17 - लुट्‌-लकारः, द्वितीयभागः

From Samskrita Vyakaranam
< 07 - आर्धधातुकप्रकरणम्‌7---ArdhadhAtukaprakaraNam/17---luT-lakAraH-dvitiiyabhAgaH
Jump to navigation Jump to search
ध्वनिमुद्रणानि -
१) luT-lakAraH---anudAttatvasya-phalam-kim---iDAgamaniShedhaH_+_amAgamaH_2019-11-24
२) luT-lakAraH---अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्-ityasmin-prasajya-vA-paryudAsa-vA-pratiShedhaH_+_pakArAnta-Arabhya-shakArAnta-yAvat-dhAtavaH_2019-12-08
३) luT-lakAraH---shakArAnta-ShakArAnta-hakArAnta-dhAtavaH_+_Nijanta-sannanta-yanganta-yangluganta-dhAtavaH _2019-12-15


पवर्गान्तधातवः


एकाच्‌-पकारान्तधातवः - १३ धातवः अनिटः | एषु दश धातवः सामान्याः; त्रयः ये ऋदुपधधातवः, तेषां विशिष्टकार्यम्‌ |


दश सामान्यपकारान्ताः अनिट्‌-धातवः—


तप्‌ + ता → खरि च (८.४.५५) → तप्ता

वप्‌ + ता →

शप्‌ + ता →

स्वप्‌ + ता →

क्षिप् + ता →

तिप्‌ + ता →

लिप्‌ + ता →

छुप्‌ + ता →

लुप्‌ + ता →

आप्‌ + ता →


तृप्‌, दृप्‌, सृप्‌ एते त्रयः धातवः अनुदात्ताः च ऋदुपधाः च इत्यतः विकल्पेन तेषाम्‌ अमागमो भवति | अधस्थसूत्रद्वयं दृश्यताम्‌—


एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०) = यः औपदेशिकधातुः एकाच्‌ अपि अनुदात्तः अपि अस्ति, तस्मात् विहितस्य प्रत्ययस्य इडागमो न भवति |


अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) = उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | तृप्‌, दृप्‌, सृप्‌, मृश्‌, स्पृश्‌, कृष्‌ (भ्वादि,तुदादि च) इति सप्त धातवः अनुदात्ताः च ऋदुपधाः | ऋत्‌ उपधायां यस्य सः ऋदुपधः बहुव्रीहिः, तस्य ऋदुपधस्य | अनुदात्तस्य षष्ठ्यन्तं, च अव्ययपदम्‌, ऋदुपधस्य षष्ठ्यन्तम्‌, अन्यतरस्यां सप्तम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इत्यस्मात्‌ उपदेशे इत्यस्य अनुवृत्तिः | सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) इअत्यस्मात्‌ झलि, अम्‌, अकिति इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— उपदेशे अनुदात्तस्य ऋदुपधस्य अम्‌ झलि अकिति अन्यतरस्याम्‌ |


सृप्‌, स्पृश्‌, मृश्‌, कृष्‌ इत्येते चत्वारः धातवः अनिटः; तृप्‌, दृप्‌ इत्येतौ द्वौ धातू वेटौ |


तृप्‌, दृप्‌ इत्येतौ द्वौ धातू तौ एव यौ अनिट्‌-हलन्तधातुपाठे उक्तौ— तृपँ प्रीणने दि प० (तृप्यति), दृपँ हर्षमोहनयोः दि प० (दृप्यति) | तर्हि कथम्‌ अत्र वेट्‌-धातुषु अपि पठितौ ? वस्तुतस्तु एतौ द्वौ धातू मूलतः 'अनुदात्तौ' | अनुदात्तः नाम कः अपि च कथं जानीमः के के धातवः अनुदात्ताः ? अनुदात्तः धातोः एका संज्ञा; अत्र पाणिनिना प्रसङ्गवशात्‌ द्वयोः सूत्रयोः अस्याः संज्ञायाः उपयोगः कृतः— एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०), अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) | तर्हि 'अनुदात्तः' इति संज्ञा उपयुज्यते अष्टाध्याय्यां, किन्तु अस्मिन्‌ ग्रन्थे के के धातवः अनुदात्ताः इति नोक्तम ‌| प्रायः पाणिनेः धातुपाठे दत्तं स्यात्‌ परन्तु तादृशग्रन्थः आधुनिकयुगे लुप्तः | तर्हि सूत्रद्वयस्य दर्शनेन प्रकटमस्ति यत्‌ अस्याः संज्ञायाः महत्त्वमस्ति | अधुना किं प्रमाणं कस्य कस्य धातोः अनुदात्तसंज्ञा ?


महाभाष्ये दीयते यत्‌ हलन्तधातुषु १०२ धातवः अनुदात्ताः | अपि च एवमपि दीयते यत्‌ अजन्तेषु १२ +सर्वे ऊकारान्ताः च ॠकारान्ताः च सेटः; तान्‌ विहाय सर्वे अजन्ताः अनिटः | तत्र एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०) इति सामान्यसूत्रेण यः धातुः एकाच्‌ च अनुदात्तः च, तस्मात्‌ विहितस्य प्रत्ययस्य इडागमो न भवति | परन्तु त्रिभिः सूत्रैः विकल्पेन इडागमः विधीयते | एभिः त्रिभिः सूत्रैः धातुभ्यः इडागमः वा भवति; तेषु धातुषु केवलं द्वौ धातू अनुदात्तौ— तृप्‌, दृप्‌ | येषाम्‌ इडागमः वा भवति, तेषु तृप्‌, दृप्‌ इति धातू विहाय अवशिष्टधातवः सर्वे से‌ट्‌ इति क्षेत्रात्‌ स्वीकृताः |


एषु च त्रिषु सूत्रेषु एकमस्ति रधादिभ्यश्च (७.२.४५), येन विशिष्टसूत्रेण रध्‌, नश्‌, तृप्‌, दृप्, द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌ इत्येभ्यः धातुभ्यः वलादेरार्धधातुकस्य इडागमः विकल्पेन भवति | एवञ्च रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इति सूत्रम्‌ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०) इति सामान्यसूत्रस्य अपवादः | एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०) इति सानान्यसूत्रेण इडागमनिषेधः भवति स्म, तदा रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इत्यनेन विकल्पेन विधीयते | त्रीणि अपि वेट्‌-विधायकसूत्राणि इडागमनिषेधापवादाः वा इडागमविधानापवादाः वा भवन्ति | तृप्‌, दृप् स्वीकृत्य इडागमनिषेधापवादाः; अन्यान्नपि वेट्‌-धातून्‌ स्वीकृत्य इडागमविधानापवादाः |


बोध्यं यत्‌ अष्टाध्याय्यां केवलम् 'इट्‌' शब्दः लभ्यते; ‘सेट्‌', 'अनिट्‌', ‘वेट्‌' इत्येते त्रयः शब्दाः अष्टाध्याय्यां न लभ्यन्ते | तर्हि इट्‌ इति संज्ञा लभ्यते; अपि च 'अनुदात्तः' इत्यपि लभ्यते | सौकर्यार्थं ‘सेट्‌', 'अनिट्‌', ‘वेट्‌' इति वदामः, परन्तु मूलसंज्ञा अस्ति 'अनुदात्तः' |


अतः अष्टाध्याय्याः च महाभाष्यस्य च पठनेन धातुस्वभावप्रसङ्गे किं जानीमः ? महाभाष्यात्‌ जानीमः के धातवः अनुदात्ताः | अतः 'स्वभावतः', ‘मूलतः' धातुः अनुदात्तः अस्ति न वा इति जानीमः, न तु ‘सेट्‌', 'अनिट्‌', ‘वेट्‌' | धातुः अनुदात्तः चेत्‌, एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्‌ (७.२.१०) इति सूत्रेण सामान्यतया तस्मात्‌ धातुतः इडागमः न भवति, नाम स च धातुः 'अनिट्‌' इति वदामः | अपि च अनुदात्तः नास्ति चेत्‌, उदात्तः—नाम धातुतः इडागमः विधीयते—धातुः 'सेट्‌' | एवं च महाभाष्यस्य द्वारा के धातवः अनुदात्ताः, के च उदात्ताः च इति ज्ञायते | तादा अष्टाध्याय्यं त्रिभिः सूत्रैः केभ्यः धातुभ्यः इडागमः विकल्पेन विधीयते—नाम के धातवः 'वेटः'—इति ज्ञायते |


आहत्य तृप्‌, दृप्‌ इति द्वौ धातू मूलतः अनुदात्तौ; परन्तु किमर्थम्‌ अनुदात्तौ इति चेत्‌, येन इडागमनिषेधः स्यात्‌ इति तु नास्ति यतोहि रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इत्यनेन साक्षात्‌ उच्यते यत्‌ अनयोः धात्वोः इडागमः विकल्पेन विधीयते | तर्हि तृप्‌, दृप्‌ इत्यनयोः द्वयोः अनुदात्तत्वं किमर्थम्‌ उक्तम्‌ ? येन अमागमः भवेत्‌ | अनयोः द्वयोः धात्वोः, अनिट्ट्वेन सह, कोऽपि सम्बन्धो नास्ति | अनयोः अनुदात्तत्वं तर्हि किमर्थम्‌ उक्तम्‌ ? अमागमार्थम्‌ | येन अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमः विकल्पेन विधीयेत |


धेयं यत्‌ यद्यपि एतौ द्वौ धातू वेटौ—नाम इडामः भवति विकल्पेन—तथापि अम्‌-आगमपक्षे इडागमसहितरूपं न भवति—यतोहि झलादौ प्रत्यये परे एव अमागमः विधीयते | अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | तर्हि रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इत्यनेन एताभ्यां द्वाभ्यां धातुभ्याम्‌ इडागमः विकल्पेन विधीयते, किन्तु इडागमः न भवति चेदव अमागमः विधीयते |


रधादिभ्यश्च (७.२.४५) = रध्‌, नश्‌, तृप्‌, दृप्, द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌ इत्येभ्यः धातुभ्यः वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ |


अनिडादि-तास्‌-प्रत्ययः झलादि अकित्‌, अतः तस्य अम्‌-आगमो भवति | तदा इको यणचि (६.१.७६) इत्यनेन यण्‌-आदेशः |


सृप्‌-धातुः अनिट्‌


सृप्‌ + ता → अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे → सृ + अम्‌ + प्‌ + ता → सृ + अ + प्‌ + ता → इको यणचि (६.१.७६) → स्रप्‌ + ता → खरि च (८.४.५५) → स्रप्ता


यस्मिन्‌ पक्षे अम्‌-आगमो न भवति—

सृप्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → सर्प्‌ + ता → सर्प्ता


तृप्‌, दृप्‌, इति द्वौ धातू वेटौ

यथोक्तम्‌ इडादि-तास्‌-प्रत्यये परे अम्‌-आगमः न भवति यतोहि अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमो भवति झलादि-प्रत्यये परे | इडादि-तास्‌-प्रत्ययः झलादिः नास्ति | अतः आहत्य तृप्‌-धातोः त्रीणि रूपाणि भवन्ति; तथैव च दृप्‌-धातोः |


इडादिपक्षे

तृप्‌ + इता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → तर्पिता

अनिडादिपक्षे

तृप्‌ + ता → अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमः → त्रप्ता

अमागमः न भवति चेत्‌—‌

तृप्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → तर्प्ता


दृप्‌-धातुः अपि तथा, त्रीणि रूपाणि

दृप्‌ + इता →

दृप्‌ + ता → अमागमे सति →

दृप्‌ + ता → अमागमे असति →


प्रश्नः उदेति यत्‌ अत्र अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९), पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इति बाध्यबाधकभावप्रसङ्गे द्वयोः कः सम्बन्धः ? 'तृप्‌ + ता' इति स्थितौ द्वयोरपि युगपत्‌ प्रसक्तिः | अपि च पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) स्वीक्रियते चेत्‌ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इति सूत्रं निरवकाशं भवति | अतः अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इति पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इति सूत्रं प्रति अपवादभूतम्‌ |


अन्यः प्रश्नः उदेति यत्‌ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इति सूत्रे प्रसज्यप्रतिषेधः भवति वा, पर्युदासप्रतिषेधः भवति वा ? सूत्रार्थः उक्तः यत्‌ उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | यथा आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इत्यनेन उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्त्वं न तु शिति | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌ अस्ति एचः धातोः आत्‌ उपदेशे अशिति | अस्य सूत्रार्थस्य व्यक्तीकरणार्थं वाक्यद्वयं वक्तव्यं भवति—उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्त्वं भवति | शिति प्रत्यये परे न भवति | नाम अत्र आत्वस्य विधानार्थं सप्तमीविभक्तौ किमपि निमित्तं नास्ति | ‘उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्त्वं भवति' | विधानपक्षे किमपि नियमनं नास्ति | तर्हि एवमेव प्रकृतौ तथा कुर्मः चेत्‌ किं भवति—उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति | झलादौ किति प्रत्यये परे न भवति | एवं वदामः चेत्‌ कः दोषः ? अजादिप्रत्यये परे अपि अमागमः भविष्यति | यकारादिप्रत्यये परे अपि अमागमः भविष्यति | केवलं न भवति कुत्र ? झलादौ किति प्रत्यये परे न भवति |


यङ्लुगन्तस्य उदाहरणं स्वीकुर्मः | तृप्‌-धातोः यङ्लुकि आतिदेशिकधातुः भवति तरीतृप्| लटि तरीतृप् + ति → अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन विकल्पेन अमागमः → तरीत्रप्ति | यस्मिन्‌ पक्षे अमागमः न भवति, तस्मिन्‌ पक्षे पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन गुणः → तरीतर्प्ति | अधुना लोटि तरीतृप् + आनि → अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन 'उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति' → अत्रापि अमागमः विकल्पेन भविष्यति → तरीत्रपाणि | यत्‌ अनिष्टम्‌ | तथैव विधिलिङि यकारादिप्रत्यये परे अमागमः भविष्यति— तरीतृप् + यात्‌ → तरीत्रप्यात्‌ | एतदपि अनिष्टं रूपम्‌ | कुत्र न भविष्यति ? परः स्थितः प्रत्ययः झलादिः कित्‌ अस्ति चेदेव अमागमः न स्यात्‌ |


नूनं सार्वधातुकलकारेषु कोऽपि कित्‌-प्रत्ययः एव नास्ति, अतः यङ्लुकि, लटि लोटि लङि विधिलिङि च, त्रिषु अपि वचनेषु, त्रिषु अपि पुरुषेषु सर्वत्र अमागमो भविष्यति | अनेन महती समस्या | अस्याः समस्यायाः निवारणार्थं प्रसज्यप्रतिषेधः न भवेत्‌; अपि तु पर्युदासः एव स्वीकर्तव्यः | अमागमस्य विधानार्थं प्रत्ययः अपेक्षितः; स च प्रत्ययः झालादिः भवेत्‌, कित्‌ न स्यात्‌ | अनेन अजादिप्रत्ययाः यकारादिप्रत्ययाः च निवार्यन्ते


अन्यः प्रश्नः उदेति यत्‌ इडागमः अथवा अमागमः—द्वयोः मध्ये कस्य विधानं प्रथमम्‌ ? रधादिभ्यश्च (७.२.४५) इत्यनेन रध्‌, नश्‌, तृप्‌, दृप्, द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌ इत्येभ्यः धातुभ्यः वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ | अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | द्वयोः कृते धातोः परः कश्चन प्रत्ययः अपेक्षितः एव | रधादिभ्यश्च (७.२.४५) च परसूत्रम्‌ अतः प्रथमम्‌ इडागमः | तदा एव अमागमः परिशीलनीयः | अन्यच्च प्रथमम्‌ अमागमः आनीयते चेत्‌ समस्या भवति यत्‌ इडागमस्य विधानात्‌ पूर्वं‌ तास्‌-प्रत्ययः झलादिः एव | अतः प्रथमम्‌ अमागमः भवति चेत्‌, स च अमागमः आगमिष्यति यत्र न आगन्तव्यमस्ति | तदा इडागमः भविष्यति; इडागमविधानसूत्रे अमागमः धातौ अस्ति न वा इति प्रसङ्गे किमपि नोक्तम्‌ अतः अमागमः अस्ति चेदपि इडागमविधानं भवति | तस्य निवारणार्थं रधादिभ्यश्च (७.२.४५) परसूत्रम्‌ | अनेन प्रथमम्‌ इडागमः | अनेन इडागमः यत्र भवति तत्र प्रत्ययः झलादिः नास्ति; तस्माच्च तत्र अमागमः न भवति यतोहि प्रत्ययः अजादिः | प्रथमम्‌ इडागमविधानं भवति चेदेव अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यस्य निमित्तम्‌ 'झलादि अकिति प्रत्यये परे' व्यवहारे आगच्छति |


गुपू-धातुः


स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा (७.२.४४) इति सूत्रेण 'स्वृ शब्दोपतापयोः',षूङ्‌ प्राणिगर्भविमोचने' अदादिगणे, ‘षूङ्‌ प्राणिप्रसवे' दिवादिगणे, ‘धूञ्‌ कम्पने' (स्वादौ क्र्यादौ च), अपि च येषाम्‌ ऊकारस्य इत्संज्ञा, एभ्यः सर्वेभ्यः धातुभ्यः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ |


अतः स्वभावतः गुपू-धातुः वेट्‌ |


तदा गुपू-धातोः आय-प्रत्ययः गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः (३.१.२८) इति सामान्यसूत्रेण नित्यः, परन्तु आर्धधातुके आयादय आर्धधातुके वा (३.१.३१) इत्येनन विकल्पेन | 'आय' इति धातुप्रत्ययस्य विधानेन अयं धातुः अनेकाच्‌ अतः सेट्‌ |


आयादय आर्धधातुके वा (३.१.३१) इत्यनेन आर्धधातुकप्रत्ययस्य विवक्षायां स्वार्थे आय-प्रत्ययः विकल्पेन भवति | लुट्‌-लकारस्य तास्‌-प्रत्ययः आर्धधातुकसंज्ञकः, अतः अत्र आय-प्रत्ययः विकल्पेन विधीयते |


गुप्‌ + आय → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → गोपाय → गोपाय अनेकाच्‌ अतः अयं धातुः सेट्‌ → गोपाय + इता → अतो लोपः (६.४.४८) इत्यनेन अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपो भवति आर्धधातुके प्रत्यये परे → गोपाय्‌ + इता → गोपायिता


यस्मिन्‌ पक्षे 'आय' इति धातु-प्रत्ययः न विधीयते, स्वभावतः गुपू-धातुः वेट्‌ |


इडादिपक्षे

गुप्‌ + इता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → गोप्‌ + इता → गोपिता


अनिडादिपक्षे

गुप्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → गोप्‌ + ता → गोप्ता


आयादय आर्धधातुके वा (३.१.३१) =आर्धधातुकप्रत्ययस्य विवक्षायां स्वार्थे आय-प्रत्ययः विकल्पेन भवति | आय-आदिषु त्रयः प्रत्ययाः अन्तर्भूताः— आय, ईयङ्‌, णिङ्‌ | आय आदौ येषां ते आयादयः | आयादयः प्रथमान्तम्‌, आर्धधातुके सप्तम्यन्तं, वा अव्ययपदं, त्रिपदमिदं सूत्रम् | धातोः (३.१.२२), प्रत्ययः (३.१.१), परश्च (३.१.२) इत्येषाम्‌ अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— आर्धधातुके, धातोः आयादयः वा प्रत्ययाः परश्च |


अतो लोपः (६.४.४८) = अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपो भवति आर्धधातुके प्रत्यये परे | येन विधिस्तदन्तस्य (१.१.७२) इत्यनेन अतः अङ्गस्य नाम न केवलम्‌ ह्रस्व-अकारः इत्यङ्गस्य, अपि तु ह्रस्व-अकारान्तस्य अङ्गस्य | अलोऽन्तस्य (१.१.५२) इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य एव लोपः (न तु अङ्गस्य) | उपदेशे अनुवर्तते अतः प्रसक्तिः केवलम्‌ उपदेशावस्थायाम्‌* | अतः षष्ठ्यन्तं, लोपः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | अनुदात्तोपदेश-वनति-तनोत्यादीना-मनुनासिकलोपो झलि क्ङिति (६.४.३७) इत्यस्मात्‌ उपदेशे इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१), आर्धधातुके (६.४.४६) इत्यनयोः अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूर्त्रम्‌— अतः अङ्गस्य लोपः आर्धधातुके उपदेशे |



चुरादिगणे विशिष्टधातूनां पाठे इदं सूत्रम्‌ अवलोकितमासीत्‌ | णिच्‌-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति अतः धातुः अदन्तः चेत्‌, अतो लोपः (६.४.४८) इत्यस्य प्रसक्तिः भवति |


यथा—

कथ + णिच्‌ → कथ्‌

गृह + णिच्‌ → गृह्‌


त्रप्‌ इति वेट्‌-धातुः


इडादिपक्षे

त्रप्‌ + इता → त्रपिता

अनिडादिपक्षे

त्रप्‌ + ता → त्रप्ता


स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा (७.२.४४) इति सूत्रेण येषां धातूनाम्‌ ऊकारस्य इत्संज्ञा, एभ्यः सर्वेभ्यः धातुभ्यः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड्‌ वा स्यात्‌ | त्रपूष्‌ इति धातुः ऊदित्‌, अतः अस्मात्‌ धातोः इडागमो वा भवति |


कृपू इति वे‍ट्‌-धातुः


कृपो रो लः (८.२.१८) = कृप्‌-धातोः रेफस्य लकारादेशो भवति | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्‌— कृपः उः कृपः रः लः |


कृपो रो लः (८.२.१८) इति सूत्रेण, आहत्य कृप्‌-धातोः रेफस्य लकारादेशः; कृप्‌-धातोः ऋकारस्य अंशः यः रेफसदृशः, तस्य स्थाने लकारसदृशादेशो भवति | यत्र कृप्‌-धातोः उपधायाः गुणः भवति कर्प्‌, तत्र रेफस्य स्थाने लकारादेशः अतः कल्प्‌ इति फलं; यत्र उपधागुणो न भवति, तत्र कृप्‌ इत्यस्य ऋकारस्य स्थाने ऌकारदेशः अतः कॢप्‌ इति फलम्‌ |


तासि च क्लृपः (७.२.६०) = कृप्‌-धातोः परस्य परस्मैपदसंज्ञक-तास्‌ च परस्मैपदसंज्ञक-सकारादि-आर्धधातुकप्रत्ययः च अनयोः इडागमो न भवति | नाम, केवलम्‌ आत्मनेपदसंज्ञक-तासः च आत्मनेपदसंज्ञक-सकारादि-आर्धधातुकप्रत्ययस्य इडागमो भवति | अनुवृत्ति-सहितसूर्त्रं— क्लृपः परस्मैपदेषु आर्धधातुकस्येड्वलादेः न तासि से च |


कृपू-धातुः उपदेशे आत्मनेपदी |


किन्तु लुटि च क्लृपः (१.३.९३) इत्यनेन स्य, सन्‌, तास्‌ इत्येषु त्रिषु प्रत्ययेषु परेषु अयं कृप्‌-धातुः विकल्पेन परस्मैपदी अपि भवति |

अतः लुटि परस्मैपदे इडागमाभावे 'कल्प्ता' | आत्मनेपदे इडागमे सति 'कल्पिता' |


कृप्‌ → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → कर्प्‌ → कल्प्‌ → कल्पिता आत्मनेपदे / परस्मैपदे तासि च क्लृपः (७.२.६०) इत्यनेन इडागमनिषेधः अतः कल्प्ता |


भकारान्तधातवः


एकाच्‌-भकारान्तधातवः - ३ धातवः अनिटः


त्रिषु अपि सामान्यहल्सन्धिकार्यमस्ति |


१) झषस्तथोर्धोऽधः इत्यनेन प्रत्ययादौ त्‌, थ्‌ इत्यनयोः स्थाने धकारादेशो भवति |


झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) = झष्‌-उत्तरस्य तकारथकारयोः स्थाने धकारादेशो भवति, धा-धातुं वर्जयित्वा | तस्च थ्‌ च तथौ इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः, तथोः | तकारोत्तर-अकारः उच्चारणार्थम्‌ अस्ति; अग्रे 'धः' इत्यस्य धकारोत्तर-अकारः अपि तथा | न धा, अधा नञ्‌तत्पुरुषः, तस्मात्‌ अधः | झषः पञ्चम्यन्तं, तथोः षष्ठ्यन्तं, धः प्रथमान्तम्‌, अधः पञ्चम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्— झषः तथोः धः अधः |


२) तदा झलां जश्‌ झशि इत्यनेन धात्वन्ते चतुर्थवर्णस्य स्थाने तृतीयादेशो भवति |


झलां जश्‌ झशि (८.४.५३) = झलां स्थाने जशादेशो भवति झशि परे | स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०) इत्यनेन जश्‌-वर्णेषु वर्णनिर्धारणम्‌ | झलां षष्ठ्यन्तं, जशः प्रथमान्तम्‌, झशि सप्तम्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | झश्‌-प्रत्याहारे वर्गाणां तृतीयचतुर्थाः च वर्णाः अन्तर्भूताः | तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम् इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— झलां जश्‌ झशि संहितायाम् |


यभ्‌ + ता → यभ्‌ + धा → यब्‌ + धा → यब्धा


रभ्‌ + ता →

लभ्‌ + ता →


एकः भकारान्तधातुः वे‍ट्‌ - लुभ्‌


इडादिपक्षे

लुभ्‌ + इता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → लोभ्‌ + इता → लोभिता

अनिडादिपक्षे

लुभ्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → लोभ्‌ + ता → लोब्धा


लुभ्‌-धातोः लुट्‌-लकारे इडागमवैशिष्ट्यम्—


तीषसहलुभरुषरिषः (७.२.४८) = दिवादिगणे इष्‌-धातुः च, सह्‌, लुभ्‌, रुष्‌, रिष्‌ इत्येभ्यः पञ्चभ्यः धातुभ्यः तकारादि-आर्धधातुकप्रत्ययाः विकल्पेन इडागमानुकूलाः | ति सप्तम्यन्तम्‌, इषसहलुभरुषरिषः पञ्चम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ |


तास्‌-प्रत्ययः तकारादि-आर्धधातुकप्रत्ययः अतः तस्य वा इडागमो भवति एभ्यः पञ्चभ्यः धातुभ्यः—


इष्‌ → एष्टा / एषिता

सह्‌ → सोढा / सहिता

लुभ्‌ → लोब्धा / लोभिता

रुष्‌ → रोष्टा / रोषिता

रिष्‌ → रेष्टा / रेषिता


मकारान्तधातवः

चत्वारः मकारान्तधातवः अनिटः - गम्‌, नम्‌, यम्‌, रम्‌,

अत्र नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४), अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८) इति सूत्राभ्याम्‌ अनुस्वारः, तदा परसवर्णादेशः |


गम्‌ + ता → गं + ता → गन्ता

नम्‌ + ता →

यम् + ता →

रम्‌ + ता →


एकः मकारान्तधातुः वे‍ट्‌ - क्षम्‌


इडादिपक्षे

क्षम्‌ + इता → क्षमिता

अनिडादिपक्षे

क्षम्‌ + ता → क्षं + ता → क्षन्ता


उष्मान्तधातवः


शकारान्तधातवः - १० धातवः अनिटः


एषु दशसु, सप्त धातवः सामान्याः | तेषां कृते पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन गुणकार्यं तदा व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) इत्यनेन शकारान्तानां झलि परे षत्वं, तदा ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इत्यनेन ष्टुत्वम्‌ |

दिश्‌ + ता → देश्‌ + ता → देष्‌ + ता → देष्टा

रिश्‌ + ता →

लिश्‌ + ता →

विश्‌ + ता →

रुश्‌ + ता →

क्रुश्‌ + ता →

दंश्‌ + ता →


दृश्‌-धातुः

दृश्‌-धातुः अनिट्‌, परन्तु अमागमः विकल्पेन अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन न भवति यतोहि साक्षात्‌ इति सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) उक्तः, अनेन च अमागमः नित्यः |


सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) इत्यनेन दृश्‌-धातोः अम्‌-आगमो भवति कित्‌-भिन्न-झलादि प्रत्यये परे |


दृश्‌ + ता → दृश्‌ + अम्‌ + ता → दृ-अ-श्‌ + ता → इको यणचि (६.१.७६) → द्रश्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → द्रष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → द्रष्टा


सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) = सृज्‌-धातोः च दृश्‌-धातोः च अम्‌-आगमो भवति कित्‌-भिन्न-झलादि प्रत्यये परे | सृजिश्च दृश्च तयोरितरेत्तरद्वन्द्वः सृजिदृशौ, तयोः सृजिदृशोः | न कित्‌ अकित्‌ नञ्तत्पुरुषः, तस्मिन्‌ अकिति | सृजिदृशोः षष्ठ्यन्तं, झलि सप्तम्यन्तम्‌, अम्‌ प्रथमान्तम्‌, अकिति सप्तम्यन्तम्‌,अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णाम्‌— सृजिदृशोः अम्‌ झलि अकिति |


मृश्‌, स्पृश्‌ धातू


मृश्‌, स्पृश्‌ इति धात्वोः विकल्पेन अम्‌-आगमः, अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इति सूत्रेण |


अमागमपक्षे

मृश्‌ + ता → मृश्‌ + अम्‌ + ता → मृ-अ-श्‌ + ता → इको यणचि (६.१.७६) → म्रश्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → म्रष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → म्रष्टा


अमागमाभावे

मृश्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → मर्श्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → मर्ष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → मर्ष्टा


अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) = उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | तृप्‌, दृप्‌, सृप्‌, मृश्‌, स्पृश्‌, कृष्‌ इति षड्‌ धातवः अनुदात्ताः च ऋदुपधाः | ऋत्‌ उपधायां यस्य सः ऋदुपधः बहुव्रीहिः, तस्य ऋदुपधस्य | अनुदात्तस्य षष्ठ्यन्तं, च अव्ययपदम्‌, ऋदुपधस्य षष्ठ्यन्तम्‌, अन्यतरस्यां सप्तम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इत्यस्मात्‌ उपदेशे इत्यस्य अनुवृत्तिः | सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) इअत्यस्मात्‌ झलि, अम्‌, अकिति इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— उपदेशे अनुदात्तस्य ऋदुपधस्य अम्‌ झलि अकिति अन्यतरस्याम्‌ |


एवमेव स्पृश्‌-धातुः → स्प्रष्टा, स्पर्ष्टा |


त्रयः धातवः वेटः— अशू, क्लिशू, नश


अशू-धातुः

इडागमपक्षे अश्‌ + इता → अशिता | एवमेव अशितुम्‌, अशितव्यम्‌ |

अनिडागमपक्षे अश्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → अष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → अष्टा


क्लिशू-धातुः

इडागमपक्षे क्लिश्‌ + इता → क्लेशिता | एवमेव क्लेशितुम्‌, क्लेशितव्यम्‌ |

अनिडागमपक्षे क्लेश्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → क्लेष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → क्लेष्टा


नश्‌-धातुः

इडागमपक्षे नश्‌ + इता → नशिता | एवमेव नशितुम्‌, नशितव्यम्‌ |


अनिडागमपक्षे नश्‌ + ता → मस्जिनशोर्झलि (७.१.६०) इत्यनेन नश्‌-धातोः नुमागमः भवति झलादिप्रत्यये परे → नंश्‌ + ता → व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६) → नंष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → नंष्टा


मस्जिनशोर्झलि (७.१.६०) = मस्ज्‌-धातोः च नश्‌-धातोः च नुम्‌‍-आगमो भवति झालादि-प्रत्यये परे | मस्जिश्च नश्‌ च तयोरितरेतरद्वन्द्वः मस्जिनशौ, तयोर्मस्जिनशोः | मस्जिनशोः षष्ठ्यन्तं, झलि सप्तम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | इदितो नुम्‌ धातोः (७.१.५८) इत्यस्मात्‌ नुम्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१) इत्यस्य अधिकारः, येन 'प्रत्यय'-पदस्यापि सूत्रार्थे आक्षेपः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— मस्जिनशोः अङ्गस्य नुम्‌ झलि प्रत्यये |


षकारान्तधातवः - १२ धातवः अनिटः


एषु द्वादशसु, दश धातवः सामान्याः | तेषां कृते पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन गुणकार्यं तदा ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इत्यनेन ष्टुत्वम्‌ |


त्विष्‌ + ता → त्वेष्‌ + ता → त्वेष्टा

द्विष्‌ + ता → द्वेष्‌ + ता → द्वेष्टा

पिष्‌ + ता → पेष्‌ + ता → पेष्टा

विष्‌ + ता → वेष्‌ + ता → वेष्टा

शिष्‌ + ता → शेष्‌ + ता → शेष्टा

श्लिष्‌ + ता → श्लेष्‌ + ता → श्लेष्टा

तुष्‌ + ता → तोष्‌ + ता → तोष्टा

दुष्‌ + ता → दोष्‌ + ता → दोष्टा

पुष्‌ + ता → पोष्‌ + ता → पोष्टा

शुष्‌ + ता → शोष्‌ + ता → शोष्टा


अनिट्‍-धातुषु विशिष्टौ द्वौ धातू - कृष्‌ भ्वादौ तुदादौ च


अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अमागमः विकल्पेन झलादौ अकिति प्रत्यये परे |


अमागमपक्षे—

कृष्‌ + ता → अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) इत्यनेन अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे → कृ + अम्‌ + ष्‌ + ता → कृ + अ + ष्‌ + ता → इको यणचि (६.१.७६) → क्रष्‌ + ता → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → क्रष्टा


यस्मिन्‌ पक्षे अम्‌-आगमो न भवति—

कृष्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → कर्ष्‌ + ता → कर्ष्टा


अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् (६.१.५९) = उपदेशे अनुदात्तः यः ऋदुपधः तस्य अम्‌-आगमः विकल्पेन भवति झलादौ अकिति प्रत्यये परे | तृप्‌, दृप्‌, सृप्‌, मृश्‌, स्पृश्‌, कृष्‌ इति षड्‌ धातवः अनुदात्ताः च ऋदुपधाः | ऋत्‌ उपधायां यस्य सः ऋदुपधः बहुव्रीहिः, तस्य ऋदुपधस्य | अनुदात्तस्य षष्ठ्यन्तं, च अव्ययपदम्‌, ऋदुपधस्य षष्ठ्यन्तम्‌, अन्यतरस्यां सप्तम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इत्यस्मात्‌ उपदेशे इत्यस्य अनुवृत्तिः | सृजिदृशोर्झल्यमकिति (६.१.५८) इअत्यस्मात्‌ झलि, अम्‌, अकिति इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— उपदेशे अनुदात्तस्य ऋदुपधस्य अम्‌ झलि अकिति अन्यतरस्याम्‌ |


षकारान्तधातवः - ७ धातवः वेटः [इष्‌,रुष्‌, रिष्‌, निर्‌-उपसर्गपूर्वक-कुष्‌, अक्षू, तक्षू, त्वक्षू]


इडागमे सति यथासङ्गं पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन गुणकार्यम्‌ | अनिडागमपक्षे यथासङ्गं पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन गुणकार्यं, तदा ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इत्यनेन ष्टुत्वम्‌ |


इष्‌ + ता → एष्टा / एषिता

रुष्‌ + ता → रोष्टा / रोषिता

रिष्‌ + ता → रेष्टा / रेषिता

निर्‌ + कुष्‌ + ता → निष्कोष्टा / निष्कोषिता [खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५), इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य (८.३.४१)


अक्षू, तक्षू, त्वक्षू


अनिडादिपक्षे स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९) इत्यनेन ककारलोपः, तदा ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इत्यनेन ष्टुत्वम्‌ |


अक्ष्‌ + ता → अष्टा / अक्षिता

तक्ष्‌ + ता → तष्टा / तक्षिता

त्वक्ष्‌ + ता → त्वष्टा / त्वक्षिता


स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९) = संयोगस्य प्रथमसदस्यः सकारः ककारः वा चेत्‌, संयोगस्य प्रथमसदस्यलोपो भवति न तु द्वितीयसदस्यस्य, झलि पदान्ते च | स्‌ च क्‌ च तयोरितरेतरद्वन्द्वः स्कौ, तयोः स्कोः | संयोगस्य आदि संयोगादि, तयोः संयोगाद्योः, षष्ठीतत्पुरुषः | संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३) इत्यस्मात्‌ लोपः इत्यस्य अनुवृत्तिः | झलो झलि (८.२.२६) इत्यस्मात्‌ झलि इत्यस्य अनुवृत्तिः | पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— संयोगाद्योः स्कोः लोपः झलि पदस्य अन्ते च |


चक्ष्‌-धातुः - धात्वादेशः


चक्षिङ्-धातुः—

चक्ष्‌-धातोः ख्या / क्शा इति आदेशौ | यद्यपि चक्ष्‌-धातुः से‌ट्‌, तथापि तस्य ख्या/क्शा इति धात्वादेशौ अनिटौ |

चक्ष्‌ + लुट्‌ → ख्या + ता → ख्याता

चक्ष्‌ + लुट्‌ → क्शा + ता → क्शाता


चक्षिङः ख्याञ्‌ (२.४.५४) | ख्याता | क्शाता |


चक्षिङ्-धातोः आर्धधातुकप्रत्यये परे ख्याञ्‌-आदेशः | किन्तु अत्र भाष्यकारो वदति यत्‌ क्शादिरयमादेशः, इत्युक्तौ आदेशः 'ख्या' न अपि तु 'ख्शा', तदा चर्त्वादेशेन 'क्शा' भवति | अपि चा पूर्वत्रासिद्धम्‌ (८.२.१) इति अधिकारे एकं वार्तिकम्‌ अस्ति ख्शाञः शस्य यो वा वक्तवयः | अनेन ख्शाञ्‌ इति आदेशस्य शकारस्य विकल्पेन यकारादेशो भवति | फलितार्थः अयं यत्‌ आर्धधातुकप्रत्यये परे चक्षिङ्-धातोः स्थाने ख्याञ्‌, ख्शाञ्‌ इति द्वौ आदेशौ सिद्धौ | एकवारं ख्याञ्‌, अपरस्मिन्‌ पक्षे ख्शाञ्‌ |


चक्षिङः ख्याञ्‌ (२.४.५४) = चक्षिङः ख्याञादेशो भवति आर्धधातुके | चक्षिङः षष्ठ्यन्तं, ख्याञ्‌ प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | आर्धधातुके (२.४.३५) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— चक्षिङः ख्याञ्‌ आर्धधातुके |


एकाच्‌-सकारान्तधातवः - द्वौ धातू अनिटौ [वस्‌, घस्‌]


अत्र न अङ्गकार्यं वर्तते, न वा सन्धिकार्यम्‌

वस्‌ + ता → वस्ता

घस्‌ + ता → घस्ता


धात्वादेशः - अस्‌-धातुः


अस्तेर्भूः (२.४.५२) | भविता |


अस्तेर्भूः (२.४.५२) = आर्धधातुकविवक्षायाम्‌ अस्‌-धातोः स्थाने भू-आदेशो भवति | अनेकाल्शित्‌ सर्वस्य (१.१.५५) इत्यनेन आदेशः सर्वस्य स्थाने न तु अन्त्यस्य | अस्तेः षष्ठ्यन्तं, भूः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | आर्धधातुके (२.४.३५) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— अस्तेः भूः आर्धधातुके |


एकाच्‌-हकारान्तधातवः - ८ धातवः अनिटः, १२ धातवः वेटः


१. सामान्यहकारान्तधातवः


त्रयः सामान्यहकारान्तधातवः अनिटः - मिह्‌, लिह्‌, रुह्‌

  • गुणकार्यं यथासङ्गम्‌ |
  • तकारादि प्रत्यये परे, धात्वन्तस्य हकारस्य स्थाने ढकारादेशो भवति, हो ढः (८.२.३१) इत्यनेन सूत्रेण |
  • प्रत्ययादौ स्थितस्य तकारस्य ध्‌-आदेशो भवति झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) इति सूत्रेण |
  • प्रत्ययादौ स्थितस्य धकारस्य स्थाने ढ्‌-आदेशो भवति ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) इति सूत्रेण |
  • पूर्वतनस्य ढ्‌-लोपो भवति ढो ढे लोपः (८.३.१३) इति सूत्रेण |


मिह्‌ + ता → पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) → मेह्‌ + ता → हो ढः (८.२.३१) → मेढ्‌ + ता → झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) → मेढ्‌ +धा → ष्टुना ष्टुः (८.४.४१) → मेढ्‌ + ढा → ढो ढे लोपः (८.३.१३) → मेढा‌


एवमेव—

लिह्‌ → लेह्‌ → लेढा‌

रुह्‌ → रोह्‌ → रोढा‌


षड्‌ सामान्यहकारान्तधातवः वेटः - तृह्‌, स्तृह्‌, बृह्‌, तृंह्‌, गृह्‌, गाह्‌

इडादिपक्षे

तृह् + इता → तर्हिता

स्तृह्‌ + इता →

बृह्‌ + इता →

तृंह्‌ + इता → तृंहिता

गृह्‌ + इता →

गाह्‌ + इता →


अनिडादिपक्षे

तृह्‌ + ता → तर्ढा

स्तृह्‌ + ता →

बृह्‌ + ता →

तृंह्‌ + ता → तृण्ढा

गृह्‌ + ता →

गाह्‌ + ता →


हो ढः (८.२.३१) = हकारस्य स्थाने ढकारादेशो भवति झलि पदान्ते च | हः षष्ठ्यन्तं, ढः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | झलो झलि (८.२.२६) इत्यस्मात्‌ झलि इत्यस्य अनुवृत्तिः | स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९) इत्यस्मात्‌ अन्ते, इत्यनयोः अनुवृत्तिः | पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— हः ढः झलि पदस्य अन्ते च |


झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) = झष्‌-उत्तरस्य तकारथकारयोः स्थाने धकारादेशो भवति, धा-धातुं वर्जयित्वा | तस्च थ्‌ च तथौ इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः, तथोः | तकारोत्तर-अकारः उच्चारणार्थम्‌ अस्ति; अग्रे 'धः' इत्यस्य धकारोत्तर-अकारः अपि तथ | न धा, अधा नञ्‌तत्पुरुषः, तस्मात्‌ अधः | झषः पञ्चम्यन्तं, तथोः षष्ठ्यन्तं, धः प्रथमान्तम्‌, अधः पञ्चम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्— झषः तथोः धः अधः |


ढो ढे लोपः (८.३.१३) = ढकारे परे पूर्वतनस्य ढकारस्य लोपो भवति | ढः षष्ठ्यन्तं, ढे सप्तम्यन्तं, लोपः प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्— ढः ढे लोपः |


२. त्रयः दकारादिहकारान्तधातवः - दह्‌, दिह्‌, दुह्‌


  • गुणकार्यं यथासङ्गम्‌ |
  • तकारादि प्रत्यये परे, दकारादि-हकारान्तधातोः धात्वन्तस्य हकारस्य स्थाने घकारादेशो भवति दादेर्धातोर्घः (८.२.३२) इत्यनेन सूत्रेण |
  • अधुना प्रत्ययः झष्‌-परतः अस्ति, अतः प्रत्ययादौ स्थितस्य तकारस्य ध्‌-आदेशो भवति झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) इति सूत्रेण |
  • अधुना धातु-परतः झश्‌ अस्ति (धकारः), अतः धात्वन्ते घ्‌-स्थाने तृतीयादेशो भवति झलां जश्‌ झशि इति सूत्रेण | जश्त्वसन्धिरिति |


दह्‌ + ता → दादेर्धातोर्घः (८.२.३२) → दघ्‌ + ता → झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) → दघ्‌ +धा → झलां जश्‌ झशि (८.४.५३) → दग्‌ + धा → दग्धा


एवमेव—

दिह्‌ → देह्‌ → देग्धा

दुह्‌ → दोह्‌ → दोग्धा


दादेर्धातोर्घः (८.२.३२) = दकारादिधातोः हकारस्य स्थाने घकारादेशो भवति झलि पदान्ते च | दः आदौ यस्य स दादिः, तस्य दादेः, बहुव्रीहीः | दादेः षष्ट्यन्तं, धातोः षष्ठ्यन्तं, घः प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | हो ढः (८.२.३१) इत्यस्मात्‌ हः इत्यस्य अनुवृत्तिः | झलो झलि (८.२.२६) इत्यस्मात्‌ झलि इत्यस्य अनुवृत्तिः | पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— दादेः धातोः हः घः झलि पदस्य अन्ते च |


झलां जश्‌ झशि (८.४.५३) = झलां स्थाने जशादेशो भवति झशि परे | स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०) इत्यनेन जश्‌-वर्णेषु वर्णनिर्धारणम्‌ | झलां षष्ठ्यन्तं, जशः प्रथमान्तम्‌, झशि सप्तम्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | झश्‌-प्रत्याहारे वर्गाणां तृतीयचतुर्थाः च वर्णाः अन्तर्भूताः | तयोर्य्वावचि संहितायाम्‌ (८.२.१०८) इत्यस्मात्‌ संहितायाम् इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— झलां जश्‌ झशि संहितायाम् |


३. चत्वारः धातवः येषां विकल्पेन हकारस्य घकारादेशः ढकारादेशः च - सर्वे चत्वारः वेटः


द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌


इडादिपक्षे

द्रुह्‌ + इता → द्रोहिता

मुह्‌ + इता →

ष्णुह्‌ + इता → स्नोहिता

ष्णिह्‌ + इता →


अनिडादिपक्षे

द्रुह्‌ + ता → द्रोढा / द्रोग्धा

मुह्‌ + ता →

ष्णुह्‌ + ता →

ष्णिह्‌ + ता →


वा द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम् (८.२.३३) = द्रुह्‌, मुह्‌, ष्णुह्‌, ष्णिह्‌ एषां चतुर्णां धातूनां हकारस्य स्थाने विकल्पेन घकारादेशो भवति झलि पदान्ते च; घ्‌-अभावे हो ढः (८.२.३१) इत्यनेन ढकारादेशो भवति | द्रुहश्च मुहश्च ष्णुहश्च ष्णिहश्च तेषाम इतरेतर्तद्वान्द्वः, द्रुहमुहष्णुहष्णिहः, तेषां द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम् | वा अव्ययपदं, द्रुहमुहष्णुहष्णिहां षष्ठ्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | हो ढः (८.२.३१) इत्यस्मात्‌ हः, दादेर्धातोर्घः (८.२.३२) इत्यस्मात्‌ घः, झलो झलि (८.२.२६) इत्यस्मात्‌ झलि, स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९) इत्यस्मात्‌ अन्ते, इत्येषाम्‌ अनुवृत्तिः | पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— द्रुह-मुह-ष्णुह-ष्णिहाम् वा हः घः झलि पदस्य अन्ते च |


झषस्तथोर्धोऽधः (८.२.४०) = झष्‌-उत्तरस्य तकारथकारयोः स्थाने धकारादेशो भवति, धा-धातुं वर्जयित्वा | तस्च थ्‌ च तथौ इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः, तथोः | तकारोत्तर-अकारः उच्चारणार्थम्‌ अस्ति; अग्रे 'धः' इत्यस्य धकारोत्तर-अकारः अपि तथ | न धा, अधा नञ्‌तत्पुरुषः, तस्मात्‌ अधः | झषः पञ्चम्यन्तं, तथोः षष्ठ्यन्तं, धः प्रथमान्तम्‌, अधः पञ्चम्यन्तम्‌, अनेकपदमिदं सूत्रम्‌ | सूत्रं स्वयं सम्पूर्णम्— झषः तथोः धः अधः |


३. सह्‌ वह्‌ ति द्वौ धातू - वह्‌-धातुः अनि‌ट्‌; सह्‌-धातुः वे‌ट्‌

  • तकारादि प्रत्यये परे, धात्वन्तस्य हकारस्य स्थाने ढकारादेशो भवति, हो ढः इत्यनेन सूत्रेण |
  • अधुना प्रत्ययः झष्‌-परतः अस्ति, अतः प्रत्ययादौ स्थितस्य तकारस्य थकारस्य च ध्‌-आदेशो भवति झषस्तथोर्धोऽधः इति सूत्रेण |
  • प्रत्ययादौ स्थितस्य धकारस्य स्थाने ढ्‌-आदेशो भवति ष्टुना ष्टुः इति सूत्रेण |
  • पूर्वतनस्य ढ्‌-लोपो भवति ढो ढे लोपः इति सूत्रेण |
  • लुप्तढकारस्य पूर्ववर्तिनः अकारस्य ओकारादेशो भवति सहिवहोरोदवर्णस्य इति सूत्रेण | ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः (६.३.१११) इत्यस्य अपवादः |


सह् + ता → हो ढः → सढ्‌ + ता → झषस्तथोर्धोऽधः → सढ्‌ + धा → ष्टुना ष्टुः → सढ्‌ + ढा → ढो ढे लोपः → स + ढा → सहिवहोरोदवर्णस्य → सो + ढा → सोढा


एवमेव वह्‌ + ता → वढ्‌ + ता → वढ्‌ + धा → वढ्‌ + ढा → व + ढा → वो + ढा → वोढा


सहिवहोरोदवर्णस्य (६.३.११२) = ढकारस्य लोपश्चेत्‌, सह्‌ वह्‌ इति धात्वोः अकारस्य स्थाने ओकारादेशो भवति | सहिश्च वह्‌ च तयोरितरेतरद्वन्द्वः सहिवहौ, तयोः सहिवहोः | सहिवहोः षष्ठ्यन्तम्‌, ओत्‌ प्रथमान्तम्‌, अवर्णस्य षष्ठ्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः (६.३.१११) इत्यस्मात्‌ ढलोपे इत्यस्य अनुवृत्तिः (रेफस्य कार्यं अत्र न भवति एव अतः सेफः नानीतः) | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌—सहिवहोः अवर्णस्य ओत्‌ ढलोपे इति |


इडादिपक्षे

सह्‌-धातुः


सह्‌ + इता → सहिता


४. नह्‌-धातुः - अनिट्‌


नह्‌ + ता → नहो धः → नध्‌ + ता → झषस्तथोर्धोऽधः → नध्‌ + धा → झलां जश्‌ झशि → नद्‌ + धा → नद्धा


नहो धः (८.२.३४) = नह्‌-धातोः हकारस्य धकारादेशो भवति झलि पदान्ते च | नहः षष्ठ्यन्तं, धः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | हो ढः (८.२.३१) इत्यस्मात्‌ हः इत्यस्य अनुवृत्तिः | दादेर्धातोर्घः (८.२.३२) इत्यस्मात्‌ धातोः इत्यस्य अनुवृत्तिः | झलो झलि (८.२.२६) इत्यस्मात्‌ झलि इत्यस्य अनुवृत्तिः | स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९) इत्यस्मात्‌ अन्ते, इत्यनयोः अनुवृत्तिः | पदस्य (८.१.१६) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— नहः धातोः हः धः झलि पदस्य अन्ते च |


५. गुहू-धातुः - वेट्‌


ऊदुपधाया गोहः (६.४.८९) इत्यनेन गुह्-धातोः उपधा-गुणादेशं प्रबाध्य ऊत्‌-आदेशो भवति अजादि-प्रत्यये परे |


इडागमपक्षे

अत्र ता-प्रत्ययः अजादिः | अतः उपधा-गुणादेशं प्रबाध्य ऊत्‌-आदेशः |


गुह्‌ + इता → गूहिता


अनिडादिपक्षे

अजादिप्रत्ययाभावे न ऊत्वम्‌


गुह्‌ + ता → गोढा


ऊदुपधाया गोहः (६.४.८९) = गुहू (संवरणे) इति गुह्-धातोः उपधा-गुणादेशं प्रबाध्य ऊत्‌-आदेशो भवति अजादि-प्रत्यये परे | गुह उपधाया ऊत्स्यात्‌ गुणहेतौ अजादौ प्रत्यये | ऊत्‌ प्रथमान्तम्‌, उपधायाः षष्ठ्यन्तं, गोहः षष्ठ्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ (६.४.७७) इत्यस्मात्‌ अचि इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१) इत्यस्य अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूर्त्रम्‌— गोहः अङ्गस्य उपधायाः ऊत्‌ अचि |


धेयं यत्‌ अत्र आर्धधातुकत्वस्य निमित्तिकत्वं नास्ति एव; केवलम्‌ गुणनिमित्तक-अजादि प्रत्यये परे | अतः लटि अपि भवति— गुह्‌ + शप्‌ + ति → गुह्‌ + अ + ति → उपधागुणस्य प्रसङ्गत्वात्‌ ऊत्‌-आदेशः → गूह्‌ + अ + ति → गूहति |


इति भ्वादिगणात्‌ आरभ्य क्र्यादिगण-पर्यन्तं सर्वेषां वेटाम्‌ अनिटां च हलन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः समाप्तः |


४) णिजन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः


चुरादिगणे स्वार्थे णिच्‌ चेदपि प्रेरणार्थे णिच्‌ चेदपि यत्र यत्र णिच्‌-सम्बद्धरूपमपेक्षितं, तत्र तत्र प्रथमकार्यमस्ति धातुतः णिचः विधानम्‌ | अतः लुट्‌-लकारस्य प्रसङ्गे सति सर्वप्रथमं णिजन्तधातुः सिध्यति तदा एव लुट्‌-लकारसम्बद्धकार्यम्‌ | सर्वे णिजन्तधातवः अनेकाचः इकारान्ताः च |


फलतः लुट्‌ः तास्‌ यदा आयाति, तावता, पूर्वम्‌ अनेकाच्‌ इकारान्तधातुः वर्तते एव | अनेकाच्‌ इति कृत्वा सेट्‌; इकारान्तः इति कृत्वा सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इति सूत्रस्य कार्यक्षेत्रम्‌ | धातुः से‌ट्‌, तास्‌ च वलादिः इत्यतः इडागमः भवति एव इति कृत्वा गुणकार्यानन्तरम्‌ एचोऽयवायावः (६.१.७७) इति सूत्रस्य अवसरः | एवं सति णिजन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिमार्गः सर्वत्र समानः |


तद्यथा—


चुर्‌ + णिच्‌ → चोरि इति अनेकाच्‌ इकारान्तधातुः → अनेकाच्‌ अतः सेट्‌ → चोरि + इता → चोरि इगन्तः अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इति सूत्रस्य कार्यक्षेत्रम्‌ → चोरे + इता → धातुः से‌ट्‌, तास्‌ च वलादिः इत्यतः इडागमः भवति एव इति कृत्वा गुणकार्यानन्तरम्‌ एचः स्थाने अयादेशः अचि परे → एचोऽयवायावः (६.१.७७) चोरय्‌ + इता → चोरयिता


तथा च सर्वेभ्यः धातुभ्यः, लुट्‌-लकरस्य त्रिषु अपि पुरुषेषु त्रिषु च वचनेषु |



परस्मैपदे                                                                                                                    आत्मनेपदे

प्र०पु० चोरयिता चोरयितारौ चोरयितारः प्र०पु० चोरयिता चोरयितारौ चोरयितारः
म०पु० चोरयितासि चोरयितास्थः चोरयितास्थ म०पु० चोरयितासे चोरयितासाथे चोरयिताध्वे
उ०पु० चोरयितास्मि चोरयितास्वः चोरयितास्मः उ०पु० चोरयिताहे चोरयितास्वहे चोरयितास्महे


५) सन्नन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः


सर्वेषां सन्नन्तधातूनाम्‌ अन्तिमवर्णः अकारः— इत्युक्तौ सर्वे सन्नन्तधातवः अदन्ताः | तदर्थं लुट्‌-लकारस्य विवक्षायां तास्‌-प्रत्यये आर्धधातुके सति अतो लोपः (६.४.४८) इत्यस्य प्रसक्तिश्च प्राप्तिश्च भवति एव | तस्मात्‌ सन्नन्तधातोः अन्ते यः अकारः तस्य लोपः | सन्नन्तधातुः च सदा अनेकाच्‌ इति कृत्वा सर्वे सन्नन्तधातवः सेटः | एवं सति सन्नन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिमार्गः सर्वत्र समानः |


तद्यथा—

जिगमिष + इता → अतो लोपः (६.४.४८) इत्यनेन अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपो भवति आर्धधातुके प्रत्यये परे → जगमिष्‌ + इता → जिगमिषिता


एवमेव त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च | जिगमिषिता, जिगमिषितारौ, जिगमिषितारः इत्यदीनि रूपाणि |


अतो लोपः (६.४.४८) = अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपो भवति आर्धधातुके प्रत्यये परे | येन विधिस्तदन्तस्य (१.१.७२) इत्यनेन अतः अङ्गस्य नाम न केवलम्‌ ह्रस्व-अकारः इत्यङ्गस्य, अपि तु ह्रस्व-अकारान्तस्य अङ्गस्य | अलोऽन्तस्य (१.१.५२) इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य एव लोपः (न तु अङ्गस्य) | उपदेशे अनुवर्तते अतः प्रसक्तिः केवलम्‌ उपदेशावस्थायाम्‌* | अतः षष्ठ्यन्तं, लोपः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | अनुदात्तोपदेश-वनति-तनोत्यादीना-मनुनासिकलोपो झलि क्ङिति (६.४.३७) इत्यस्मात्‌ उपदेशे इत्यस्य अनुवृत्तिः | अङ्गस्य (६.४.१), आर्धधातुके (६.४.४६) इत्यनयोः अधिकारः | अनुवृत्ति-सहितसूर्त्रम्‌— अतः अङ्गस्य लोपः आर्धधातुके उपदेशे |


६) यङन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः


सर्वेषां यङन्तधातूनाम्‌ अन्तिमवर्णः अकारः— इत्युक्तौ सर्वे यङन्तधातवः अदन्ताः |


यङ्‌-प्रत्ययात्‌ पूर्वं यः वर्णः सः अच्‌-वर्णः चेत्‌ लुट्‌-लकारस्य रूपमेवम्‌—


तदर्थं लुट्‌-लकारस्य विवक्षायां तास्‌-प्रत्यये आर्धधातुके सति अतो लोपः (६.४.४८) इत्यस्य प्रसक्तिश्च प्राप्तिश्च भवति एव | तस्मात्‌ यङन्तधातोः अन्ते यः अकारः तस्य लोपः | यङन्तधातुः च सदा अनेकाच्‌ इति कृत्वा सर्वे यङन्तधातवः सेटः | एवं सति यङन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिमार्गः सर्वत्र समानः |


तद्यथा—

नेनीय + इता → अतो लोपः (६.४.४८) इत्यनेन अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपो भवति आर्धधातुके प्रत्यये परे → नेनीय्‌ + इता → नेनीयिता


एवमेव—

लोलूय +इता → लोलूयित

बोभूय + इता → बोभूयिता


यङ्‌-प्रत्ययात्‌ पूर्वं यः वर्णः सः हल्‌-वर्णः चेत्‌ लुट्‌-लकारस्य रूपमेवम्‌—


यस्य हलः (६.४.४९) = हलुत्तरयशब्दलोपो भवति आर्धधातुकप्रत्यये परे | अनेन 'य' इत्यस्य लोपः बेभिद्य → बेभिदिता |


बाभ्रश्य + इता → यस्य हलः (६.४.४९) इत्यनेन हलुत्तरयशब्दलोपो भवति आर्धधातुकप्रत्यये परे → बाभ्रश्‌ + इता → बाभ्रशिता


एवमेव—

दन्द्रम्य + इता →

चङ्क्रम्य + इता →

लेलिख्य + इता →

पापठ्य + इता →

वावश्य + इता →

नेनिज्य + इता →

वेविध्य + इता →

मोमुद्य + इता →


अत्र धेयं यत्‌ यशब्दस्य लोपानन्तरम्‌ पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन उपधायां लघु-इकः गुणप्रसक्तिर्भवति स्म, परन्तु—


अचः परस्मिन्‌ पूर्वविधौ (१.१.५७) = परनिमित्तकः अजादेशः स्थानिवत्‌ भवति, पूर्वविधौ कर्तव्ये | अचः स्थाने यः आदेशः सः अजादेशः | यस्य स्थाने आदेशः विधीयते सः स्थानी | 'अजादेशः स्थानिवत्‌' नाम यः आदेशः अचः स्थाने विहितः, सः पुनः मूलः अच्‌ इव— 'स्थानिवत्‌' भवति | पूर्वविधौ नाम सा स्थितिः यदा स्थानिनः अचः पूर्वस्थितस्य कार्यं विधीयते | परस्मिन्‌ इति निमित्तसप्तमी | पूर्वविधौ इति विषयसप्तमी | पूर्वस्य विधिः पूर्वविधिः षष्ठीतत्पुरुषः, तस्मिन्‌ पूर्वविधौ | अचः षष्ठ्यन्तं, परस्मिन्‌ सप्तम्यन्तं, पूर्वविधौ सप्तम्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्‌ | स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ (१.१.५६) इत्यस्मात्‌ स्थानिवत्‌, आदेशः इत्यनयोः अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूर्त्रम्‌— अचः आदेशः स्थानिवत्‌ परस्मिन्‌ पूर्वविधौ |


यदा पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन उपधायां स्थितस्य लघु-इकः गुणः जायमानः, तदा 'तास्‌' निमित्तं मत्वा अल्लोपः स्थानिवत्‌ भवति अतः उपधागुणः न सम्भवति |


७) यङ्लुगन्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः


आकारान्तधातुः दादा + इता → दादिता

इकारान्तधातुः शोश्रि + इता → शोश्रयिता

उकारान्तधातुः बोभू + इता → बोभविता

ऋकारान्तधातुः चर्कृ + इता → चर्करिता

ॠकारान्तधातुः तातॄ + इता → तातरिता

अदुपधधातुः शाशक्‌ + इता → शाशकिता

इदुपधधातुः लेलिख्‌ + इता → लेलेखिता

उदुपधधातुः मोमुद्‌ + इता → मोमोदिता

ऋदुपधधातुः वरीवृत्‌ + इता → वरीवर्तिता


अवशिष्टधातूनां किमपि कार्यं नास्ति—

बाबन्ध्‌ + इता → बाबन्धिता


८) क्यच्‌, क्यष्‌, क्यङ्‌-प्रत्ययान्तधातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः


क्यस्य विभाषा (६.४.५०) = हलः परयोः क्यच्‌-क्यङोः प्रत्यययोः लोपो वा स्यादार्धधातुके |


समिध्य → समिधिता, समिध्यिता |


इति सर्वेषां धातूनां लुट्‌-लकारस्य रूपसिद्धिः समाप्तः |


Swarup September 2019




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.