28 - व्याप्तिचिन्तनम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌10---nyAyashAstram/28---vyApticintanam
Jump to navigation Jump to search
ध्वनिमुद्रणानि
१) vyApticintanam_2020-09-19  
२) vyApticintanam-2_2020-09-26
३) vyApticintanam-3_2020-10-03
४) vyApticintanam-4_2020-10-10
५) vyApticintanam-5---vyApyavyApaka-bhAve-abhAvashabdasya-shaktiH_2020-10-17
६) vyApticintanam-6---vyApyavyApaka-bhAvaH---bhAvarUpeNa-nirUpitaM---vyApakatvena_2020-10-24


व्याप्तिचिन्तनम्‌


अन्वयव्याप्तेः लक्षणम्‌ - किमर्थं न भावरूपेण उच्येत ?


अन्वयः इत्युक्ते भावरूपेण विद्यमानत्वम्‌ | व्यतिरेकः इत्युक्ते अभावरूपेण विद्यमानत्वम्‌ | अन्वयः यतः भावरूपी अतः अन्वयव्याप्तिः एवं रीत्या उच्यते—"यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यं"; नाम तत्सम्बद्धव्याप्तिरपि भावरूपेण उच्यते | किन्तु तस्य लक्षणं तथा न अपि तु अभावरूपी इति प्रश्नः | किमर्थं न भावरूपेण उच्येत ? नाम, 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति अनुक्त्वा किमर्थम्‌ अभावरूपेण उच्यते—'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' | व्यतिरेकः अभावरूपी अतः तत्सम्बद्धयाप्तिः एतादृशी एव स्यात्‌ | किन्तु अन्वयव्याप्तेः लक्षणाम्‌ अभावरूपेण किमर्थम्‌ उक्तम्‌ ? धूमसत्त्वे वह्निसत्त्वम्‌ इति कथने कः दोषः ?


अन्वययोः व्याप्तिः अथवा व्यतिरेकयोः व्याप्तिः—हेतुसाध्ययोः व्याप्तिः अथवा हेत्वभावसाध्याभायोः व्याप्तिः—तदनुसृत्य अन्वयव्याप्तिं वा व्यतिरेकव्याप्तिं वा वदामः | परन्तु लक्षणस्य कथनसमये ययोः व्याप्तिः अस्ति तौ द्वौ भावरूपेण विद्यमानौ वा अभावरूपेण विद्यमानौ इत्यपेक्षया प्रमुखं भवति लक्षणे दोषराहित्यम्‌ | अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषाः न स्युः इति लक्ष्यमत्र | लक्षणे साध्यं स्वीकरणीयं वा, साध्याभावः स्वीकरणीयः वा इत्यपेक्षया लक्षणे दोषः न स्यात्‌ | अतः साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इति अन्वयव्याप्तेः लक्षणं भवति चेदपि काऽपि चिन्ता नास्ति | नाम, लक्षणव्याक्ये अभावयोः व्याप्तिः उक्ता इत्यस्य अर्थः एवं नास्ति यत्‌ अन्वयव्याप्तेः लक्षणं भवितुं नार्हति |


वस्तुतस्तु इदं 'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' अन्वयव्याप्तेः पूर्वपक्षलक्षणम्‌;इदं लक्षणवाक्यं खण्डितं, नैयायकैः निराकृतम्‌ | परन्तु व्यवहारे अस्ति बहुत्र यतोहि सारल्यमस्ति अपि च केवलम्‌ एकस्मिन्‌ स्थले क्लेशो जायते—यत्र स्थलं केवलान्वयिसाध्यकम्‌ | यत्र साध्याभावः एव न भवति, अथवा हेत्वभावः न भवति, तादृशस्थले पूर्वपक्षव्याप्तिः त्यक्तव्या | तत्र व्याप्तेः सिद्धान्तलक्षणं 'हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यम्‌' इति आश्रयणीयम्‌ | तादृशस्थलं विहाय अन्यत्र सर्वत्र पूर्वपक्षलक्षणेन अन्वयं कर्तुं शक्नुमः | समन्वयः भवति, सारल्यमपि अस्ति |


अधुना किन्तु प्रश्नः इदानीमपि अस्ति यत्‌, साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इति अन्वयव्याप्तिलक्षणस्य स्थाने किमर्थं 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति न स्यात्‌ | तत्तु बहु सरलमस्ति | नाम भावरूपेण वदामश्चेत्‌ अवगमने सौकर्यं वर्तते | ‘यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌' इत्यस्मिन्‌ अर्थे 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌'— एतत्‌ लक्षणत्वेन किमर्थं न स्वीक्रियेत ?अत्र अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषाः एषु अन्यतमः अस्ति किम्‌ ?


व्याप्तेः अर्थः - सामानाधिकरण्यं च वीप्सा च


अस्य बोधनार्थं किञ्चित्‌ परिशीलनीयं भवति | व्याप्तेः अर्थसाधनार्थम् अंशद्वयम्‌ अपेक्षितम्—‌ सामानाधिकरण्यं च वीप्सा च | यथा ‘यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌', अस्मिन्‌ वाक्ये द्वयमपि अस्ति | ‘यत्र-तत्र' इति शब्दद्वयेन सामानाधिकरण्यम्‌ | सामानाधिकरण्यम्‌ इत्युक्ते वस्तुद्वयोः एकस्मिन्‌ अधिकरणे विद्यमानत्वम्‌ | अनेकेषु अधिकरणेषु इति तथा किमपि नापेक्षितम्‌; एकस्मिन्‌ समाने अधिकरणे विद्यमानत्वम्‌ इति एव सामानाधिकरण्यम्‌ | तदपि एकस्मिन्‌ समये; श्वः अपि तथा भवेत्‌ इति अपि नास्ति | उदाहरणार्थम्‌ उत्पीठिकायां पुस्तकमपि अस्ति, लेखनी अपि अस्ति इति चिन्तयतु | उभयोः उत्पीठिकायां विद्यमानत्वात्‌ पुस्तकलेखन्योः सामानाधिकरण्यम्‌ अस्ति | किन्तु अन्यत्र अपि तथा भवेत्‌ इति नास्ति अतः अत्र वीप्सा नास्ति | पुस्तकसत्त्वे लेखनीसत्त्वम्‌ इत्यस्य कथनेन द्वयोः सामानाधिकरण्यं, नाम यत्र पुस्तकमस्ति, तत्र लेखनी अस्ति | किन्तु व्याप्तिः नास्ति; वीप्सा, नाम यत्र यत्र पुस्तकं तत्र तत्र लेखनी, इति तु नास्ति |


वीप्सार्थं ‘यत्र यत्र’ इति अपेक्षितम्‌ | नाम, एकस्मिन्‌ स्थले न अपि तु सर्वेषु स्थलेषु यत्र यत्र पुस्तकमस्ति, तत्र तत्र लेखनी अपि अस्ति; तत्तु पुस्तकलेखन्योः प्रसङ्गे न सङ्गच्छते | किन्तु विप्सार्थं साहचर्यम्‌ अपेक्षितम्‌—‌व्याप्यः यत्र यत्र अस्ति तत्र तत्र व्यापकः; व्यापकः यत्र यत्र नास्ति तत्र तत्र व्याप्यः नास्ति | तर्हि ‘यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌', अस्मिन्‌ वाक्ये सामानाधिकरण्यं च वीप्सा च द्वयमपि अस्ति—‌'यत्र तत्र' इत्यनेन सामानाधिकरण्यं, ‘यत्र यत्र तत्र तत्र' इयनेन वीप्सा |


तर्हि व्याप्तेः, सामानाधिकरण्यस्य च, अनयोः मध्ये कश्चन भेदः अस्ति | व्याप्तौ सामानाधिकरण्यम्‌ इति अंशः अन्तर्भूतः | किन्तु व्याप्तिः सामानाधिकरण्यापेक्षया इतोऽपि किञ्चित्‌ अधिका | यतोहि तत्र वीप्सा अस्ति | नाम पुस्तकं यत्र अस्ति तत्र लेखनी अपि अस्ति इति चेत्‌ सामानाधिकरण्यं वर्तते | किन्तु तावदेव भवति चेत्‌ व्याप्तिः नास्ति | पुस्तकं यत्र यत्र अस्ति तत्र सर्वत्र लेखनी अपि अस्ति इति भवति चेदेव व्याप्तिः |


‘यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌' इत्यस्मिन्‌ अर्थे 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति भवति वा ?’ - सतिसप्तमी इत्यस्य परिशीलनम्‌


अधुना ‘यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌' इत्यस्मिन्‌ अर्थे 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌’ इति अपि भवति वा इति प्रश्नः | अस्य अवगमनार्थं सतिसप्तमी इति अंशः द्रष्टव्यः | 'हेतुसत्त्वे' इति रूपं सतिसप्तमी-घटितम्‌ | सतिसप्तमी इति आकृत्या त्रयः अर्थाः सम्भवन्ति—‌ ज्ञाप्यज्ञापकभावः, व्याप्यव्यापकभावः, कार्यकारणभावश्च | तत्र कार्यकारणभावः अतीव न्यूनदेशवृत्तिः; तस्य क्षेत्रं लघुतमम्‌ | तदपेक्षया अधिकदेशवृत्तिः व्याप्यव्यापकभावः; तदपेक्षया अधिकदेशवृत्तिः ज्ञाप्यज्ञापकभावः |


यत्र यत्र कार्यकारणभावः तत्र तत्र व्याप्यव्यापकभावः; यत्र यत्र व्याप्यव्यापकभावः तत्र तत्र ज्ञाप्यज्ञापकभावः | किन्तु ज्ञाप्यज्ञापकभावः अस्ति चेत्‌ अन्ययोर्मध्ये द्वयमपि व्याप्यव्यापकभावः कार्यकारणभावः नापि भवितुमर्हति | ज्ञाप्यज्ञापकभावः व्याप्यव्यापकभावं प्रति व्यापकः; व्याप्यव्यापकभावः कार्यकारणभावं प्रति व्यापकः | अधुना पुस्तकलेखन्योः मध्ये न कार्यकारणभावः, न वा व्याप्यव्यापकभावः , न वा ज्ञाप्यज्ञापकभावः | अतः अस्मिन्‌ स्थले सतिसप्तम्याः व्यवहारः न कर्तव्यः |


यत्र केवलं ज्ञाप्यज्ञापकभावः वर्तते, तत्र सामान्यतया 'यदा तदा' इति अर्थे भवति अथवा 'यदि तर्हि' इति अर्थः भवति; किन्तु तत्र न व्याप्यव्यापकभावः, न वा कार्यकारणभावः | यथा 'भवति आगते सति अहं कार्यस्य आरम्भं करोमि' | अस्य अर्थद्वयं सम्भवति, प्रसङ्गानुसृत्य—‌ 'यदा भवान्‌ आगच्छति तदा अहं कार्यस्य आरम्भं करोमि'; 'यदि भवान्‌ आगच्छति तर्हि अहं कार्यस्य आरम्भं करोमि' | नाम भवति आगते सति कर्यस्य आरम्भं करोमि; अनागते सति न करोमि | अस्मिन्‌ स्थले ज्ञाप्यज्ञापकभावः अस्ति | ज्ञापकमस्ति भवतः आगमनं; ज्ञाप्यमस्ति मम कार्यारम्भः | किन्तु व्याप्यव्यापकभावो वा कार्यकारणभावो वा अस्ति किम्‌ ?


भवति गृहे प्राप्ते सति वृष्टिः आरब्धा | अतः कीदृशः अर्थः ? कीदृशः च भावः ? कोऽपि आगत्य पृच्छति "वृष्टिः कदा आरब्धा ?” तदा भवान्‌ वृष्टि-आरम्भ-क्रियां ज्ञापयितुम्‌ इच्छति | अतः तां क्रियां ज्ञापयितुम्‌ अन्यां क्रियां ज्ञापकत्वेन स्वीकरोति | तत्र ज्ञापकक्रिया का इत्युक्ते भवतः गृहप्राप्तिः; वृष्टेः आरम्भक्रिया ज्ञाप्यक्रिया | गृहप्राप्तिः ज्ञापिका, आरम्भक्रिया ज्ञाप्या | ज्ञापिकायाः सतिसप्तमी-आकारः | यस्य सतिसप्तमी अस्ति, तत्‌ ज्ञापकं; तद्विहाय अन्यः भागः ज्ञाप्यः | किन्तु प्रकृतोदाहरणे यदा कदापि भवान्‌ गृहं प्राप्नोति, श्वः वा परश्वः वा, तस्मिन्‌ समयेऽपि वृष्टिः सदा आरप्स्यते इति काऽपि वार्ता नास्ति |


यत्र सतिसप्तमी इति रूपं व्यवह्रियते, तत्र अस्माभिः चिन्तनीयमस्ति यत्‌ अत्र ज्ञाप्यज्ञापकभावः अस्ति वा ? अस्ति चेत्‌, व्याप्यव्यापकभावः अस्ति किम्‌ ? तदस्ति चेत्‌, कार्यकारणभावः अस्ति किम्‌ ? यथा, दण्डसत्त्वे घटसत्त्वं, दण्डाभावे घटाभावः; अत्र कार्यकारणभावः | घटसत्त्वे दण्डसत्त्वम्‌ इति उच्यते चेत्‌, पूर्वक्षणावच्छेदेन व्याप्यव्यापकभावः | अतः सर्वत्र विवक्षा का इति चिन्तनीयं भवति |


'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति स्थले सतिसप्तमी कस्मिन्‌ अर्थे ?


अधुना प्रकृतौ 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति स्थले सतिसप्तमी कस्मिन्‌ अर्थे ? इति चेत्, ज्ञाप्यज्ञापकभावः अस्ति; व्याप्यव्यापकभावः अपि अस्ति | अतः सतिसप्तमी इत्यस्य बलेन अस्मिन्‌ वाक्ये वीप्सा अस्ति | अर्थः भवति 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' | नाम, सामानाधिकरण्यं च, वीप्सा च |


'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' व्याप्तेः लक्षणम्‌ ?


तर्हि मूलप्रश्नः आसीत्‌ यत्‌ यतः अन्वयव्याप्तौ 'विद्यमानत्वे व्याप्तिः’, ततः, दोषः नास्ति चेत्‌ किमर्थं 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वं' इति लक्षणवाक्यं न स्यात्‌ ? अस्मिन्‌ अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवदोषाः इत्येषु अन्यतमः अस्ति वा ? सामानाधिकरण्यं च वीप्सा च द्वयमपि अस्ति, समन्वयश्च अस्ति; तर्हि तादृशः कोऽपि दोषः न भाति | एका शङ्का जायेत यत्‌ मतुप्‌-प्रत्ययस्य च वृत्ति-शब्दस्य च अभावे अधिकरणस्य इङ्गीतमेव नास्ति; अधिकरणस्य निवेशः नास्ति चेत्‌ सामानाधिकरण्यमेव नोक्तम् इति आपत्तिः | किन्तु अत्र नैयायकैरुच्यते यत्‌ तात्पर्यार्थः सङ्गृहीतः— हेतुरस्ति चेत्‌ साध्यमस्ति इत्युक्तौ साध्यं विना हेतुः न तिष्ठति | अनेन सामानाधिकरण्यं स्वीक्रियते | तर्हि अन्ततो गत्वा त्रिषु लक्षनणदोषेषु एकोऽपि नास्ति |


इति कृत्वा 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति अन्वयव्याप्तेः लक्षणं किमर्थं न स्यात्‌ ? नैयायकानां नियमः एवं यत्‌ लक्षणवाक्यम्‌ अखण्डम्‌ एकं पदं भवेत्‌ | 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' एकम्‌ अखण्डपदं नास्ति अपि तु पदद्वयम्‌ | तदर्थं यद्यपि तादृशी अतिव्याप्तिः वा अव्याप्तिः वा इति दोषो नास्ति, नाम वाक्यरूपेण सत्यमेव, तथापि लक्षणरूपेण न स्वीक्रियते |


अखण्दरूपेण, भावरूपेण अन्वयव्याप्तेः लक्षणम्‌ - हेतुमद्वृत्तित्वम्‌'


अस्तु | व्याप्तिः भावरूपेण सखण्डरीत्या—यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌—वक्तुं शक्यं, पुनः सखण्डरीत्या—हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌—इत्यपि शक्यते | रूपद्वयमपि साधु, रूपद्वयेन अपि व्याप्तेः अर्थः सम्पूर्णरीत्या जायते | किन्तु द्वयमपि लक्षणस्य स्वरूपं नास्ति | तर्हि तस्मिन्नेव अर्थे एकम्‌ अखण्डवाक्यं रचयाम ! 'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' इति यथा अभावरूपेण उक्तं, तस्यामेव शैल्यां वदामः भावरूपेण— तदा लक्षणस्य स्वरूपं सेत्स्यति | एकं‌ कृत्वा अखण्डपदम्‌ अपि भविष्यति, लक्षणसार्थख्ये कोऽपि दोषो न स्थास्यति | तर्हि साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इत्यस्य विपरीतरूपं किम्‌ ? हेतुमद्वृत्तित्वम्‌ | 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति वाक्यम्‌ अखण्डरूपेण उच्यते चेत्‌, 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इति वाक्यं जायते | तच्च 'हेतुमद्वृत्तित्वं' कुत्र वर्तते ? साध्ये | अधुना अस्माभिः ज्ञायते यत्‌ अनुमितिप्रकरणे व्याप्तिः भवेत्‌ हेतौ न तु साध्ये | परन्तु अत्र अधुना अनुमितिः न इष्यते; इष्यते व्याप्तिलक्षणाम्‌ | तर्हि साध्याभाववदवृत्तित्वं हेतौ इति रीत्या हेतुमद्वृत्तित्वं साध्ये इति वदामः चेत्‌ सम्यगेव किल | हेतुमद्वृत्तित्वम्‌— यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌ इति अर्थे इदम्‌ अन्वयव्याप्तेः लक्षणं भवतु |


किन्तु अत्र एका वार्ता अस्ति यत्‌ 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति वाक्ये, सतिसप्तम्याः बलेन व्याप्यव्यापकभावः सिध्यति | यदा एकेन अखण्डपदेन परिवर्तयामः, तदानीं सतिसप्तमी नास्ति | न 'यत्र यत्र' इति अस्ति, न वा सतिसप्तमी | फलतः 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इति अखण्डपदे वस्तुतस्तु केवलं सामान्याधिकरण्यमस्ति | 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इत्युक्ते 'यत्र हेतुः अस्ति, तत्र साध्यमस्ति' | ‘हेतुमति—हेतु-अधिकरणे—वृत्तित्वम्‌ अस्ति साध्ये | अस्मिन्‌ वाक्ये किमपि नास्ति यस्य बलेन 'यत्र यत्र' इति अर्थः साध्येत |


हेतुमद्वृत्तित्वम्‌ अतिव्याप्तम्‌


तर्हि अत्र किं वक्तव्यम्‌ ? हेतुमद्वृत्तित्वम्‌ अथवा व्याप्यवद्वृत्तित्वम्‌ अतिव्याप्तम्‌ अस्ति | उदाहरणार्थं धूमवद्वृत्तित्वम्‌ | धूमवन्महानसे एकं पात्रम्‌ अस्ति | अनेन धूमवन्महानसे तद्वृत्तित्वं न केवलं वह्नौ अपि तु पात्रे अपि | धूमवद्वृत्तित्वं पात्रे अस्ति इत्यतः पात्रं धूमस्य व्यापकं फलितमस्ति | परन्तु पात्रं धूमस्य व्यापकं नास्ति | अतः 'धूमवति सर्वत्र तदस्ति वा' इति प्रश्नः करणीयः | कुत्रचित्‌ वने धूमो भवति; तत्र पात्रम्‌ अस्ति वा ? पात्रं तत्र नास्ति | किन्तु व्यापकत्वार्थं धूमवत्‌ यद्यत्‌, तद्वृत्तित्वम्‌ अपेक्षितम्‌ | धूमाधिकरणं यद्यत्‌ भवति—महानसं वा, पर्वतो वा—तत्र यत्किमपि वस्तु अस्ति, तद्वस्तु 'धूमवद्वृत्ति’ अतः तस्मिन्‌ वस्तुनि धूमवद्वृत्तित्वं तु भवति | किन्तु तादृशधूमाधिकरणेषु सर्वेषु भवेत्‌, नाम व्यापकत्वं तस्मिन्‌ भवेत्‌ | एतद्व्यापकत्वं 'व्याप्यवद्वृत्तित्वम्‌' इति प्रस्तुतलक्षणवाक्ये नास्ति | अतः अतिव्याप्तम्‌ अस्ति |


सिद्धान्तलक्षणं न तथा


तदर्थं सिद्धान्तलक्षणे केवलं हेत्वधिकरणवृत्तित्वम्‌ इति नोक्तम्‌; अपि तु हेत्वधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌ इति | हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यम्‌ इत्यस्य कथनेन अयमेव अर्थः विवक्षितः | नाम हेत्वधिकरणे साध्यस्य अभावः न भवेत्‌ | "हेत्वधिकरणे सर्वत्र वर्तते चेत्‌" इति अर्थः आगन्तव्यः अतः हेत्वधिकरणे विद्यमानः यः अभावः तदप्रतियोगी चेत्‌, व्यापकः भवति | धूमाधिकरणे विद्यमानः अभावः इत्युक्ते जलाभावः, मीनाभावः, घटाभावः इति अभावाः | तत्प्रतियोगित्वम्‌ अस्ति जले, मीने, घटे इत्यादिषु | अप्रतियोगित्वम्‌ अस्ति वह्नौ | कः अर्थः फलति ? धूमाधिकरणे कदापि वह्न्यभावः न भवति |


विपरीतत्वेन पूर्वपक्षलक्षणे व्याप्तिः भवति चेत्‌ किमर्थं न भावरूपेण ?


अस्तु, 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' अतिव्याप्तम्‌ इत्युक्तम्‌ | किन्तु विपरीतत्वेन यदा वयं 'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' उक्तवन्तः, तत्र व्याप्यव्यापकभावः अस्ति इति स्वीकृतवन्तः | तत्तु पूर्वपक्षलक्षणमस्ति अन्वयव्याप्तेः | तत्र केवलान्वयी इति स्थलं विहाय व्याप्यव्यापकभावः संगच्छते | यदि तत्र अस्ति, तर्हि किमर्थं 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इत्यस्मिन्नपि स्थले न स्यात्‌ ? (वस्तुतः अस्मिन्‌ पूर्वपक्षलक्षणवाक्ये अपि परिष्कारः कृतः | परन्तु परिष्कारेण विनाऽपि अर्थतः वीप्सा स्वीकरणीया |) एतत्सर्वं कथमिति ज्ञायते चेत्‌, 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इति स्थले वीप्सायाः अभावः किमर्थमिति अपि स्पष्टः भविष्यति |


अभाव-शब्दस्य शक्तिः


'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' इति लक्षणवाक्ये 'अवृत्तित्वम्‌' इति शब्दः अस्ति; अवृत्तित्वम्‌ इत्युक्तौ वृत्तित्वस्य अभावः | वृत्तित्वाभावः | ‘अभाव'-शब्दे एका विशिष्टा शक्तिः वर्तते यतोहि अभावः एकः एव | अस्य अर्थः कः ? घटाभावः भूतले अस्ति; घटाभावः उत्पीठिकायाम्‌ अस्ति; घटाभावः स्थालिकायाम्‌ अस्ति—एतेषु त्रिषु स्थलेषु यः घटाभावः सः समानः | भिन्नस्थलेषु यः घटाभावः सः समानः; यत्र कुत्रापि घटाभावः स्यात्‌, स च घटाभावः समानः, एकः एव | वृत्तित्वं तथा नास्ति | वृत्तित्वं भिद्यते—एक एव वह्निः सर्वत्र न वर्तते | यः वह्निः महानसे अस्ति अपि च यः वह्निः पर्वते अस्ति, तौ द्वौ भिन्नौ | अपि च महानसीयवह्नौ यत्‌ वृत्तित्वम्‌ अस्ति, पर्वतीयवह्नौ यत्‌ वृत्तित्वम्‌ अस्ति तस्मात्‌ भिन्नम्‌ | अतः वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नं भवति किन्तु अभावः सर्वत्र समानः एकः एव |


तर्हि 'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' इति लक्षणवाक्ये 'अवृत्तित्वम्‌' इत्युक्ते 'वृत्तित्वाभावः' | अभावः यतोहि एकः एव, अतः अनेन, अर्थतः साध्याभाववद्‌ह्रदनिरूपितवृत्तित्वाभावः समानः, साध्याभाववद्‌भूतलनिरूपितवृत्तित्वाभावः समानः, साध्याभाववज्जलनिरूपितवृत्तित्वाभावः समानः | अस्य एकार्थकत्वस्य बलेन, एकः एव अभावः सर्वेषु अधिकरणेषु इत्यस्मात्‌ 'यत्र यत्र तत्र तत्र' इति अर्थः सिध्यति |


अन्यरीत्यापि अभावशब्दस्य व्याप्यव्यापकभावसाधने शक्तिः प्रदर्शयितुं शक्यते | कथम्‌ ? व्याप्तिः इत्युक्ते अविनाभावसम्बन्धः | 'वह्निं विना धूमः न भवति'—अस्य वाक्यस्य बलेन पूर्वपक्षलक्षणम्‌ आगतम्‌ | अस्य च वाक्यस्य अर्थः कः ? वह्न्यभावाधिकरणे धूमः न भवति | 'वहिं विना धूमः न भवति' इति कथनेन कः अर्थः फलति ? वह्न्यभावः यत्र अस्ति, तत्र धूमः न भवति | तदेव उक्तं वह्न्यभाववदवृत्तित्वम्‌ | 'वह्निं विना' इत्युक्ते 'वह्न्यभाववत्‌' | ‘धूमः न भवति' इत्युक्ते 'अवृत्तित्वम्‌ अस्ति धूमे' | अनेन जायते वह्न्यभाववदवृत्तित्वम्‌ | अनेन च हेतुः ‘कुत्रचित्‌ न भवति' इति न; अपि तु 'कुत्रापि न भवति' इति अर्थः सिद्धः | वह्निं विना धूमः कुत्रापि न भवति |


इत्थञ्च पूर्वपक्षलक्षणस्य फलितार्थः एवमस्ति—साध्याभाववद्वृत्तित्वसामान्याभावः | अस्मिन्‌ अखण्डपदे 'सामान्य'-शब्दस्य कः अर्थः ? साध्याभाववान्‌ जलह्रदः, तद्वृत्तित्वं नास्ति धूमे | अतः वृत्तित्वाभावः अस्ति धूमे | एवमेव अन्यत्र, यत्र यत्र धूमः नास्ति, तत्र सर्वत्र एकः एव समानः वृत्तित्वाभावः अस्ति धूमे | अनेन 'सामान्य'-शब्दस्य अर्थः सिद्धः—यत्र यत्र धूमः नास्ति, तत्र सर्वत्र एकः एव समानः वृत्तित्वाभावः अस्ति धूमे | अतः अभावस्थले ‘सामान्य'-शब्दः न व्यवहृयते चेदपि एतादृशार्थः गृह्यते यतोहि अभावः भिन्नभिन्नस्थलेषु एकः एव |


वृत्तित्वं स्थलम्‌ अधिकृत्य भिन्नं भिन्नम्‌


परन्तु वृत्तित्वं भिन्नस्थलेषु, तत्तत्स्थलनिरूपितं वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नं भवति इत्युक्तम्‌; अनुभवसिद्धम्‌ अपि अस्ति—जानीमः यत्‌ स्थलभेदात्‌ वस्तु भिन्नम्‌ | कोऽपि वदति ‘सः एव वह्निः'; अन्यः कोऽपि 'कः वह्निः' इति पृच्छति; प्रथमः उत्तरयति 'सः एव वह्निः, यः रामस्य गृहे अस्ति' | ‘यः वह्निः रामस्य गृहे' इति वदनेन स्पष्टं भवति यत्‌ भिन्नस्थलेषु वह्निः भिन्नः | यथा नीलघटः, पीतघटः, रक्तघटः, श्वेतघटः इत्यादयः घटाः भिन्नाः | प्रत्येकस्मिन्‌ घटे घटवृत्तित्वं भिन्नं—नीलरूपनिरूपितघटत्वं, पीतरूपनिरूपितघटत्वं, रक्तरूपनिरूपितघटत्वम्‌ | एवमेव स्थलम्‌ अधिकृत्य वह्न्यभाववद्‌ह्रदवृत्तित्वं, वह्न्यभाववज्जलवृत्तित्वं, वह्न्यभाववद्भूतलवृत्तित्वम्‌ इति बहूनि वृत्तित्वानि सन्ति; एतानि वृत्तित्वानि सर्वाणि भिन्नानि |


अभाव-शब्दस्य शक्तिः - शास्त्रीयरीत्या प्रदर्शनम्‌


'अभावः एकः एव', 'वृत्तिः भिन्ना भिन्ना' इत्यस्य कथनेन अभाव-शब्दस्य मध्ये एका शक्तिः आयति | सा च का ? सामान्याभावः | कथम्‌ ? उदाहरणार्थं 'घटसामान्याभावः' इति स्वीकुर्मः | घटसामान्याभावस्य कोऽर्थः ? श्यामघटः, पीतघटः, रक्तघटः इत्येषाम्‌ अभावः | भूतले नीलघटस्य सत्त्वे घटसामान्यं नास्ति इति वक्तुं शक्यते किम्‌ ? नीलवर्णविशिष्टघटः वर्तते; पीतवर्णविशिष्टघटः, रक्तवर्णविशिष्टघटः नस्ति, परन्तु नीलघटः वर्तते | तत्र घटसामान्यं नास्ति इति वक्तुं न शक्यते | तत्र घटसामान्यं नाम किम् ? घटत्वेन रूपेण यद्भवति तत्‌ घटसामान्यम्‌ | घटसामान्याभावः इति चेत्‌, घटत्वेन रूपेण काऽपि व्यक्तिः न भवेत् | नाम, घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः अभावः इति घटसामान्याभावः | तद्वत्‌, हेतौ साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वं नास्ति इति अभावः स्वीकर्तव्यः | अत्र वृत्तित्वं प्रतियोगि; वृत्तित्वनिष्ठा प्रतियोगिता | साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वनिष्ठा प्रतियोगिता; प्रतियोगितावच्छेदकं साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वत्वम्‌ | घटो नास्ति इत्युक्ते घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः अभावः; साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वं नास्ति इत्युक्ते साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः अभावः | स एव अभावः साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वसामान्याभावः इति विवक्षितः |


अभाव-शक्तेः फलम्‌


प्रकृतौ 'वह्न्यभाववन्निरूपितवृत्तित्वं रासभे नास्ति' इति वक्तुं शक्यते किम्‌ ? न, वक्तुं न शक्यते यतोहि वह्न्यभाववन्निरूपितवृत्तित्वं रासभे भवति क्वचित्‌; भूतले यत्र वह्निः नास्ति, तत्र कुत्रचित्‌ रासभवृत्तिः भवति एव | वह्न्यभाववन्निरूपितवृत्तित्वं रासभे अस्ति; वह्न्यभाववन्निरूपितवृत्तित्वानि यानि यानि सन्ति, तेषां सर्वेषाम्‌ अभावः रासभे नास्ति किन्तु धूमे अस्ति | वह्न्यभाववति भूतले रासभः भवति किन्तु धूमः न भवति | अतः रासभे वह्न्यभाववन्निरूपितवृत्तित्वाभावः नास्ति—इति कृत्वा साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इत्यस्मिन्‌ व्याप्तिलक्षणरूपेण अतिव्याप्तिः नास्ति; नाम पूर्वपक्षलक्षणे केवलं सामानाधिकरण्यं न अपितु वीप्साऽपि अस्ति |


अन्यथाबोधस्य निवारणम्


तर्हि 'अभावः एकः एव' इत्यस्य कथनेन अभावः इत्युक्ते 'सामान्याभावः' इति उक्तम्‌ | तथापि, अभावः ‘यत्किञ्चित्‌ अभावः' इति अर्थे कुत्रचित्‌ प्रदर्शितः | साध्याभाववति ह्रदे वह्निः नास्ति; तत्र रासभः अपि नास्ति | साध्याभाववान्‌ जलह्रदः तद्वृत्तित्वम्‌ अस्ति मीनादौ, अवृत्तित्वम्‌ अस्ति रासभे, इति कृत्वा अतिव्याप्तिः; यतोहि वह्न्यभाववत्‌ इति भूतलं; तद्वृत्तित्वमस्ति रासभे; वृत्तित्त्वाभावः नास्ति अतः रासभं प्रति वह्निः व्यापको नास्ति अपि च वह्निं प्रति रासभः व्याप्यः नस्ति | एतादृशस्य अन्यथाबोधस्य वारणार्थं, स्पष्टतार्थम्‌ अवृत्तित्व-शब्दस्य स्थाने वृत्तित्वसामान्याभावः विवक्षणीयः; 'सामान्य'-शब्दः संयोजनीयः | वस्तुतः साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इत्यस्य कथनेन व्याप्यव्यापकभावः अस्ति; किन्तु यत्किञ्चित्‌ अभावः इत्यस्य निवारणार्थं, स्पष्टीकरणार्थम्‌ 'अवृत्तित्व'-शब्दस्य स्थाने वृत्तित्वसामान्याभावः योजितः | साध्याभाववद्वृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः अभावः | नाम वृत्तित्वसामान्याभावः |


आहत्य 'साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌' इति पुर्वपक्षलक्षणे अर्थतः साध्याभाववद्वृत्तित्वसामान्याभावः इति आगच्छति | स्पष्टतार्थं, प्रदर्शनार्थं च यत्‌ अनेन 'कुत्रचित्‌ वृत्तित्वं नास्ति' (रासभः वह्याभाववद्‌ह्रदे इतिवत्‌) इति अर्थः न अपि तु 'कुत्रापि वृत्तित्वं नास्ति' इत्यर्थ‌म्‌ 'अवृत्तित्व'-शब्दस्य स्थाने 'वृत्तित्वसामान्याभावः' इति योजितम्‌ | अतः 'साध्याभाववद्वृत्तित्वसामान्याभावः' इति परिष्कृतरूपम्‌ | अनेन अतीव स्पष्टं भवति यत पूर्वपक्षलक्षणे केवलं 'यत्र तत्र' (सामानाधिकरण्यम्‌') इति न, अपि तु 'यत्र यत्र तत्र तत्र' इति कृत्वा वीप्सा अपि अस्ति | सर्वेषु अधिकरणेषु यत्र साध्याभावः अस्ति, तत्र सर्वत्र हेत्वभावः अपि अस्ति | अयं वृत्तित्वसामान्याभावः धूमे एव अस्ति; रासभे नास्ति |


प्रकृतौ 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इत्यस्य परिष्कारः एवमेव ?


अधुना प्रकृतौ 'हेतुमद्वृत्तित्वम्‌' इति स्थले उक्तं यत्‌ अनेन केवलं सामानाधिकरण्यं सिद्धं; व्याप्यव्यापकभावः नास्ति | तर्हि यया रीत्या पूर्वपक्षलक्षणे 'सामान्य'-शब्दस्य संयोजनेन 'सर्वेषु अधिकरणेषु' इति कृत्वा व्याप्यव्यापकभावः सिद्धः, एवं रीत्या अत्रापि परिष्कर्तुं शक्यते किम्‌ ? आं, शक्यते | ‘हेतुमत्सामान्यवृत्तित्वम्‌' इति उच्यते चेत्‌ कार्यं सिध्येत | अनेन यत्र यत्र हेतुः वर्तते, तन्निरूपितवृत्तित्वं भवति साध्ये | तर्हि अनेन अस्माकं कार्यं समाप्तं किल ? वीप्सा साधिता, अनेन कोऽपि दोषः न स्यात्‌ |


परन्तु अत्र काचन नूतना समस्या आगच्छति 'वृत्तित्व'-प्रयोगात्‌ | धूमवत्सामान्यवृत्तित्वं वह्नौ | यथोक्तं पूर्वम्‌ अभावः एकः एव, किन्तु वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नम्‌ | अतः तस्य वह्नेः सर्वधूमाधिकरणवृत्तित्वं वक्तुं न शक्यते | सर्वधूमाधिकरणवृत्तित्वं कस्य वह्नेः स्यात्‌ ? वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नम्‌ अस्ति | यदि हेत्वधिकरणसामान्यवृत्तित्वं विवक्षितं, हेत्वधिकरणं महानसं भवति, पर्वतः भवति— तत्र सर्वत्र विद्यमानः वह्निः एक एव नास्ति; तर्हि कस्मिन्‌ वह्नौ समन्वयः स्यात्‌ | यथा धूमाधिकरणं भवति पर्वतः, तद्वृत्तित्वं महानसे विद्यमानवह्नौ नास्ति | यदा धूमाधिकरणं भवति महानसं, तद्वृत्तित्वं पर्वते विद्यमानवह्नौ नास्ति | कुत्र उपपादयति; धूमाधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तित्वं कुत्र उपपादयितुम्‌ इच्छति ? अत्र समस्या जायते यतोहि वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नं वर्तते; वृत्तिता इत्युक्ते आधेयता; आधेयस्य भेदात्‌ आधेयता भिद्यते |


यथोक्तम्‌ अभावस्तु तथा नास्ति | वह्न्यभाववद्वृत्तित्वाभावः एक एव | स च अभावः सर्वेषु धूमेषु वर्तते | वह्यभाववान्‌ जलह्रदः, तद्वृत्तित्वाभावः सर्वेषु धूमेषु वर्तते | अनेन साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इति लक्षणवाक्ये व्याप्तिः अस्ति | यतोहि विद्यमानः अभावः एक एव; परन्तु यतः वृत्तित्वं भिन्नं भिन्नं भवति, अतः एक एव इति तु नास्ति | एकस्य वह्नेः तदधिकरणसर्वत्र वृत्तित्वं नास्ति | धूमाधिकरणे सर्वत्र एक एव वह्निः नास्ति; स्थलम्‌ अधिकृत्य भिन्न-भिनाः वह्नयः वर्तन्ते |


पर्यवसितम्‌ इदं यत्‌ अवृत्तित्वाधारे व्याप्तिं साधयितुं शक्यते, परन्तु यतः वृत्तित्वं स्थलम्‌ अनुसृत्य भिन्नम्‌ अतः अनेन व्याप्तिं साधयितुं न शक्यते | अवृत्तित्वम्‌ अभावस्वरूपम्‌, अनेकेषु वस्तुषु एकमेव भवति | वृत्तित्वं चेत्‌, भावस्वरूपं; तत्र वस्तु भिद्यते चेत्‌, तन्निष्ठवृत्तित्वमपि भिन्नं भवति | अतः सर्वेषु वह्निषु, सर्वेषु व्यापकेषु समन्वयः कर्तुं न शक्यते | महानसे विद्यमानवह्निः भिन्नः, पर्वते विद्यमानवह्निः भिन्नः | धूमाधिकरणं पर्वतः, तद्वृत्तित्वम्‌ अस्ति पर्वतीयवह्नौ | धूमाधिकरणं महानसं, तद्वृत्तित्वम्‌ अस्ति महानसीयवह्नौ | धूमाधिकरणसामान्यवृत्तित्वं कस्य वह्नेः भवति ?पर्वतीयवह्नौ महानसवृत्तित्वं नास्ति; महानसीयवह्नौ पर्वतवृत्तित्वं नास्ति | अतः वीप्सा, व्याप्तिः अत्र न सङ्गच्छते |


सारांशः


'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इत्यस्मिन्‌ 'यत्र यत्र' द्वारा वीप्सा प्रविष्टा |


'धूमसत्त्वे वह्निसत्त्वम्‌' इत्यस्मिन्‌ सतिसप्तमी इत्यस्य बलेन वीप्सा प्रविष्टा |


धूमवद्वृत्तित्वम्‌ इत्यस्मिन्‌ वीप्सा नास्ति अतः अत्र केवलं सामानाधिकरण्यम्‌ | नाम अतिव्याप्तिदोषः |


धूमवत्सामान्यवृत्तित्वम्‌ इत्यस्मिन्‌ यद्यपि 'सामान्य'-शब्दः प्रविष्टः, तथापि वृत्तित्वस्य वस्तुभेदात्‌ तत्र वृत्तित्वभेदात् वीप्सा न सिध्यति |


समाधानम्‌


अस्य पुनः परिष्कारः सम्भवति किम्‌ ? यथोक्तं वृत्तिः वह्निः भिन्न-भिन्नः भवति; पर्वतीयवह्निः भिन्नः, महानसीयवह्निः भिन्नः | आधेयभेदात्‌ आधेयता (वृत्तित्वं, वृत्तिता) अपि भिन्ना | परन्तु उभयत्र वृत्तित्वावच्छेदकं तु वह्नित्वमेव | हेत्वधिकरणसामान्यवृत्तित्वम्‌ इति उच्यते चेत्‌ हेत्वधिकरणं पर्वतः, तद्वृत्तित्वं नास्ति महानसीयवह्नौ | हेत्वधिकरणं महानसम्‌ इति चेत्‌, तद्वृत्तित्वं नास्ति पर्वतीयवह्नौ | अस्य समाधानं भवति वृत्तित्वावच्छेदके वह्नित्वे | हेत्वधिकरणसामान्यवृत्तित्वावच्छेदकम्‌ | हेत्वधिकरणं महानसं, पर्वतः इत्यादयः, तन्निरूपितवृत्तित्वं वह्नौ | तदवच्छेदकं वह्नित्वम्‌ | तद्वत्त्वं वह्नौ अस्ति | अतः हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकं वह्नित्वं, तद्वत्त्वं वह्नौ | वृत्तिः वह्निः, वृत्तिता वह्निनिष्ठा, वृत्तितावच्छेदकं वह्नित्वम्‌ |


हेत्वधिकरणं महानसम्‌ | महानसनिष्ठा वह्निनिरूपिता अधिकरणता | वह्निः आधेयः, आधेयता वह्नौ | महानसे अधिकरणता, वह्नौ आधेयता, नाम वृत्तिता | तर्हि महानसनिष्ठा-अधिकरणतानिरूपित-वृत्तिता वह्नौ | तदेव उक्तं धूमाधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकं वह्नित्वं, तद्वत्त्वं वह्नौ | सामान्यं वदामश्चेत्‌, वह्नित्व-स्थाने साध्यतावच्छेदकम्‌ इति प्रवेशनीयम्‌ | हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकं यत्‌ साध्यतावच्छेदकं, तद्वत्त्वम्‌ | हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकवत्त्वं; तत्र 'धर्म'-शब्दस्य निवेशः अपि अपेक्षितः; किमर्थमिति चेत्‌, वृत्तितावच्छेदकः सम्बन्धः अपि भवति, संयोग-सम्बन्धः | वृत्तितावच्छेदकसम्बन्धः संयोगः द्विनिष्ठः अतः महानसे‍ऽपि अस्ति; तत्सम्बन्धवत्वं महानसे | तदर्थं 'धर्म'-शब्दस्य निवेशो न भवति चेत्‌ अतिव्याप्तिः | अतिव्याप्तेः वारणाय वृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वम्‌ | आहत्य हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वम्‌ इति पर्यवसितम्‌ | एतत्‌ कुत्र अस्ति इति चेत्‌, साध्ये व्यापके | अस्मिन्‌ व्याप्यव्यापकभावः अस्ति; वाक्यं व्यापकत्वस्य स्वरूपम्‌ |


अतः अन्ततो गत्वा हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वं साध्ये इत्यनेन 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इत्यर्थः आगतः | सामानाधिकरण्यमपि अस्ति, व्याप्यव्यापकभावः अपि अस्ति | परन्तु अत्र वक्तव्यम्‌ अस्ति यत्‌ धूमाधिकरणसामान्यवृत्तित्वं नाम धूमव्यापकत्वम्‌ | अतः अस्मिन्‌ वाक्ये 'सामान्य'-शब्दस्य निवेशेन व्यापकत्वम्‌ इति अंशः लभ्यते | हेतुमत्सामान्यवृत्तित्वं नाम हेतुमत्त्वव्यापकत्वं लभ्यते | तदधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌ | तदधिकरणनिष्ठ-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वं तद्व्यापकत्वम्‌ (इति व्यापकस्य लक्षणम्‌) | धूमव्यापकत्वं वह्नौ—धूमाधिकरण-पर्वतमहानसादिनिष्ठ-जलादि-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी वह्निः, अप्रतियोगित्वं वह्नौ |


अतः अनेन लक्षणवाक्येन व्यापकत्वं सिद्धं न तु व्याप्तिः | 'व्याप्तिः' इति शब्दः व्याप्यत्वार्थे भवति अतः व्याप्तिः व्याप्ये एव भवति न तु व्यापके* | परन्तु यत्र यत्र व्यापकः अस्ति तत्र तत्र व्याप्यव्यापकभावः अपि अस्ति; यत्र यत्र व्याप्यव्यापकभावः अस्ति तत्र तत्र व्याप्तिः (व्याप्यत्वम्‌) अपि अस्ति | अपि च  व्याप्यव्यापकयोर्मध्ये यः सम्बन्धः सः द्विनिष्ठः | अतः व्यापकम्‌ अस्ति चेत्‌ व्याप्यम्‌ अपि अस्त्येव | ‘पिता' अस्ति चेत्‌, ‘पुत्रः' अस्ति एव साकाङ्क्षत्वात्‌ | तर्हि अस्माकं व्यापकत्वरूपिवाक्यस्य अर्थः साध्ये व्यापके अस्ति, न तु व्याप्ये | तथा चेदपि अनेन व्याप्यव्यापकभावः अवश्यं जायते | अतः 'व्याप्तिः' इत्यस्य एतेत्‌ लक्षणवाक्यं नास्ति चेदपि व्याप्यव्यापकभावः अनेन सिध्यति | अपि च किञ्चित्‌ संयुज्यते चेत्‌, यया रीत्या सिद्धान्तलक्षणे व्यापकत्वेन उक्तं च 'साध्य-सामानाधिकरण्यम्' इत्यस्य योजनेन हेतौ व्याप्ये प्रदर्शितं तथा अत्रापि | हेत्वधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी इति तावत्‌ एव उच्यते चेत्‌, हेतौ समन्वयः न भवति; अतः हेत्वधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगि-साध्यसामानाधिकरण्यम्‌ इति उच्यते, अनेन हेतौ समन्वयः जायते | एवमेव हेत्वधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितावच्छेदकधर्मवत्-साध्यसामानाधिकरण्यं हेतौ |


अन्ततो गत्वा व्यापकत्वस्य च व्याप्तेः च भावरूपेण लक्षणं वक्तुं शक्यते, परन्तु यतोहि अभावस्य या शक्तिः वर्तते सा वृत्तित्वे नास्ति, अतः वीप्सा-साधनार्थम्‌ इतोऽपि दीर्घः मार्गः आश्रयणीयः; अस्मिन्‌ लाघवं नास्ति | अभावरूपेण वदामः चेत्‌ लाघवमपि अस्ति, सारल्यमपि अस्ति |


Swarup  - October 2020  


*अत्र प्रश्नः उदेति यत्‌ सम्बन्धः द्विनिष्ठः, यथा घटः भूतले संयोगसम्बन्धेन; अयं संयोगसम्बन्धः घटे अपि अस्ति, भूतले अपि अस्ति | अधुना व्याप्तिः अपि द्विनिष्ठः ? व्याप्तिव्यापकसम्बन्धः इति उच्यते चेत्‌ स च सम्बन्धः हेतौ अपि साध्ये अपि वर्तते | परन्तु व्याप्तिः ? उभयत्र अस्ति किम्‌ ?


वह्निनिरूपितव्याप्तिः धूमे अस्ति | व्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धेन धूमे, निरूपकत्वसम्बन्धेन वह्नौ वर्तते | व्याप्तेः निरूपकः अस्ति वह्निः | वह्निनिष्ठव्यापकता, धूमनिष्ठव्याप्यता; वह्निनिष्ठव्यापकता-निरूपित-धूमनिष्ठव्याप्यता |  व्याप्यता नाम व्याप्तिः | धूमनिष्ठा या व्याप्तिः, तन्निरूपकः वह्निः | व्याप्तिनिरूपकत्वम्‌ अस्ति वह्नौ; व्याप्ति-आश्रयत्वम्‌ अस्ति धूमे | तर्हि व्याप्तिः 'द्विनिष्ठा' इति वक्तुं शक्यते किन्तु एकेन सम्बन्धेन द्विनिष्ठा न | घटः भूतले संयोगसम्बन्धेन; स च संयोगसम्बन्धः समवायसम्बन्धेन घटे भूतले च  | व्याप्तेः एकः आश्रयः, एकः च निरूपकः इति कृत्वा एकस्मिन् स्वरूपसम्बन्धेन (धूमे), अपरस्मिन्‌ निरूपकत्वसम्बन्धेन (वह्नौ) | यथा 'अयं घटः' इति आकारे विषयः घटः, विषयतायाः आश्रयः घटः; विषयता-निरूपकम्‌ अस्ति ज्ञानम्‌ | विषयता द्विनिष्ठा—घटनिष्ठा अपि भवति, निरूपकत्वसम्बन्धेन ज्ञाननिष्ठा अपि भवति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.