघ्रश्च धमश्च … सीदश्च तेषामितरेतरद्वन्द्वः पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ऋच्छ-धौ-शीय-सीदाः | पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-अर्ति-सर्ति-शद-सदाम्‌ षष्ठ्यन्तं, पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ऋच्छ-धौ-शीय-सीदाः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ |ष्ठिवुक्लमुचमां शिति (७.३.७५) इत्यस्मात्‌ शिति इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहित-सूत्रमेवम्‌— पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाण्‌-दृशि-अर्ति-सर्ति-शद-सदां अङ्गस्य पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ऋच्छ-धौ-शीय-सीदाः शिति |


षद्लृ + श → सद्‌ + अ → पा-घ्रा-ध्मा (७.३.७८) इत्येनेन सीद-आदेशः → सीद + अ → अतो गुणे (६.१.९७) इत्यनेन अपदान्तात्‌ अतः गुणे पूर्वपरयोः पररूपम्‌ एकादेशः → सीद इति अङ्गम्‌ → सीद + ति → सीदति

षद्लृ विसरणगत्यवसादनेषु इति धातुः भ्वादौ अपि तुदादौ अपि भवति | भेदः अस्ति आच्छीनद्योर्नुम्‌ (७.१.८०) इत्यनेन तुदादौ शतरि स्त्रीयां नुम्‌-विकल्पः | पुंसि सीदन्‌, स्त्रियां सीदन्ती/सीदती |


शद्लृ + श → शद्‌ + अ → पा-घ्रा-ध्मा (७.३.७८) इत्यनेन शीय-आदेशः → शीय + अ → अतो गुणे (६.१.९७) → शीय इति अङ्गम्‌ → शीय + ते → शीयते

शद्लृ शातने इति धातुः भ्वादौ अपि तुदादौ अपि भवति | उभयत्र रूपाणि समानानि |


अतो गुणे (६.१.९७) = अपदान्तात्‌ अतः गुणे पूर्वपरयोः पररूपम्‌ एकादेशः संहितायाम्‌ | गुणः इत्युक्तौ अ, ए, ओ | अतः पञ्चम्यन्तं, गुणे सप्तम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | उस्यपदान्तात्‌ (६.१.९६) इत्यस्मात्‌ अपदान्तात्‌ अपि च एङि पररूपम्‌(६.१.९४) इत्यस्मात्‌ पररूपम्‌ इत्यनयोः अनुवृत्तिः | एकः पूर्वपरयोः (६.१.८४), संहितायाम्‌ (६.१.७१) इत्यनयोः अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितं सूत्रम्‌— गुणे अपदान्तात्‌ अतः पूर्वपरयोः एकः पररूपं संहितायाम्‌ |

इदं सूत्रं वृद्धिरेचि (६.१.८८), अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) इत्यनयोः अपवादभूतसूत्रम्‌ |


यथा—

पठ + अन्ति → पठन्ति           अतो गुणे (६.१.९७), अत्र अकः सवर्णे दीर्घः इत्यस्य अपवादभूतसूत्रम्‌

सेव + ए → सेवे                   अतो गुणे (६.१.९७), अत्र वृद्धिरेचि इत्यस्य अपवादभूतसूत्रम्‌


b. इष्‌-धातोः छकारादेशः (एकः धातुः)


तुदादौ इष इच्छायाम्‌ इति धातुः |


इषुगमियमां छः (७.३.७७) = इष्‌, गम्‌, यम्‌ एषां छकारादेशः भवति शिति परे | अलोन्त्यस्य (१.१.५२) इत्यनेन छ्‌-आदेशः अन्तिमवर्णस्य स्थाने न तु पूर्णधातोः स्थाने | इषुश्च गमिश्च यम्‌ च तेषामितरेतरद्वन्द्वः इषुगमियमः, तेषाम्‌ इषुगमियमाम्‌ |इषुगमियमां षष्ठ्यन्तं, छः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | ष्ठिवुक्लमुचमां शिति (७.३.७५) इत्यस्मात्‌ शिति इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— इषुगमियमाम्‌ अङ्गस्य छः शिति |

केवलं शिति परे इति धेयम्‌ | अतः इच्छति परन्तु एषिष्यति |


इष्‌ + श → इषुगमियमां छः, अलोन्त्यस्य इत्याभ्यं ष्‌-स्थाने छ्‌ → इछ्‌ + अ →  छे च (६.१.७३) इत्यनेन छकारे परे संहितायां विषये ह्रस्वस्य स्वरस्य तुक्‌-आगमो भवति | आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यनेन इकारस्य अनन्तरं (न तु पूर्वम्‌) | इछ्‌+ अ → इत्‌छ्‌ + अ → स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) इत्यनेन तवर्गस्य शकारचवर्गाभ्यां योगे तवर्गस्य क्रमात्‌ चवर्ग आदेशः → इत्‌छ्‌ + अ → इच्छ्‌ + अ → इच्छ इति अङ्गम्‌ → इच्छ + ति → इच्छति

इष → इष्‌                       उपदेशेऽजनुनासिक इत्

इष्‌ + अ → इछ्‌ + अ         इषुगमियमां छः (७.३.७७)

इछ्‌ → इत्‌छ्‌                    छे च (६.१.७३), आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६)

इत्‌छ्‌ → इच्छ्‌                     स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

इच्छ्‌ + अ → इच्छ              वर्णमेलने

इच्छ + ति → इच्छति


छे च (६.१.७२) = छकारे परे ह्रस्वस्वरस्य तुक्‌-आगमो भवति | तुक्‌ कित्‌ अस्ति अतः आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यनेन यस्य आगमः अस्ति (अत्र 'ह्रस्वस्वरस्य'), तस्य अन्ते आयाति | छे सप्तम्यन्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्‌ (६.१.७०) इत्यस्मात्‌ ह्रस्वस्य, तुक्‌ इत्यनयोः अनुवृतिः | संहितायाम्‌ (६.१.७१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— ह्रस्वस्य तुक्‌ छे च संहितायाम्‌ |

अत्र इछ्‌ इति स्थितिः | इछ्‌ इत्यस्मिन्‌ 'इ' ह्रस्वस्वरः, अपि च छकारः परोऽस्ति | अतः तुक्‌-आगमः भवति— किन्तु कुत्र ? प्रथमप्रश्नः अस्ति यत्‌ अयं तुगागमः कस्य आगमः ? ह्रस्वस्वरस्य इति सूत्रेण उक्तम्‌ | तदा इकारात्‌ प्राक्‌ अथवा परमिति जिज्ञासायां सत्याम्‌, अग्रिमसूत्रेण समाधानम्‌ |


आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) = टित्‌ च कित् च‌ यस्य आगमः, तस्य क्रमशः आदौ च अन्ते च अवयवः भवति | आगमः टित्‌ चेत्‌ पूर्वम्‌ आयाति; आगमः कित्‌ चेत्‌ अन्ते आयाति | आदिश्च अन्तश्च आद्यन्तौ इतरेतरद्वन्द्वः, टश्च कश्च टकौ, इतरेतरद्वन्द्वः,टकौ इतौ ययोः तौ टकितौ, बहुव्रीहिः | आद्यन्तौ प्रथमान्तं, टकितौ प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्‌— आद्यन्तौ टकितौ |

तुक्‌ कित्‌ अस्ति अतः अनेन सूत्रेण 'इछ्‌' इत्यस्मिन्‌ इकारात्‌ परमायाति | तुक्‌-आगमे ककारः उकारः च इत्‌-सज्ञकौ वर्णौ; तकारः एव अवशिष्यते | अतः इछ्‌ → इत्‌छ्‌ |


2. सम्प्रसारणिनः धातवः (4 धातवः)


तुदादिगणे चत्वारः सम्प्रसारणिनः धातवः—


ओव्रश्चू छेदने (कर्तयति) → व्रश्च्‌

प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्‌ → प्रच्छ्‌

भ्रस्ज्‌ पाके (to fry, parch, roast) → भ्रस्ज्‌

व्यच व्याजीकरणे (वञ्चयति) → व्यच्‌


ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति च (६.१.१६) = ग्रह्‌, ज्या, वय्‌, व्यध्‌, वश्‌, व्यच्‌, व्रश्च्‌, प्रच्छ्‌, भ्रस्ज्‌, एषां सम्प्रसारणं भवति किति ङिति प्रत्यये परे | इतरेतरद्वन्द्वः, षष्ठीविभक्तौ | ग्रहि-ज्या-वयि-व्यधि-वष्टि-विचति-वृश्चति-पृच्छति-भृज्जतीनां षष्ठ्यन्तम्‌, ङिति सप्तम्यन्तम्‌, च अव्ययम्‌, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५) इत्यस्मात्‌ किति इत्यस्य अनुवृत्तिः; ष्यङः सम्प्रसारणम्‌ पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे (६.१.१३) इत्यस्मात्‌ सम्प्रसारणम्‌इत्यस्य अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहित-सूत्रम्‌— ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति किति च सम्प्रसारणम्‌ |

व्रश्च्‌ → व्रश्च्‌ + श → व्रश्च्‌ + अ → ग्रहि ज्या इत्यनेन सम्प्रसारणम्‌ → वृश्च्‌ + अ → वृश्च इति अङ्गम्‌‍ → वृश्च + ति → वृश्चति

प्रच्छ्‌ → प्रच्छ्‌ + श → ग्रहि ज्या इत्यनेन सम्प्रसारणम्‌ → पृच्छ्‌ + अ → पृच्छ इति अङ्गम् → पृच्छ + ति → पृच्छति

भ्रस्ज्‌ → भ्रस्ज्‌ + श → भ्रस्ज्‌ + अ → ग्रहि ज्या इत्यनेन सम्प्रसारणम्‌ → भृस्ज्‌ + अ →  स्तोः श्चुना श्चुः → भृश्ज्‌ + अ →  झलां जश्‌ झशि → भृज्ज्‌ + अ → भृज्ज इति अङ्गम्‌‍ → भृज्ज + ति/ते → भृज्जति, भृज्जते

व्यच्‌ → व्यच्‌ + श → व्यच्‌ + अ → ग्रहि ज्या इत्यनेन सम्प्रसारणम्‌ → विच्‌ + अ → विच इति अङ्गम् → विच + ति → विचति


क्त प्रत्यये परे (किति इत्यस्य उदाहरणम्‌)—

व्रश्च्‌ → वृक्णः

प्रच्छ्‌ → पृष्टः

भ्रस्ज्‌ → भृष्टः

व्यच्‌ → विचितः


इग्यणः सम्प्रसारणम्‌ (१.१.४५) = यणः स्थाने यः इक्‌-प्रत्याहारे स्थितवर्णः आदिष्टः, तस्य सम्प्रसारण-संज्ञा भवति | इक्‌ प्रथमान्तं, यणः षष्ठ्यन्तं, सम्प्रसारणम्‌ प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम् | सूत्रं सम्पूर्णम्‌— यणः इक्‌ सम्प्रसारणम्‌ |

सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८) = सम्प्रसारण-संज्ञक-वर्णात्‌ परम्‌ अच्‌ अस्ति चेत्‌, पूर्वपरयोः स्थाने एकः पूर्वरूपादेशो भवति | सम्प्रसारणात्‌ पञ्चम्यन्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | इको यणचि (६.१.७७) इत्यस्मात्‌ अचि, अमि पूर्वः (६.१.१०७)इत्यस्मात्‌ पूर्वः इत्यनयोः अनुवृत्तिः भवतः | एकः पूर्वपरयोः (६.१.८४), संहितायाम्‌ (६.१.७१) इत्यनयोः अधिकारः | अनुवृत्ति-सहित-सूत्रम्‌— सम्प्रसारणात्‌ च अचि पूर्वपरयोः एकः पूर्वः संहितायाम्‌ |


न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्‌ (६.१.३७) = सम्प्रसारणे परे पूर्वं स्थितस्य सम्प्रसारणं न भवति | न अव्ययपदं, सम्प्रसारणे सप्तम्यन्तं, सम्प्रसारणं प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं सम्पूर्णम्‌— न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्‌ |


3.नुमागमः (8 धातवः)


एतावता अस्माभिः दृष्टं यत्‌ धातुः इदित्‌ चेत्‌, नुमागमस्य प्रसक्तिः | यथा वदि-धातुः इदित्‌ (ह्रस्व-इकारः इत्‌ यस्य सः) अस्ति अतः इदितो नुम्‌ धातोः (७.१.५८) इति सूत्रेण नुमागमः विहितः | वदि → वद्‌ → वन्द्‌ → वंद् → वन्द्‌ इति भवति |परन्तु तुदादिगणे कश्चन अन्तर्गणः अस्ति (मुचाद्यन्तर्गणः) यत्र धातुः इदित्‌ नास्ति चेदपि नुमागमः विधीयते |


मुचाद्यन्तर्गणः

अस्मिन्‌ अन्तर्गणे अष्टौ धातवः सन्ति— मुच्‌, सिच्‌, विद्‌, खिद्‌, पिश्‌, कृत्‌, लिप्‌, लुप्‌


मुच्ऌ मोक्षणे (मुक्तीकरणे) → मुच्‌

षिच क्षरणे (सिञ्चने) → सिच्‌

विद्‌ऌ लाभे (प्राप्तौ)→ विद्‌

खिद परिघाते (खिन्नः भवति, दुःखम्‌ अनुभवति) → खिद्‌

पिश अवयवे (भागविभागीकरणे) → पिश्‌

कृती छेदने (कर्तयति) → कृत्‌

लिप उपदेहे (लेपने) → लिप्‌

लुप्‌ऌ छेदने (कर्तयति) → लुप्‌


मुच्‌ + श‌ → मुच्‌ + अ →

शे मुचादीनाम् (७.१.५९) = मुचादीनां नुमागमः भवति शे परे | मुच्‌ आदिर्येषां ते मुचादयः, तेषां मुचादीनाम्‌ | शे सप्तम्यन्तं, मुचादीनां षष्ठ्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | इदितो नुम्‌ धातोः (७.१.५८) इत्यस्मात्‌ नुम्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१)इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— मुचादीनाम् अङ्गस्य नुम्‌ शे |


मिदचोऽन्त्यात्परः (१.१.४७) = यः मित्‌ अस्ति, सः अच्‌-वर्णेषु अन्त्यात्‌ परः आयाति, अपि च अयं मित्‌ यस्य वर्ण-समुदायस्य, तस्य अन्तिमावयवो भवति | म्‌ इत्‌ यस्य सः मित्‌, बहुव्रीहिः | मित्‌ प्रथमान्तम्‌, अचः षष्ठ्यन्तम्‌, अन्त्यात्‌ पञ्चम्यन्तम्‌,परः प्रथमान्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यस्मात्‌ अन्तः इत्यस्य अनुवृत्तिः | अस्मिन्‌ सूत्रे 'अचः' षष्ठीविभक्तौ; "अचः अन्त्यात्‌" इत्यस्य अर्थः निर्धारणम्‌— नाम "सर्वेषु स्वरेषु अन्तिमः, तस्मात्‌" | अत्र अचः एकवचने यतोहि अनेन अच्‌-जातिः इति इष्टम्‌ | आशयः बहुवचनं, निर्धारण-सप्तमी (बहुषु एकम्‌) | जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम्‌ (१.२.५८) = जाति-आख्यायाम्‌ एकस्मिन्‌ बहुवचनम्‌ अन्यतरस्याम्‌ | तर्हि 'अचः' एकवचने चेदपि सार्वत्रिक-बहुवचनार्थकः | इत्थञ्च षष्ठीविभक्तेः अर्थः 'स्थाने' इति न; षष्ठी स्थानेयोगा (१.१.४९) इति सामान्यम्‌, इदं सूत्रं विशेषः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— मित्‌ अचः अन्त्यात्‌ परः अन्तः |

अनेन सूत्रेण नुम्‌ "यस्य वर्ण-समुदायस्य, तस्य अन्तिमावयवो भवति", इत्युक्तम्‌ | अस्य अर्थः कः इति स्पष्टं भवति सुबन्तप्रकरणे | ज्ञान-शब्दः बहुवचने 'ज्ञानानि' भवति | ज्ञान + इ [शि-प्रत्ययः, लशक्वतद्धिते (१.३.८) इत्यनेन 'इ' अवशिष्यते] → मिदचोऽन्त्यात्परः (१.१.४७) इत्यनेन नुमागमः → ज्ञान + न्‌ + इ → अयं नकारः ज्ञान इति अङ्गस्य वर्ण-समुदायस्य अन्तिमावयवः इति कारणेन सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) इत्यनेन अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः → ज्ञानान्‌ + इ → ज्ञानानि |यदि नकारः ज्ञान इति अङ्गस्य अन्तिमावयवः नाभविष्यत्‌, अकारः उपधायां नाभविष्यत्‌, सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) इत्यनेन अकारस्य दीर्घादेशः च नाभविष्यत्‌ |


(प्रश्नः— अत्रोक्तं 'ज्ञान + इ [शि-प्रत्ययः]' | सुबन्तविषये प्रत्ययाः भवन्ति सु, औ, जस्‌ इत्यादयः | तर्हि प्रथमपुरुषस्य बहुवचने 'जस्‌' इति प्रत्ययः भवेत्‌; कथं वा 'शि' इति जातम्‌ ? मूलप्रत्ययाः सु, औ, जस्‌ इति तु सत्यम्‌ | किन्तु अनन्तरं प्रत्ययादेशाः भवन्ति— मूलप्रत्ययानां स्थाने आदेशाः भवन्ति | सुबन्तविषये लिङ्गम्‌ अनुसृत्य, कुत्रचित्‌ प्रातिपदिकस्य अन्तिमवर्णम्‌ अनुसृत्य च आदेशाः भिद्यन्ते | नपुंसकलिङ्गे जश्शसोः शिः (७.१.२०) इत्यनेन नपुंसकात्‌ अङ्गात्‌ जस्‌-स्थाने शि-आदेशः | अनेन नपुंसकलिङ्गे, प्रथमपुरुषस्य बहुवचने इकारः आयाति—वनानि, वारीणि, मधूनि, जगन्ति, कर्माणि, धनूंषि, मनांसि |)

नुम्‌ आगमः मित्‌ अस्ति (मकारः इत्‌ यस्य सः), अतः नुम्‌ अचः अन्त्यात्‌ परम्‌ आयाति |


उदा—

मुचऌ → मुच्‌                   उपदेशेऽजनुनासिक इत्

मुच्‌ → मुन्च्‌                       शे मुचादीनाम्

मुन्च्‌ → मुंच्‌                    नश्चापदान्तस्य झलि

मुंच्‌ → मुञ्च्‌                       अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

मुञ्च्‌ + श → मुञ्च इति अङ्गम्‌

मुञ्च + ति → मुञ्चति


धेयं यत्‌ श-विकरणप्रत्ययः यत्र न विहितः, तत्र नुमागमो न भवति | मुच्‌ + क्त → मुक्तः |

षिच → सिच्‌ + श → सिन्‌च्‌ + अ → सिंच्‌ + अ → सिञ्च्‌ + अ → सिञ्च इति अङ्गम्‌ → सिञ्च + ति → सिञ्चति

विद्‌ऌ → विद्‌ + श → विन्‌द्‌ + अ → विंद्‌ + अ → विन्द्‌ + अ → विन्द इति अङ्गम्‌ → विन्द + ति → विन्दति

खिद → खिद्‌ + श → खिन्द्‌ + अ → खिंद्‌ + अ → खिन्द् + अ → खिन्द इति अङ्गम्‌ → खिन्द + ति → खिन्दति

पिश → पिश्‌ + श → पिन्‌श्‌ + अ → पिंश्‌ + अ → पिंश इति अङ्गम्‌ → पिंश + ति → पिंशति

कृती → कृत्‌ + श → कृन्‌त्‌ + अ → कृंत्‌ + अ → कृन्त्‌ + अ → कृन्त इति अङ्गम्‌ → कृन्त + ति → कृन्तति

लिप → लिप्‌ + श → लिन्प्‌ + अ → लिंप्‌ + अ → लिम्प्‌ + अ → लिप्म इति अङ्गम्‌ → लिम्प + ति → लिम्पति

लुप्‌ऌ → लुप्‌ + श → लुन्प्‌ + अ → लुंप्‌ + अ → लुम्प्‌ + अ → लुम्प इति अङ्गम्‌ → लुम्प + ति → लुम्पति


अनुस्वारादेशः— नश्चापदान्तस्य झलि |

नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४) = अपदान्तस्य नकारस्य मकारस्य च स्थाने अनुस्वारादेशो भवति झलि परे | झल्‌-प्रत्याहारे वर्गस्य प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः, चतुर्थः च वर्णाः अपि च श्‌, ष्‌, स्‌, ह्‌ इति वर्णाः अन्तर्भूताः | पदस्य अन्तः पदान्तः, न पदान्तः अपदान्तः तस्य अपदान्तस्य | नः षष्ठ्यन्तं, च अव्ययपदम्‌, अपदान्तस्य षष्ठ्यन्तं, झलि सप्तम्यन्तं, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | मो‍ऽनुस्वारः (८.३.२३) इत्यस्मात्‌ मः इत्यस्य अनुवृत्तिः | तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम्इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— अपदान्तस्य मः नः च अनुस्वारः झलि संहितायाम् |


परसवर्णादेशः— अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः |

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८) = अनुस्वारस्य स्थाने परसवर्णादेशो भवति ययि परे | परस्य सवर्णः, परसवर्णः, षष्ठी तत्पुरुषः | अनुस्वारस्य षष्ठ्यन्तं, ययि सप्तम्यन्तं, परसवर्णः प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | यय्‌-प्रत्याहारे श्‌, ष्‌, स्‌, ह्‌ एतान्‌ वर्जयित्वा सर्वे हल्‌-वर्णाः अन्तर्भूताः | तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम् इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः संहितायाम् |


4.सन्धिकार्यम्‌ (2 धातू)


ओलस्जी व्रीडायाम्‌ (लज्जितो भवति) → लस्ज्‌

टुमस्जो शुद्धौ (निर्मलो भवति, स्वच्छो भवति, स्नानं करोति; जले निमग्नो भवति) → मस्ज्‌


ओलस्जी → लस्ज्‌                  उपदेशेऽजनुनासिक इत्

लस्ज्‌ → लश्ज्‌                      स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

लश्ज्‌ → लज्ज्‌                      झलां जश्‌ झशि (८.४.५३)

लज्ज्‌ + श → लज्ज इति अङ्गम्‌

लज्ज + ते → लज्जते


झलां जश्‌ झशि (८.४.५३) = झलां स्थाने जशादेशो भवति झशि परे | स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०) इत्यनेन जश्‌-वर्णेषु वर्णनिर्धारणम्‌ | झलां षष्ठ्यन्तं, जशः प्रथमान्तम्‌, झशि सप्तम्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | झश्‌-प्रत्याहारे वर्गाणां तृतीयचतुर्थाः च वर्णाः अन्तर्भूताः | तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम् इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— झलां जश्‌ झशि संहितायाम् |

टुमस्जो → मस्ज्‌ → मश्ज्‌ → मज्ज्‌ → मज्ज्‌ + अ → मज्ज इति अङ्गम्‌ → मज्ज + ति → मज्जति


5.आय प्रत्ययः (1 धातुः)


तुदादौ विच्छ गतौ → विच्छ्‌ इति धातुः |


गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः (३.१.२८) = गुपू, धूप, विच्छ, पण, पन, एतेभ्यः धातुभ्यः आय-प्रत्ययो भवति स्वार्थे | गुपूश्च धूपश्च विच्छिश्च पणिश्च पनिश्च तेषामितरेतरद्वन्द्वः गुपूधूपविच्छिपणिपनयः, तेभ्यः गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्यः |गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्यः पञ्चम्यन्तम्‌, आयः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | प्रत्ययः (३.१.१), परश्च (३.१.२) इत्यनयोः अधिकारः; धातोरनेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌ (३.१.२२) इत्यस्मात्‌ धातोः इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— गुपूधूपविच्छपणिपनिभ्यः धातुभ्यः आयः प्रत्ययः परश्च |


विच्छ्‌ + आय → विच्छाय → सनाद्यन्ता धातवः (३.१.३२) इत्यनेन धातु-संज्ञा → विच्छाय इति धातुः → कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे तुदादिभ्यः शः (३.१.७७) → विच्छाय + अ → अतो गुणे (६.१.९७) इत्यनेन पूर्वपरयोः पररूपम्‌ एकादेशः → विच्छाय इति अङ्गम्‌ → विच्छाय + ति → विच्छायति

अत्र आय-प्रत्ययो भवति स्वार्थे इत्युक्तं स्पष्टीकरणार्थं यथा णिच्‌-प्रत्ययः चुरादिगणे; इमौ प्रत्ययौ धातोः स्वस्य अर्थपोषणं करोति नान्यत्‌ किमपि | नाम अनयोः प्रत्यययोः संयोजनेन धातोः अर्थः न परिवर्तते | केवलं रूपस्य साधनार्थम्‌ अयं आय-प्रत्ययः उपयुज्यते पाणिनिना; धातुः अस्ति विच्छ्‌, रूपम्‌ अस्ति विच्छायति— तस्य साधनार्थम्‌ आय-प्रत्ययः अपेक्षितः |


अस्मिन्‌ सूत्रे अवशिष्टाः धातवः भ्वादिगणे; भ्वादिगणस्य पाठे तेषां विवरणम्‌— गोपायति, धूपायति, पणायति, पनायति |


6.विकरणप्रत्यय-विकल्पः (1 धातुः)


वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः (३.१.७०) = भ्राश्‌, भ्लाश्‌, भ्रमु चलने, क्रम्‌, क्लम्‌, त्रस्‌, त्रुट्‌, लष्‌, एतेभ्यः श्यन्‌ विकल्पेन भवति, कर्त्रर्थके प्रत्यये परे | भ्रशश्च भ्लाशश्च भ्रमुश्च क्रमुश्च, क्लमुश्च, त्रसिश्च त्रुटिश्च लष्‌ च तेषां समाहारद्वन्द्वः भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलष्‌, तस्मात्‌ भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः | वा अव्ययपदं, भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः पञ्चम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | दिवादिभ्यः श्यन्‌ (३.१.६९) इत्यस्मात्‌ श्यन्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः, कर्तरि शप्‌(३.१.६८) इत्यस्मात्‌ कर्तरि इत्यस्य अनुवृत्तिः, सार्वधातुके यक्‌ (३.१.६७) इत्यस्मात्‌ सार्वधातुके इत्यस्य अनुवृत्तिः | प्रत्ययः (३.१.१), परश्च (३.१.२) इत्यनयोः अधिकारः | धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌ (३.१.२२) इत्यस्मात्‌ धातुभ्यः इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः धातुभ्यः श्यन्‌ प्रत्ययः परश्च वा कर्तरि सार्वधातुके |


तुदादौ त्रुट्‌ → श-प्रत्यये त्रुटति, विकल्पेन श्यन्‌-प्रत्यये त्रुट्यति |

अस्मिन्‌ सूत्रे त्रुट्‌-धातुः तुदादिगणे, अवशिष्टाः सर्वे धातवः भ्वादिगणे सन्ति; न कोऽपि धातुः दिवादिगणे | इत्थं च विशिष्टसूत्रेण श्यन्‌ इति विकरणप्रत्ययः विहितः; श्यन्‌-अभावे शप्‌ इति सामान्यं भ्वादौ, श इति सामान्यं तुदादौ |


इति तुदादिगणे समग्रं तिङ्‌-सम्बद्धं सार्वधातुकप्रकरण-चिन्तनं समाप्तम्‌ |

Swarup – May 2013 (updated August 2015)


09 तुदादिगणे इतोऽपि विशेषधातवः.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.