06A - सार्वधातुकप्रकरणं कृत्सु

From Samskrita Vyakaranam
06A---sArvadhAtukaprakaraNaM-kRutsu
Jump to navigation Jump to search
ध्वनिमुद्रणानि
१) sArvadhAtukaprakriyA-kRutsu_2019-10-29



धातुभ्यः विहिताः प्रत्ययाः द्विधाः—तिङ्‌ च कृत्‌ च | एते सर्वे प्रत्ययाः पुनः विभजिताः— सार्वधातुकाः आर्धधातुकाश्च | अस्य महत्त्वम्‌ एवं यत्‌ प्रत्ययः सार्वधातुकश्चेत्‌, कर्त्रर्थे शबादयः विकरणाः आयान्ति कर्तरि शप्‌ इत्यनेन | शबादयः आयान्ति चेत्‌ धातुगणभेदाः भवन्ति | प्रत्ययः सार्वधातुकः नास्ति चेत्‌ आर्धधातुकः एव; आर्धधातुकः चेत्‌ इडागमविचारः करणीयः | इदं विभजनं (सार्वधातुक-आर्धधातुक-प्रत्यययोः) तिङ्षु अपि भवति, कृत्सु अपि भवति |


द्वयोः पूर्वतनभागयोः (05 सार्वधातुकप्रकरणम्‌ - अदन्तम्‌ अङ्गम्‌; 06 सार्वधातुकप्रकरणम्‌ - अनदन्तम्‌ अङ्गम्‌) सार्वधातुकप्रकरणं कथं भवति इति अवलोकितवन्तः तिङ्‌-प्रसङ्गे | तत्र लट्‌, लो‌ट्‌, लङ्‌, विधिलिङ्‌— एषु चतुर्षु लकारेषु कर्त्रर्थे शबादयः विकरणाः आयान्ति कर्तरि शप्‌ इत्यादिभिः सूत्रैः; ततः धातुगणभेदाः निष्पन्नाः इति जानीमः | अधुना अस्मिन्‌ भागे (सार्वधातुकप्रकरणं कृत्सु) अयम्‌ एव विचारः भवति कृत्‌-प्रसङ्गे |


कृत्‌ नाम किम्‌ ? उपर्युक्तं यत्‌ धातुभ्यः विहिताः प्रत्ययाः द्विधाः—तिङ्‌ च कृत्‌ च | यः कोऽपि तिङ्‌-भिन्नः प्रत्ययः धातुतः विहितः, स च प्रत्ययः कृत्‌ इत्युच्यते, कृदतिङ्‌ (३.१.९३) इति सूत्रेण | यस्य प्रातिपदिकस्य अन्ते कृत्‌-प्रत्ययः अस्ति, तत्‌ प्रातिपदिकं कृदन्तम्‌ | तन्निमित्तपदानि सर्वदा सुबन्तानि | इत्युक्तौ नामपदानि सन्ति | यथा कर्तव्यम्‌, मतिः, नेता, गायकः, लिखन्‌, प्रकाशमानम्— इमानि पदानि सर्वाणि कृत्प्रत्यययुक्तानि | यतः एते प्रत्ययाः (तव्यत्‌, क्तिन्‌, तृच्‌, ण्वुल्‌, शतृ, शानच्‌) साक्षात्‌ धातोः विहिताः, अपि च तिङ्‌संज्ञकाः न सन्ति |


एते सर्वे प्रत्ययाः—तिङः, कृतश्च—अष्टाध्याय्याः तृतीयाध्याये विहिताः, यत्र धातोः, प्रत्ययः इत्यनयोः अधिकारः | तिङ्‌-प्रत्ययाः आरम्भे सर्वे सार्वधातुकाः, तिङ्‌शित्सार्वधातुकम्‌ (३.४.११३) इति सूत्रेण | अत्र अनुवृत्ति-सहित-सूत्रमिदम्‌ अवलोकयाम— धातोः परश्च तिङ्‌-शित् प्रत्ययः सार्वधातुकम्‌ | अतः सार्वधातुकत्वस्य कृते प्रथमो नियमः अयं यत्‌ प्रत्ययः धातुतः विहितः स्यात्‌ | (धातुतः विहितः नास्ति चेत्‌, सार्वधातुकत्वस्य आर्धधातुकत्वस्य प्रश्नः नैव उदेति |) तदा धातुतः विहितश्चेत्‌, तिङ्‌ चेत्‌ सार्वधातुकम्‌ इति निश्चितम्‌ | परन्तु कृत्‌ चेत्‌, किमपि नैश्चित्यं नास्ति‌ यत्‌ सार्वधातुकं भवेत्‌; कृत्‌ शित्‌ अस्ति चेदेव अयं कृत्प्रत्ययः सार्वधातुकः | कृत्‌-प्रत्ययेषु नव शितः | ते च— शतृ, शानच्‌, चानश्‌, शानन्‌, खश्‌, श, एश्‌, शध्यै, शधैन्‌ इति | एषु द्वौ प्रसिद्धौ— शतृ, शानच्‌ च | एतान् नव प्रत्ययान्‌ अतिरिच्य अवशिष्टाः सर्वे कृत्‌ प्रत्ययाः आर्धधातुकाः, आर्धधातुकं शेषः (३.४.११४) इति सूत्रेण |


अत्र च अन्यदेकं वक्तव्यम्‌ अस्ति यत्‌ प्रक्रियायां वास्तविकविभजनमस्ति सार्वधातुकप्रक्रिया, आर्धधातुकप्रक्रिया च | एकमेव विभजनम्‌—अन्यत्‌ किमपि विभजनं नास्ति; इत्युक्तौ तिङ्‌-कृत्‌ इत्यनयोः यः भेदः, स प्रक्रियाभेदो नास्ति | प्रत्ययः सार्वधातुकसंज्ञकः चेत्‌, स च प्रत्ययः तिङ्‌ भवतु वा कृत्‌ भवतु वा, उभयत्र प्रक्रिया समाना | उभयत्र धातुगणनिमित्तकः विकरणप्रत्ययः | उभयत्र तस्य च विकरणप्रत्ययस्य स्वभावम्‌ अनुसृत्य धात्वङ्गे गुणो वा गुणनिषेधो वा परिशीलनीयः | प्रत्ययः तिङ्‌ चेत्‌ परिणामः अस्ति तिङन्तपदं; प्रत्ययः कृत्‌ चेत्‌ परिणामः प्रातिपदिकं; तावान्‌ एव भेधः | तथैव प्रत्ययः तिङ्‌ वा कृत्‌ वा भवतु, परन्तु स च प्रत्ययः आर्धधातुकसंज्ञकः चेत्‌ इडागमचिन्तनं करणीयम्‌ | उभयत्र प्रक्रिया समाना | तर्हि अत्र अस्माकं विषयः अस्ति सार्वधातुकप्रक्रिया कृत्सु; वस्तुतस्तु सार्वधातुकप्रक्रिया यावत्‌ भवति, तावत्‌ अत्र किमपि वैशिष्ट्यं नास्ति—तिङन्तस्थले अस्माभिः यत्‌ पठितं तत्तु अत्रापि समानम्‌ | अत्र भेदः अस्ति यत्‌ अन्ततो गत्वा सुबन्तपदं भविष्यति इति कारणतः लिङ्गभेदः वर्तते | तदा च सुप्‌-प्रत्ययाः संयोजनीयाः | एतत्सर्वं नूतनमस्ति अवश्यं; किन्तु सार्वधातुकक्षेत्रे नान्तर्गतम्‌ अपि तु तदतिरिक्तम्‌ | अतः अत्र लिङ्गविषये नूतनांशः अस्ति, सुबन्तप्रक्रिया च नूतना; अनयोः द्वयोः विषययोः प्रसङ्गे सम्यक्तया परिशीलयिष्यामः |


तर्हि नवसु सार्वधातुककृत्प्रत्ययेषु अस्मिन्‌ पाठे द्वौ प्रसिद्धौ सार्वधातुकप्रत्ययौ— शतृ, शानच्‌ च — अवलोकयिष्यामः |

अस्य पाठस्य अन्तर्भूताः भागाः --

०१ - शत्रन्तरूपाणि - प्रातिपदिक-निर्माणम्‌
०२ - प्रातिपदिकत्वम्‌
०३ - गणम्‌ आधारीकृत्य शत्रन्त-प्रातिपदिकनिर्माणम्‌
०४ - भ्वादिगणे शत्रन्तप्रातिपदिकनिर्माणम्‌
०५ - दिवादिगणे शत्रन्तप्रातिपदिकनिर्माणम्‌
०६ - तुदादिगणे शत्रन्तप्रातिपदिकनिर्माणम्‌
०७ - शत्रन्तानां सुबन्तनिर्माणम्‌
०८ - शतृशानचोः प्रक्रियाचिन्तनम्‌


०० - सार्वधातुकप्रकरणं कृत्सु.pdf


Swarup Bhai, Oct 30, 2019, 7:27 AM v.1




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.