29 - लक्षणम्‌ एकम्‌ अखण्डपदं किमर्थम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌10---nyAyashAstram/29---lakShaNam-ekam-akhaNDapadaM-kimartham
Jump to navigation Jump to search

गते पाठे उक्तं यत्‌ हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌‍ इत्यस्मिन्‌ न अव्याप्तिदोषः न वा अतिव्याप्तिदोषः, परन्तु व्याप्तिलक्षणत्वेन स्वीकार्यं नास्ति यतोहि लक्षणं सदा एकमखण्डपदम्‌ | प्रश्नः स्वाभाविकः, किमर्थम्‌ एकमखण्डपदं भवेत्‌‍ | अत्र अस्य उत्तरं दीयते |


न्यायशास्त्रे इयं श्रुतिरस्ति—व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम् |


१) व्यवाहारः

पृथिवी-शब्दस्य व्यवहारः तत्रैव भवति यत्र गन्धवत्त्वम्‌ इति लक्षणस्य समन्वयो भवति | एवञ्च पृथिवी इति शब्दस्य प्रयोगं प्रति लक्षणं कारणम्‌ अस्ति | कुत्र कुत्र पृथिवी-शब्दस्य प्रयोगः भवितुम्‌ अर्हति ? यत्र यत्र गन्धवत्त्वम्‌ अस्ति, तत्र तत्र | पृथिवी-शब्दस्य व्यवहारं प्रति लक्षणं गन्धवत्त्वं कारणम्‌ |


२) व्यावृत्तिः

व्यावृत्तिः इत्युक्ते इतरभेदसाधनम्‌ | 'पृथिवी जलादिभ्यः भिन्ना गन्धवत्त्वात्‌' इति अनुमानम्‌ | अत्र गन्धवत्त्वं हेतुः | इतरभेदसाधकानुमाने लक्षणं हेतुः | हेतुः अखण्डत्वेन प्रतिपादनीयः | यथा 'पर्वतो वह्निमान्‌ धूमात्‌' इति अनुमाने हेतुः धूमः एकमेव पदं पञ्चमीविभक्त्यन्तम्‌ | एकमेव पदं न भवति चेत्‌ हेतोः प्रतिपादनं कष्टम्‌ | अतः लक्षणम्‌ अखण्डरूपेण भवेत्‌ | नो चेत्‌‍ हेतुरूपेण तस्य उपन्यासः कर्तुं न शक्यते |


आपत्तिः— रूपस्य लक्षणं सखण्डम्‌ | 'चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति चक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वे सति गुणत्वं' रूपस्य लक्षणम्‌ इति कृत्वा सखण्डवाक्यं किल | एवं रीत्या अनेकानि सखण्डलक्षणवाक्यानि सन्ति न्यायशास्त्रे |


उत्तरम्‌— चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति चक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वे सति गुणत्वम् इत्यस्मिन्‌ 'सति' इत्यस्य 'विशिष्ट' इत्येव अर्थः | चक्षुर्ग्राह्यत्वविशिष्टचक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वविशिष्टगुणत्वम् | एकम्‌ अखण्दपदमिदम्‌ | अतः 'सति' इति उपयुज्यते चेदपि अर्थतया एकम्‌ अखण्दपदमिदम्‌ अस्ति | यत्र ‘यत्‌’ शब्दः संयुज्यते प्रस्तुतलक्षणवाक्ये अथवा तादृशशैली उपयुज्यते यस्य फले द्विवारम्‌ अन्वयः वक्तव्यः, तत्र ‘सखण्डवाक्यम्‌’ इति उच्यते |


अखण्डपदं नास्ति चेत्‌ हानिः का ? इतरभेदसाधकानुमाने हेतुः लक्षणम्‌ एकं पदं नास्ति चेत्‌ कथं वा हेतुत्वं प्रतिपादनीयम्‌ | गन्धवत्त्वात्‌ इति यथा, अखण्दपदं नास्ति चेत्‌ 'तस्मा‌त्‌' इति कथं वदेम ?


अन्य रीत्या अपि इयं समस्या प्रदिपादयितुं शक्यते | अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवरूपदोषत्रयरहितो धर्मः असाधारणधर्मः | अखण्डः एकः धर्मः नोच्यते चेत्, तद्‌ अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवरूपदोषत्रयराहित्यम्‌ इति दर्शयितुं न शक्यते | दलत्रयं वा दलचतुष्टयं वा भवतु, परन्तु विशिष्टः एकः धर्मः अपेक्षितः |

चक्षुर्ग्राह्यत्वविशिष्टचक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वविशिष्टगुणत्वरूपधर्मः रूपस्य लक्षणम्‌ | चक्षुर्ग्राह्यत्वविशिष्टचक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वविशिष्टगुणत्वं रूपे अस्ति इति प्रदर्शयितुं शक्नुमः | अपि च केवलं रूपे अस्ति | सर्वेषु रूपेषु अस्ति; रूपं विहाय अन्यत्र कुत्रापि नास्ति | जानीमः यतोहि एकस्मात्‌ अखण्डरूपधर्मत्वात्‌ अस्य परीक्षणं कर्तुं शक्यते | यदि अखण्डः एकः धर्मः न भवति, तर्हि 'अव्याप्तिः न भवति', ‘अतिव्याप्तिः न भवति' इति दर्शयितुं न शक्यते |


निदर्शनं स्वीकुर्मः 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' | एतत्‌ कथनं सखण्डम्‌ इति उक्तम्‌ | चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति चक्षुर्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वे सति गुणत्वम् इत्यस्मिन्‌ सर्वं विशेषणत्वेन व्यक्तीकर्तुं सम्भवति येन एकं पदं स्यात्‌ | परन्तु 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्वम्‌' इति व्याप्तिलक्षणरूपेण वदामः चेत्‌, स च धर्मः कस्य दर्शयति ? समन्वयः प्रदर्शनीयः | 'व्याप्ये अयं धर्मः अस्ति' इति दर्शयति चेत्, तत्र व्याप्तिः अस्ति इति वक्तुं शक्यते | अथवा व्यापके अयं धर्मः अस्ति इति दर्शयति चेत्‌, व्यापकत्वस्य लक्षणम्‌ इति चिन्तयितुं शक्यते | अयं धर्मः तस्मिन्‌ अस्ति अपि च अन्यत्र नास्ति इति प्रदर्शनीयं भवति |


तर्हि 'तस्मिन्‌ अस्ति', ‘अन्यत्र नास्ति' इत्यस्य चिन्तनार्थं, प्रदर्शनार्थं कश्चन एकः धर्मः अपेक्षितः | 'दोषः अस्ति' इति प्रदर्शनार्थं 'कुत्र दोषः अस्ति' इति प्रश्नः भवति | यथा साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ | कुत्र ? हेतौ | अत्र 'दोषः अस्ति' इति प्रदर्शयितुम्‌ इच्छति चेत्‌, हतुं विहाय अन्यत्र अयं साध्याभाववदवृत्तित्व-धर्मः लभ्यते इति प्रदर्शनीयम्‌ | किन्तु 'हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वम्‌' इति स्वीकुर्मः चेत्‌, ‘दोषः अस्ति' इति प्रदर्शयितुम्‌ इच्छति चेत्‌, 'कुत्र' इति प्रश्ने सति स्थलं न लभ्यते |


लक्षणवाक्यं द्विविधं—स्वरूपलक्षणं, तटस्थलक्षणं चेति | गन्धवत्त्वम्‌ इति लक्षणं पृथिव्यां समन्वयो भवति | व्याप्तिलक्षणस्य समन्वयः किन्तु व्याप्तौ नास्ति अपि तु व्याप्ये धूमे | व्याप्तिलक्षणं स्वरूपलक्षणं; पृथिवीलक्षणं तटस्थलक्षणम्‌ | तटस्थलक्षणं स्वस्मिन्‌ अन्वयः, स्वरूपलक्षणम्‌ अपरस्मिन्‌ अन्वयः; उभयत्र अखण्डत्वम्‌ आवश्यकम्‌ | अखण्डः एकः धर्मः भवेत्‌ |


साध्याभाववदवृत्तित्वम्‌ इति व्याप्तिस्वरूपं लक्षणरूपेण परीक्षणयोग्यम्‌ | तथैव 'हेतुमद्वृत्तित्वं' व्यापकस्य लक्षणं परीक्षणयोग्यम्‌ | इदं लक्षणवाक्यम्‌ अतिव्याप्तम्‌ इत्युक्तम्‌ | किमर्थम्‌ ? यतोहि धूमाधिकरणं महानसं, तद्वृत्तित्वं न केवलं वह्नौ अपि तु पात्रे अपि | किन्तु अस्मिन्नेव अर्थे 'यत्र हेतुः तत्र वृत्तिः' इति वदामः चेत्‌ तस्य अखण्दपदाभावात् परीक्षणं कष्टम्‌ | अतिव्याप्तिः प्रदर्शनीया | अलक्ष्यवृत्तित्वम्‌ अतिव्याप्तिः | ‘पात्रे अयं धर्मः अस्ति' इति दर्शनीयम्‌ | पात्रे कः धर्मः अस्ति यस्य फलेन अतिव्याप्तिः ? ‘यत्र धूमः अस्ति, तत्र पात्रम्‌ अपि अस्ति' इत्यस्य वदनेन न पर्याप्तम्‌ | अस्य कथेनन पात्रे 'व्यापकत्वं भवेत्‌ किन्तु नास्ति' इति वक्तुम्‌ इच्छामः चेत्‌, पात्रे कश्चन अतिव्याप्तः धर्मः प्रदर्शनीयः | 'अलक्ष्ये पात्रे अयं धर्मः अस्ति' इति दर्शनीयम्‌ | तत्र पात्रे 'धूमाधिकरणवृत्तित्वम्‌ अस्ति' इति दर्शनीयं किल | धूमाधिकरणवृत्तित्वम्‌ अखण्डः एकः धर्मः इत्यतः प्रदर्शयितुं शक्यते | किन्तु 'यत्र हेतुः तत्र वृत्तिः' इति वदामः चेत्‌ पात्रे 'कः धर्मः अस्ति' इति दर्शयितुं न शक्यते | ‘यत्र तत्र' योजितम्‌ अस्ति इति कारणम्‌ | सखण्डत्वम्‌ | एवमेव व्यावृत्त्वस्थले लक्षणम्‌ अखण्डं नास्ति चेत्‌ इतरभेदसाधकानुमाने हेतुरूपेण उपन्यासोऽपि न भवति |


अतः व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम् इत्यस्य अर्थपूर्त्यर्थम्‌, इत्यस्य परीक्षणार्थम्‌, अपि च तथैव अव्याप्ति-अतिव्याप्ति-असम्भवरूपदोषत्रयरहितो धर्मः असाधारणधर्मः इत्यस्य परीक्षणार्थम्‌ एकः अखण्डः धर्मः अपेक्षितः |


Swarup – October 2020




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.