15 - गुणस्य व्याप्याव्याप्यं च वृत्तित्वम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌10---nyAyashAstram/15---guNasya-vyApyAvyApyam-ca-vRuttitvam
Jump to navigation Jump to search
ध्वनिमुद्रणानि
१) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--1_2016-07-23
२) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--1_2016-07-25  (review of 1st lesson)
३) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--2_2016-07-30
४) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--2_2016-08-01 (review of 2nd lesson)
५) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--3_2016-08-06
६) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--3_2016-08-08 (review of 3rd lesson)
७) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--4_2016-08-13
८) guNasya-vyApyAvyApyaM-ca-vRuttitvam--4_2016-08-15 (review of 4th lesson)


प्राचीनानां मतानुसारं रूपं सप्तविधम्‌ | तत्र सप्तसु अन्यतमं चित्रम्‌ | नव्यनैयायिकाः इदं सप्तमं न मन्यन्ते |


व्याप्यवृत्तित्वस्य तत्सम्बद्धशब्दानां च अर्थः


रूपं व्याप्यवृत्ति इति प्राचीनानां मतम्‌, अव्याप्यवृत्ति इति नवीनानां मतम्‌ | यदा प्राचीनाः वदन्ति यत्‌ रूपम्‌ इति गुणः व्याप्यवृत्तिः, तदा तेषां कथनस्य आशयः एवं यत्‌ यस्मिन्‌ द्रव्ये रूपं तिष्ठति, तत्‌ द्रव्यं व्याप्य तिष्ठति; तद्‍ रूपं तस्मिन्‌ द्रव्ये सर्वत्र भवति इत्यर्थः | तस्य द्रव्यस्य एकस्मिन्‌ एव भागे भवति इति न, अपि तु सर्वत्र एव | अपरेषु शब्देषु, यस्मिन्‌ द्रव्ये तत्‌ रूपं तिष्ठति, तत्‌ द्रव्यं पूर्णतया आवृत्य तिष्ठति; तस्मिन्‌ द्रव्ये पूर्णतया व्याप्तः भवति सः गुणः |


अधुना व्याप्यवृत्ति इति शब्दः कीदृशः इति बोध्यम्‌ | 'रूपं व्याप्यवृत्तिः गुणः' इति वाक्यम्‌ अवलोकयाम | व्याप्यवृत्ति विशेषणम्‌ अस्ति, त्रिषु लिङ्गेषु च भवति; अत्र च पुंसि | पुंलिङ्गे हरि-शब्दः इव व्याप्यवृत्तिः; स्त्रीलिङ्गे मति-शब्दः इव व्याप्यवृत्तिः; नपुंसकलिङ्गे वारि-शब्दः इव व्याप्यवृत्ति | अतः व्याप्यवृत्तिः गुणः, व्याप्यवृत्तिः सङ्ख्या, व्याप्यवृत्ति रूपम्‌ | धेयं यत्‌ वृत्ति-शब्दः नियतलिङ्गशब्दः, स्त्रीलिङ्गकः | परन्तु व्याप्यवृत्ति इति समस्तपदम्‌ |


अग्रे, 'एकत्वम्‌ इति सङ्ख्या पुस्तकं व्याप्य तिष्ठति' | अत्र प्रश्नः उदेति 'पुस्तके व्याप्य तिष्ठति' उत 'पुस्तकं व्याप्य तिष्ठति'; द्वयोः मध्ये किं स्यात्‌ ? वि-उपसर्गपूर्वकः आप्‌-धातुः, लटि व्याप्नोति; आवरणं करोति इत्यर्थः | अत्र व्याप्य तस्य ल्यबन्तं रूपम्‌ | ल्यपि कर्म गृह्यते अतः पुस्तकशब्दे कर्मपदत्वं, व्याप्य इति ल्यबन्तेन अन्वयः | 'वायुः वृक्षं व्याप्य तिष्ठति', तथा |


परन्तु 'कपिसंयोगः वृक्षे अव्याप्यवृत्तिः' | अत्र वृक्षस्य अधिकरणकारकं (न तु कर्मकारकं) यतोहि व्याप्य-शब्दस्य अन्वयः कपिसंयोगस्य वृत्तित्वेन, न तु समासात्‌ बहिः | ततः अग्रे कपिसंयोगस्य वृत्तित्वं कुत्र इति चेत्‌, वृक्षे | समस्तपदं यदा कुर्मः, तदानीं समस्तपदस्य यः समग्रः अर्थः, सः कथं सम्बध्यते वाक्ये इति द्रष्टव्यम्‌ | यथा अत्र ''अव्याप्यवृत्तिः' इत्यस्य समग्रः यः अर्थः, स अर्थः वृक्षेण सह सम्बध्यते; केवलं 'व्याप्य' पदस्य अन्वयः अपेक्षितः यदा, तदा समस्तपदस्य अन्तर्गते एव चिन्तनीयम्‌ | यथोक्तं तर्हि वृत्तित्वं वृक्षेण सह सम्बध्यते; कपिसंयोगवृत्तित्वं वृक्षे भवति | व्याप्य-शब्दस्य अन्वयः वृक्षेण नास्ति अपि तु वृत्ति-शब्देन | न व्याप्य अव्याप्य; अव्याप्य वृत्तिः यस्य सः अव्याप्यवृत्तिः | बहुव्रीहिसमासः | ल्यबन्तं पदं अव्ययम्‌; अव्ययानां च बहुव्रीहिसमासः भवति | यथा उच्चैः मुखं यस्य, सः उच्चैर्मुखः | तर्हि आहत्य अव्याप्यवृत्ति इति पदे अव्याप्य इत्यस्य साक्षात्‌ वृत्तित्वान्वयः; किन्तु बहुव्रीहेः अन्यपदार्थप्राधान्यत्वात्‌ पदस्य समग्रार्थः अन्वेति कपिसंयोगः इति गुणेन, अधिकरणत्वात्‌ वृक्षेण च | 'कपिसंयोगः वृक्षे अव्याप्यवृत्तिः' |


किन्तु कपिसंयोगः वृक्षम्‌ अव्याप्य तिष्ठति; अत्र अव्याप्य इति ल्यबन्तं पदं कर्मपदं गृह्णाति | कर्ता कपिसंयोगः, वृक्ष च कर्मपदम्‌ | कपिसंयोगः वृक्षं न व्याप्नोति इति वाक्यस्य अर्थः |


धेयं यत्‌ अत्र व्याप्य इति ल्यबन्तपदं; किन्तु व्याप्यः/व्याप्या/व्याप्यम्‌ इति कर्मण्यर्थकं विशेषणं ण्यत्‌-प्रत्ययान्तम्‌ | अतः व्याप्य इति ल्यबन्तात्‌, व्याप्यः इति ण्यदन्तं च पूर्णतया भिन्नम्‌ | पेयं, खाद्यं, कार्यं, वाक्यं, व्याप्यम्‌ इतीमानि पदानि ण्यत्‌-प्रत्ययान्तानि | व्याप्यः इत्यस्य विपरीतार्थाकं पदं ण्वुल्‌-प्रत्ययान्तं व्यापकम्‌ | यः व्याप्नोति सः व्यापकः, यं व्याप्नोति, सः व्याप्यः | किन्तु अत्र 'कपिसंयोगः वृक्षम्‌ अव्याप्य तिष्ठति' इति वाक्ये, अव्याप्य इति ल्यबन्तं पदम्‌ | अन्यच्च व्याप्य इति यथा, तथैव आवृत्य अपि | लटि आवृणोति, अर्थः स एव समानः— आवरणं करोतीति |


व्याप्यवृत्तित्व-शब्दस्य व्यवहारः


व्याकरणदृष्ट्या परिशीलितम्‌; अधुना व्याप्यवृत्तिः इत्यस्य कीदृशव्यवहारः इति पश्येम | यथा एकं पुस्तकं वर्तते, तस्मिन्‌ 'एकत्वम्‌' इति सङ्ख्या अस्ति | एकत्वम्‌ इति सङ्ख्या व्याप्यवृत्तिः गुणः; अतः एकत्व-सङ्ख्या पुस्तकं व्याप्य तिष्ठति | किन्तु संयोगः न तथा; संयोगः इति कश्चन गुणः, स च अव्याप्यवृत्तिः | इत्युक्ते संयोगः इति गुणः यस्मिन्‌ द्रव्ये भवति, तत्‌ द्रव्यं व्याप्य न तिष्ठति | यथा इदानीं कस्यचित्‌ हस्तस्य भित्त्या संयोगः अस्ति इति चिन्तयतु | हस्ते वा भित्तौ वा सः संयोगः सर्वात्मना, सर्वत्र न भवति; हस्तः भित्तेः एकस्मिन्‌ देशे संयुक्तः— हस्तस्य भित्तेः एकदेशे संयोगः | अतः अयं संयोगः इति गुणः अव्याप्यवृत्तिः | हस्तः भित्तौ पूर्णतया भित्तिं व्याप्य न तिष्ठति, इति वस्तुस्थितिः |


अधुना 'रूपं' कीदृशम्‌ ? रूपं व्याप्यवृत्तिः गुणः वा, अव्याप्यवृत्तिः गुणः वा इति वार्ता |

 
यथा कश्चन पटः अस्ति चेत्‌, तस्मिन्‌ पटे यत्किमपि रूपं स्यात्‌, सम्पूर्णं तं पटम्‌ आवृत्य, सम्पूर्णं तं पटं व्याप्य, तिष्ठति इति चिन्तयन्तु | एवं सति तस्मिन्‌ पटे किञ्चित्‌ श्वेतरूपम्‌ अस्ति चेत्‌, किञ्चित्‌ रक्तरूपं, किञ्चित्‌ नीलरूपम्‌ अस्ति चेत्‌ तदानीं पटे वस्तुतः रूपं किम्‌ इति प्रश्ने जाते, शुक्लरूपम्‌ अथवा नीलरूपम्‌ अथवा रक्तरूपम्‌ इति न वक्तव्यम्‌ | यतोहि पटे शुक्लरूपम्‌ अस्ति इति वदामः चेत्‌, शुक्लरूपं पटस्य एकदेशे भवति; सर्वत्र न भवति | पटस्य अपरस्मिन्‌ भागे नीलरूपं भवति | अतः श्वेतरूपं पटं व्याप्य न तिष्ठति | किन्तु प्राचीनानां मतानुसारं रूपं व्याप्यवृत्तिः गुणः | इदानीं पटे श्वेतरूपमेव अस्ति इति वक्तुं न शक्नुमः यतोहि श्वेतरूपम्‌ एकत्रैव भवति | एकत्र विद्यमानं रूपं तस्य पटस्य रूपम्‌ इति वक्तुं न शक्यते, रूपस्य व्याप्यवृत्तित्वात्‌ | तर्हि अन्यत्‌ किमपि नूतनरूपं वक्तव्यं भवति; प्राचीनैः 'चित्ररूपम्‌' इत्यस्य स्वीकारः कृतः | चित्ररूपम्‌ इत्युक्तौ अनेकानां रूपाणां मिश्रीकरणम्‌ | अतः 'पटे चित्ररूपम्‌ अस्ति' इति उच्यते; तच्च चित्रम्‌ एकमेव |


किन्तु नवीनाः वदन्ति यत्‌ एवं स्वीकर्तुं न शक्यते | रूपस्य अव्याप्यवृत्तित्वं स्वीकर्तव्यम्‌ इति तेषां मतम्‌ | अनेन एकस्मिन्‌ पटे बहूनि रूपाणि सन्ति इति चिन्तनविधिः | पटस्य एकदेशे श्वेतरूपम्‌, एकदेशे नीलरूपम्‌ इत्येवं स्वीकार्यं; बहूनि रूपाणि, एकैकमपि रूपम्‌ अव्याप्यवृत्ति |


प्राचीनानां मतानुसारं यत्किमपि एकमेव रूपं स्वीकरणीयं यतोहि एकस्मिन्‌ पटे एकमेव रूपं पटं व्याप्य तिष्ठति | अतः समग्रे पटे रूपं किम्‌ इति निर्णेतव्यम्‌ | समग्रे पटे विद्यमानं रूपं रक्तं न भवति, नीलं न भवति, श्वेतं न भवति; तदर्थं 'चित्ररूपम्‌' इति मिश्रितरूपं स्वीकृतम्‌ |


अव्याप्यवृत्तित्वम्‌


विद्याधर्याम्‌— "अव्याप्यवृत्तित्वम्‌ इत्यस्य स्वाभावस्य अधिकरणे स्वस्य विद्यमानत्वमित्यर्थः" | अत्र अव्याप्यवृत्तित्वम्‌ इत्यस्य लक्षणम्‌ दत्तम्‌ | स्वं यस्मिन्‌ द्रव्ये अस्ति, तस्मिन्‌ एव द्रव्ये तस्य अभावः अपि अस्ति | हस्तस्य भित्त्या संयोगः अस्ति इति चिन्त्यताम्‌ | अत्र अव्याप्यवृत्तिः गुणः संयोगः हस्तभित्त्योः | स्वम्‌ इति सर्वनामपदम्‌; अत्र स्वम्‌ इत्युक्ते संयोगसम्बन्धः | अधिकरणं भित्तिः | अधिकरणे स्वम्‌ इति संयोगसम्बन्धः अपि अस्ति, स्वस्य अभावः इति संयोगसम्बन्धाभावः अपि अस्ति, यतोहि हस्तभित्तिसंयोगः भित्तिं व्याप्य न तिष्ठति | अनेन स्वाभावस्य अधिकरणे स्वस्य विद्यमानत्वम्‌ |


अन्यत्‌ उदाहरणम्‌ | आकाशे शब्दः | आकाशे शब्दः सर्वत्र न भवति; कुत्रचिदेव भवति यत्र शब्दः उत्पद्यते तत्र | अतः शब्दः अपि अव्याप्यवृत्तिः गुणः | अत्र 'स्वम्‌' इत्यनेन शब्दः स्वीकरणीयः | स्वाभावः इत्यनेन शब्दस्य अभावः | तस्य अधिकरणम्‌ आकाशः | तस्मिन्‌ एव आकाशे स्वस्य— शब्दस्य— वृत्तित्वम्‌ अपि अस्ति, शब्दाभावस्य वृत्तित्वमपि अस्ति | यतोहि शब्दः आकाशे सर्वत्र नास्ति | अतः आकाशस्य कस्मिंश्चित्‌ देशे शब्दः अस्ति, कस्मिंश्चित्‌ देशे शब्दाभावः अस्ति | अनेन स्वस्य अभावस्य अधिकरणे स्वमपि अस्ति | तस्मात्‌ शब्दः अव्याप्यवृत्तिः | अपि च विश्वे अव्याप्यवृतिः गुणः यो यो भवति, तस्य सर्वस्यापि एवं रीत्या समन्वयं कर्तुं शक्नुमः |


अवच्छेदकत्वम्‌


रूपं व्याप्यवृत्तिः गुणः अथवा अव्याप्यवृत्तिः गुणः इत्यस्मिन्‌ विषये चिन्तनार्थम्‌ अवच्छेदकत्वविषयिणी चर्चा उपकारिका | अवच्छेदकत्वस्य च प्रतिपादनार्थं न्याये प्रसिद्धम्‌ उदाहरणं कपिवृक्षयोः | कपिः वृक्षस्य अग्रभागे वर्तते |


विद्याधर्याम्‌— "एकस्मिन्‌ एव वृक्षरूपे अधिकरणे कपिः अस्ति अग्रदेशवर्ति-शाखायाम्‌ | तस्य अभावस्तु मूलदेशवर्ति-शाखायाम्‌ | एवं च अग्रं कपिनिष्ठ-आधेयता‌-निरूपिता या वृक्षनिष्ठाधिकरणता तस्याः अवच्छेदकम्‌ | मूलं च कपिसंयोगाभावनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणतावच्छेदकम्‌ |”


अनेन कपिसंयोगः अपि भवति वृक्षे, कपिसंयोगाभावः अपि भवति वृक्षे | द्वावपि— कपिसंयोगः कपिसंयोगाभावः च एकस्मिन्‌ समये वृक्षे इत्यस्य प्रतिपादनार्थम्‌ अवच्छेदकस्य विचारः अपेक्षितः | अत्र धेयं यत्‌ पूर्वं चर्चितः विषयः घटाभावः भूतले, घटे विद्यमानप्रतियोगितायाः अवच्छेदकं घटत्वम्‌— अस्यां दशायां यत्‌ अवच्छेदकत्वम्‌, अपि च कपिसंयोगस्थले यत्‌ अवच्छेदकत्वं, द्वयमपि भिन्नम्‌ | विद्याधर्याम्‌— "घटत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्‌ इदमवच्छेदकत्वं मूलाग्रनिष्ठं भिन्नम्‌ |”


प्रथमतया घटस्य उदाहरणं स्मरेम | भूतले घटाभावः | घटाभावं प्रति यः विरोधः, सः घटे विद्यते | अतः घटस्य आनयनेन घटाभावः नश्यति | घटे यः घटाभावविरोधः, स च प्रतियोगिता नामकः | तादृशी च घटाभावविरोधिनी प्रतियोगिता कुत्र लभ्यते, इत्यस्य प्रतिपादनार्थम्‌ अवच्छेदकं, भेदकम्‌ एकम्‌ अपेक्षितम्‌ | तच्च अवच्छेदकमपि घटे स्यात्‌, सर्वदा च घटे स्यात्‌, अन्यत्रापि न स्यात्‌ | घटे विद्यमानं घटत्वं प्रतियोगितायाः अवच्छेदकम्‌ | यतोहि यत्र यत्र घटत्वं भवति, तत्र तत्र तादृशी प्रतियोगिता (विरोधः) वर्तते यस्य द्वारा घटाभावः नष्टः स्यात्‌ | प्रतियोगिता च भिद्यते अवच्छेदेन, अतः तस्याः नाम अवच्छेद्या |


घटस्य दृष्टान्ते अवच्छेद्या अवच्छेदकं च, द्वयोः सामानाधिकरण्यं वर्तते | अवच्छेद्या प्रतियोगिता, अतः प्रतियोगिता-घटत्वयोः सामानाधिकरण्यम्‌ | एतदर्थम्‌ या अवच्छेदकता वर्तते घटत्वे, तस्य नामकरणं कृतम्‌— अन्यून-अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता | यतोहि प्रतियोगिता-घटत्वयोः अनतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ अस्ति | अनतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ इत्युक्ते यत्र यत्र घटत्वं, तत्र तत्र प्रतियोगिता; अपि च यत्र यत्र प्रतियोगिता, तत्र तत्र घटत्वम् |


अधुना कपिवृक्षयोः आकृतिः अवलोकनीया | कपिसंयोगः वृक्षस्य अग्रभागे | कपिसंयोगनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता वृक्षे | यथा प्रतियोगिता अवच्छेद्या घटस्य दृष्टान्ते, अत्र कपिसंयोगनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता अवच्छेद्या | अवच्छेदकं च वृक्षस्य अग्रभागः |


तर्हि घटः-घटाभावः, कपिसंयोगः-कपिसंयोगाभावः | द्वयोः दृष्टान्तयोः भेदः कः ? घटघटाभावयोः सहानवस्थानरूपः विरोधः वर्तते | भूतले यदा घटाभावः अस्ति, तदा घटः नितरां नास्ति; यदा घटः अस्ति, तदा घटाभावः नितरां नास्ति | किन्तु कपिसंयोगः सम्पूर्णवृक्षे अव्याप्यवृत्तिः गुणः इति कारणतः स्वाभावस्य अधिकरणे स्वस्य युगपत्‌ विद्यमानत्वं; नाम वृक्षे समानकाले कपिसंयोगः अपि अस्ति, कपिसंयोगाभावः अपि अस्ति | अत्र कपिसंयोगः इति गुणः अव्याप्यवृत्तिः इति कारणेन अवच्छेदकं किञ्चित्‌ भिन्नरीत्या चिन्तनीयं भवति |


कपिसंयोगः इति गुणस्य अव्याप्यवृत्तित्वनिर्वाहार्थम्‌ वृक्षे अग्रभागस्य अवच्छेदकत्वं स्वीक्रियते | तदर्थं विद्याधर्यां लिखितम्‌ अस्ति, “अव्याप्यवृत्तित्वनिर्वाहकम्‌" अवच्छेदकत्वम्‌— अत्र अग्रभागस्य अवच्छेदकत्वम्‌ | किम्‌ अवच्छेदकत्वम्‌ ? वृक्षनिष्ठाधिकरणतावच्छेदकत्वम्‌ | तदवच्छेदकत्वं किमर्थं स्वीकृतम्‌ इत्युक्ते, या अधिकरणतानिरूपित-आधेयता कपिसंयोगे, तस्याः अव्याप्यवृत्तित्वम्‌ इति सूचनार्थम्‌ | नाम, कपिसंयोगः अव्याप्यवृत्तिः इति ज्ञापनार्थम्‌ अग्रभागस्य अवच्छेदकत्वं स्वीक्रियते |


अधुना अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता कुत्र वर्तते ? घटः भूतले | घटाभावस्य प्रतियोगिता घटे, सा च अवच्छेद्या | तस्याः प्रतियोगितायाः अवच्छेदकं घटे विद्यमानं घटत्वम्‌ | घटत्वम्‌ अवच्छेदकम्‌ इति कृत्वा तस्मिन्‌ घटत्वे अवच्छेदकत्वं वर्तते | तच्च अवच्छेदकत्वम्‌ अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपम्‌ | किमर्थम्‌ इति चेत्‌, यत्र यत्र प्रतियोगिता, तत्र तत्र घटत्वं; यत्र यत्र च घटत्वं तत्र तत्र प्रतियोगिता | अनेन घटत्वं, प्रतियोगिता च, तयोः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ अस्ति | या च अवच्छेदकता वर्तते घटत्वे, सा अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपा |


किन्तु यः कपिसंयोगः भवति वृक्षे, तत्र वृक्षे सर्वत्र नास्ति | तत्र अवच्छेद्या अस्ति वृक्षनिष्ठाधिकरणता | किं निरूपिताधिकरणता ? कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपिता अधिकरणता | केवलाधिकरणता नास्ति | अत्र प्रश्नः उदेति, तस्याः अधिकरणतायाः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं कस्यचित्‌ धर्मस्य इति वक्तुं शक्यते वा ? यथा वृक्षत्वम्‌ | अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं वृक्षत्वस्य भवितुम् अर्हति न वा इति द्रष्टव्यम्‌ | वृक्षत्वं वृक्षे सर्वत्र अस्ति वा ? अपरेषु वृक्षेष्वपि वर्तते वा ? तच्च वृक्षत्वं कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपिता अधिकरणतायाः अवच्छेदकं भवितुम्‌ अर्हति वा ? यत्र यत्र वृक्षत्वं, तत्र तत्र कपिसंयोगः भवति वा ? वृक्षत्वं वृक्षस्य मूले अपि अस्ति, अग्रभागे अस्ति, अपरेषु वृक्षेष्वपि अस्ति | तत्र तत्र कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपिता अधिकरणता अस्ति किम्‌ ? नास्ति | अतः वृक्षत्वस्य अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं न सम्भवति |


अधुना वृक्षस्य अग्रभागं पश्येम | तस्मिन्‌ अग्रभागे अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वम्‌ अर्हति किम्‌ ? यत्र यत्र वृक्षे कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपिता अधिकरणता, तत्र तत्र अग्रभागः वर्तते इति वक्तुं शक्यते वा ? अस्य उत्तरदानार्थं 'यत्र यत्र तत्र तत्र' इति सम्यक्तया बोध्यम्‌ |


कपिसंयोगः वृक्षस्य अग्रभागे अस्ति इति कृत्वा अग्रभागः तस्य कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणतायाः अवच्छेदकः | अवच्छेद्या कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणता | अत्र प्रश्नः अस्ति, यत्र यत्र तत्र तत्र इति सम्बन्धः वर्तते न वा | एकरीत्या चिन्तयितुं शक्नुमः यत्‌ यदा तादृशी अधिकरणता अस्ति वृक्षस्य अग्रभागे एव, तदा तादृशः अग्रभागनाम्ना अवच्छेदकः अपि अस्ति | अन्यत्र, यथा वृक्षस्य मूलभागे, कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणता अपि नास्ति, वृक्षस्य अग्रभागः अपि नास्ति | अनेन यत्र यत्र तत्र तत्र इति तु साधितं किल ? किं चिन्तनम्‌ ?


अथवा तथा द्वयोः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं नास्ति चेत्‌, किमर्थं न स्यात्‌ ? कुत्रचित्‌ अपरवृक्षस्य अग्रभागे कपिसंयोगः नास्ति, इति कारणं किम्‌ ? तथा न | अत्र प्रमुखप्रश्नः अस्ति यत्‌, अस्मिन्‌ एव वृक्षे यत्र कपिसंयोगः अस्ति, वृक्षस्य अग्रभागः कुत्र वर्तते— तस्य अधिकरणं किम्‌ ?


अग्रभागस्य अधिकरणं वृक्षः एव नास्ति खलु | 'यत्र यत्र तत्र तत्र' इत्यनेन कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणता, अग्रभागः च, द्वयोः अधिकरणं समानं स्यात्‌ | 'यत्र यत्र' इत्यस्मिन्‌, 'यत्र' इत्युक्ते अधिकरणे | केवलं विश्वे कुत्रचित्‌ उपस्थितः इति पर्याप्तं न; 'यत्र यत्र तत्र तत्र' इत्यनेन सामानाधिकरण्यं भवेत्‌ | कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणतायाः अधिकरणं किम्‌ ? वृक्षः | अग्रभागस्य अधिकरणं किम्‌ ? अग्रभागस्य अवयवाः | अग्रभागस्य अधिकरणं वृक्षः इति वक्तुं शक्यते किम्‌ ? अग्रभागः स्वयं वृक्षस्य अवयवः | अवयवः अवयविनि भवति, अथवा अवयवी अवयवे भवति ?


कपिसंयोगनिष्ठाधेयतानिरूपित-अधिकरणता भवति वृक्षे, तर्हि सामानाधिकरण्यस्य साधनार्थं द्रष्टव्यं यत्‌ अग्रभागः वृक्षे वर्तते केनचित्‌ सम्बन्धेन न वा | संयोगसम्बन्धेन, समवायसम्बन्धेन, कालिकसम्बन्धेन ? चिन्तयतु | तादात्मीयसम्बन्धेन ? इदानीं घटः घटे भवति तादात्मीयसम्बन्धेन | स्वस्मिन्‌ स्वं तादात्मीयेन भवति | स्वं वृक्षः इति चेत्‌, अग्रभागः वृक्षे तादात्मीयेन इति वक्तुं शक्यते वा ? वृक्षे 'स्वस्मिन्‌' अग्रभागः इति 'स्वं' वा ? नास्ति | सम्पूर्णवृक्षः इति स्वं, स च स्वस्मिन्‌ वृक्षे तादात्मीयेन | अग्रभागः केवलं वृक्षस्य अङ्गम्‌, अतः तादात्मीयेन वृक्षे न | अन्ते केनापि सम्बन्धेन अग्रभागः वृक्षे नास्ति | अतः कथञ्चिदपि कपिसंयोगनिरूपिताधिकरणतायाः, अग्रभागस्य च समानाधिकरणं न भवति |


अत्र उपर्युक्तप्रश्नस्य उत्तरं दातव्यम्— अवयवः अवयविनि भवति किम्‌ ? नैव | अवयवी अवयवे भवति समवायसम्बन्धेन | यथा घटः कपाले | तथैव वृक्षः अग्रे (अग्रभागे) अस्ति | शाखासु वृक्षः समवायसम्बन्धेन | अतः वृक्षः अग्रदेशे इति वक्तुं शक्यं किन्तु विपरीतत्वेन अग्रदेशः वृक्षे इति न | तत्र केवलं षष्ठीविभक्त्याः प्रयोगः— वृक्षस्य शाखा; वृक्षे न | वृक्षस्य शाखा इत्यनेन वृक्षसम्बन्धिनी शाखा, तावदेव— वृत्त्यनियामकसम्बन्धः अपि सम्भवति, वृत्तिनियामकसम्बन्धः अपि सम्भवति | किन्तु अत्र कपिसंयोगवृक्षस्थले, आहत्य सारांशः एवं यत्‌ 'अग्रभागः वृक्षे' इति न कदापि भवति |


एतावता प्रयत्नेन अग्रभागस्य किमर्थम्‌ अवच्छेदकत्वं वक्तव्यम्‌ इति प्रश्ने सति, समाधानत्वेन कपिसंयोगस्य अव्याप्यवृत्तित्वनिर्वाहार्थम्‌ | अव्याप्यवृत्तिः इति सूचनार्थं, ज्ञापनार्थम्‌ अग्रभागस्य अवच्छेदकत्वम्‌ | अपि च वस्तुतः अग्रभागस्य कथनेन वयम्‌ अवगच्छामः यत्‌ कपिसंयोगः वृक्षस्य एकस्मिन्‌ भागे अस्ति, अपरस्मिन्‌ भागे मूले च नास्ति— मूले कपिसंयोगाभावः | अतः अनेन व्यावहारे श्रोतुः मनसि स्पष्टता जायते कपिसंयोगः कुत्र अस्ति कुत्र च नास्ति, अनेन साफल्यं प्राप्तम्‌ | तर्हि अग्रभागः इति अवच्छेदकः तु अस्ति किन्तु अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिः न, अपि तु अन्यप्रकारकः— स्वरूपसम्बन्धावच्छेदकः |


धेयं यत्‌ अवच्छेदकता द्विविधा— अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता, स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकता च | अग्रावच्छेदेन कपिसंयोगः इत्यत्र संयोगनिष्ठाधेयता-निरूपित-वृक्षनिष्ठ-अधिकरणता, तस्याः अवच्छेदकः अग्रदेशः, अत्र अग्रदेशनिष्ठा अवच्छेदकता स्वरूपसम्बन्धरूपा | घटे विद्यमाना या अभावीया प्रतियोगिता, तदवच्छेदकं भवति घटत्वं, तत्र विद्यमानम्‌ अवच्छेदकत्वम्‌ अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपम्‌ | प्रतियोगितायाः अन्यून-अनतिरिक्तवृत्ति-घटत्वरूपधर्मः तत्र अवच्छेदकः | अत्र वृक्षे केवलं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वम्‌ अग्रदेशस्य | अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं नाम यत्र यत्र प्रतियोगिता, तत्र तत्र घटत्वं; यत्र यत्र घटत्वं, तत्र तत्र प्रतियोगिता | व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम्‌ | अत्र वृक्षे तु सामानाधिकरण्यमपि वक्तुं न शक्यते | यत्र यत्र कपिसंयोग-निरूपित-अधिकरणता वृक्षे, तत्र तत्र अग्रभागः अस्ति वा ? नास्ति | तर्हि अग्रभागस्य अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं नास्ति, सामानाधिकरण्यमपि नास्ति | अतः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वम्‌ इत्येव वक्तव्यं न तु व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वरूपावच्छेदकत्वम्‌ |


पूर्वम्‌ उक्तं यत्‌ "घटत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्‌ इदमवच्छेदकत्वं मूलाग्रनिष्ठं भिन्नम्‌ |” इदानीं तत्‌ कथमस्ति इति स्पष्टं स्यात्‌ | एकवारं स्वशब्दैः कथनेन समीचीनः अभ्यासः स्यात्‌ |


पारिभाषिकशब्दपरिष्कारः


घटे विद्यमानघटत्वप्रतियोगितयोः सामानाधिकरण्यम्‌ | अतः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं घटत्वे | अवच्छेदकं घटत्वम्‌ | तच्च अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति भवति | तस्मिन्‌ घटत्वे विद्यमाना अवच्छेदकता कीदृशी इति चेत्‌, अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता |


प्रतियोगिता यत्र यत्र अस्ति, तत्र तत्र घटत्वम्‌ | यत्र यत्र घटत्वं, तत्र तत्र प्रतियोगिता | इत्यनेन घटत्वं प्रतियोगितां प्रति अन्यूनवृत्ति, अनतिरिक्तवृत्ति च उभयमपि | तदेव उक्तं घटत्वं प्रतियोगितां प्रति अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति | तर्हि घटत्वनिष्ठा अवच्छेदकता कीदृशस्वरूपं प्राप्नोति ? अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपम्‌ | आहत्य घटत्वम्‌ अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति, तस्मिन्‌ अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता |


यथा गन्धवती पृथिवी | गन्धः पृथिव्याम्‌ | पृथिव्याः असाधारणधर्मः गन्धवत्त्वम्‌ | तत्र गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता पृथिव्यां; विद्यमाना अधिकरणता अवच्छेद्या; पृथिवीत्वम्‌ अवच्छेदकम्‌ | तर्हि पृथिवीत्वनिष्ठावच्छेदकता कीदृशी इति चेत्‌, अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपा | पृथिवीत्वम्‌ अवच्छेदकम्‌ अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति | ततः उपरि गमनार्थम्‌ अवच्छेदक + त्वम्‌ इति भवति, अतः अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति + त्वम्‌ इत्यपि भवति |


पुनः गन्धः कुत्र ? पृथिव्याम्‌ | अतः गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता पृथिव्याम्‌ | तर्हि अधिकरणतायाः अवच्छेदकं पृथिवीत्वम्‌ | किमर्थमेवम्‌ उक्तम्‌ इति चेत्‌, यत्र यत्र गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता अस्ति, तत्र तत्र पृथिवीत्वम्‌ अस्ति | यत्र यत्र च पृथिवीत्वम्‌ अस्ति, तत्र तत्र गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता अस्ति | दृष्टान्ते गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता अस्ति नीलोत्पलपुष्पे, तत्रापि पृथिवीत्वम्‌ अस्ति | घटपटादौ यत्र यत्र पृथिवीत्वं, तत्र तत्र गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणता अस्ति | तर्हि गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणतां प्रति पृथिवीत्वम्‌ अस्ति अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति |


अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ इति द्वन्द्वसमासः, कथमिति पश्येम | पृथिवीत्वं तस्याः अधिकरणतायाः अवच्छेदकम्‌ | किंं निरूपिताधिकरणतायाः ? गन्धनिष्ठाधेयता-निरूपित-अधिकरणतायाः | तर्हि पृथिवीत्वम्‌ अवच्छेदकं, तच्च कीदृशम्‌ ? अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति | अतः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं पृथिवीत्वे अस्ति | अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ इति द्वन्द्वसमासः | द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकम्‌ अभिसन्धत्ते, इति नियमः | अनेन अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ इत्यस्मिन्‌ वृत्तित्वम्‌ उभयत्रापि अन्वेति | अन्यूनवृत्तित्वम्‌, अनतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ इति |


पृथिव्याः दृष्टान्ते, पृथिवीत्वस्य गन्धस्य च, तयोः 'अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्'— अनेन पृथिवीत्वं गन्ध-अनतिरिक्तवृत्ति, इत्युक्ते गन्धः यत्र नास्ति, तत्र पृथिवीत्वं न भवति | तदा पृथिवीत्वं गन्ध-अन्यूनवृत्ति, नाम यत्र गन्धः अस्ति, तत्र पृथिवीत्वं नास्ति इति कुत्रापि न लभ्यते | अपि च विपरीतत्वेन— गन्धः पृथिवीत्व-अनतिरिक्तवृत्तिः, गन्धः पृथिवीत्व-अन्यूनवृत्तिः च | एतत्‌ सर्वम्‌ अपरेषु शब्देषु उच्यते चेत् 'व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम्‌' | तस्य च अर्थः अत्र वक्ष्यमाणः |


'व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम्‌' इत्यनेन अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ | अत्र अवधेयं यत्‌ न्यायशास्त्रे व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च इत्यनयोः अर्थद्वयं भवति | व्याप्यत्वस्य एकः अर्थः न्यूनदेशवृत्तित्वम्‌ | यथा घटत्वं, पटत्वं, दण्डत्वम्‌ इत्यादिकं पृथिवीत्वापेक्षया व्याप्यं— न्यूनदेशवृत्ति | इति अस्माकं परिचितः अर्थः | किन्तु व्याप्यत्वस्य कश्चन द्वितीयः अर्थः 'तदभाववत्‌-अवृत्तित्वम्‌' |


तथैव व्यापकत्वम्‌ इत्यस्यापि अर्थद्वयम्‌ | व्यापकत्वस्य एकः अर्थः अधिकदेशवृत्तित्वम्‌, इति अस्माकं परिचितः अर्थः | यथा द्रव्यत्वं पृथिवीत्वस्य व्यापकं यतोहि पृथिवीत्वापेक्षया द्रव्यत्वम्‌ अधिकदेशे अस्ति | किन्तु व्यापकत्वस्य द्वितीयः अर्थः 'तत्समानाधिकरण-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌' |


दृष्टान्ते घटे घटत्वं च प्रतियोगिता च इति पश्येम | द्वयोः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ अस्ति; अत्र एकस्य अपेक्षया अधिकदेशवृत्तित्वम्‌ इति नास्ति, अपरस्य अपेक्षया न्यूनदेशवृत्तित्वम्‌ इति नास्ति; अपि तु द्वयोः क्षेत्रं समानम्‌ अतः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं, समानाधिकरणं च | तथापि प्रतियोगितायाः घटत्वस्य च व्याप्यव्यापकभावः अस्ति इति उच्यते | किन्तु अत्र धेयं यत्‌ इदं व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च न्यूनदेशवृत्तित्वम्‌ अधिकदेशवृत्तित्वं न | अत्र पश्यतु यत्‌ घटत्वं प्रतियोगितायाः व्याप्यं व्यापकं च उभयमपि | उच्यते यत्‌, 'घटत्वं प्रतियोगितायाः व्याप्यं व्यापकं च' इत्यस्य अर्थः, प्रतियोगितायाः यः अभावः तद्वत्‌-अवृत्तित्वं घटत्वे, अपि च प्रतियोगितावद्वृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वं घटत्वे | नास्ति चिन्ता ! अग्रे अस्य अर्थः स्पष्टः स्यात्‌ | एतावत्‌ मनसि भवेत्‌ यत्‌ अत्र घटत्वं प्रतियोगिता, द्वयोः मध्ये एकं व्यापकम्‌, अन्यत्‌ व्याप्यम्‌ इति नास्ति | अपि तु अनयोः परस्परव्यापकत्वम्‌ परस्परव्याप्यत्वम्‌ उभयत्र अस्ति |


द्रव्यत्वं पृथिवीत्वम्‌ इति स्थितौ एकं व्यापकम्‌, अन्यत्‌ व्याप्यम्‌; तत्र व्यापकव्याप्ययोः अर्थः भिन्नः | किन्तु अत्र घटत्व-प्रतियोगितयोः स्थितौ परस्परव्यापकत्वं, परस्परव्याप्यत्वम्‌ उभयथा | एकस्य अधिकदेशः, अपरस्य न्यूनदेशः इति किमपि नास्ति; तदर्थम्‌ द्वयोः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्‌ अस्ति | अतः 'व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम्‌' इत्यनेन एकस्य अधिकदेशः अपरस्य न्यूनदेशः इति अर्थः नास्ति |


अधुना गन्ध-पृथिवीत्वयोः उदाहरणं स्वीकुर्मः | गन्धः पृथिवीत्वव्यापकः | कथम्‌ इत्युक्ते पृथिवीत्व-समानाधिकरण-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी भवति गन्धः | पृथिवीत्वस्य च समानाधिकरणम्‌, इत्युक्ते पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्ति | खण्डशः पश्येम— पृथिवीत्वस्य अधिकरणं पृथिवी | तद्वृत्तिः, पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्तिः यः अत्यन्ताभावः, नाम पृथिव्यां विद्यमानः यः कोऽपि अत्यन्ताभावः अस्माभिः स्वीकर्तव्यः | पृथिव्यां विद्यमानः अत्यन्ताभावः इत्यनेन गन्धाभावं स्वीकर्तुं न शक्नुमः; तदतिरिच्य किमपि स्वीकर्तव्यम्‌ | तर्हि शीतस्पर्शाभावं स्वीकुर्मः | अत्र पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्तिः अत्यन्ताभावः इत्यनेन शीतस्पर्श-अत्यन्ताभावः भवतु | तदप्रतियोगित्वम्‌ | इत्युक्ते शीतस्पर्शात्यन्ताभावस्य अप्रतियोगित्वं, तच्च गन्धे अस्ति | यतोहि शीतस्पर्शात्यन्ताभावस्य प्रतियोगी भवति शीतस्पर्शः न तु गन्धः | अतः गन्धः शीतस्पर्शात्यन्ताभावस्य अप्रतियोगी भवति | तर्हि गन्धे पृथिवीत्व-अधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌ अस्ति |


आहत्य पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वं गन्धे आनेतव्यम्‌ | यतोहि पृथिवीत्वव्यापकत्वं गन्धे | पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्तिः अत्यन्ताभावः इत्यनेन शीतस्पर्शस्य अत्यन्ताभावः स्वीकर्तुं शक्यते, स्नेहस्य अत्यन्ताभावः स्वीकर्तुं शक्यते, शब्दस्य अत्यन्ताभावः स्वीकर्तुं शक्यते; एवं पृथिव्यां ये ये गुणाः न सन्ति, तेषाम्‌ अत्यन्ताभावं स्वीकर्तुं शक्नुमः | सम्प्रति शीतस्पर्शस्य अत्यन्ताभावं स्वीकुर्मः | तस्य प्रतियोगी शीतस्पर्शः, प्रतियोगित्वं च शीतस्पर्शे | अप्रतियोगित्वं गन्धे भवति | तर्हि अप्रतियोगित्वं कुत्र कुत्र भवति इति चेत्‌, यः गुणः, पृथिव्यां भवितुं सर्वथा नार्हति, तत्सम्बद्धस्य अत्यन्ताभावस्य अप्रतियोगित्वं गन्धे भवति | अतः अनेन गन्धे पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌ आनीतम्‌ |


एवमेव तद्व्याप्यत्वम्‌ अपि वक्तुं शक्यते | गन्धः पृथिवीत्व-व्याप्यः | इत्युक्ते पृथिवीत्वाभाववत्‌-अवृत्तित्वम्‌ आनेतव्यम्‌ | पृथिवीत्वस्य यः अभावः, पृथिवीत्वाभावः, तद्वत्‌, तद्वान्‌, तद्वती | अत्र तद्वत्‌ इत्युक्ते जलम्‌ | पृथिवीत्वाभाववत्‌ जलम्‌ | तदवृत्तिः इति सप्तमी तत्पुरुषः, तस्मिन्‌ अवृत्ति | तत्‌ इति जलं, जले गन्धः अवृत्तिः यतोहि जले गन्धो नास्ति | अतः तदवृत्तित्वं, गन्धे अस्ति | पृथिवीत्वाभाववत्‌-जलावृत्तित्वं गन्धे अस्ति |


आहत्य गन्धे पृथिवीत्वाभाववत्‌-अवृत्तित्वम्‌ अस्ति | एवं च पृथिवीत्वाधिकरण-वृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगित्वम्‌ अपि अस्ति गन्धे | अतः गन्धे पृथिवीत्वव्याप्यत्वम्‌ अपि अस्ति, पृथिवीत्वव्यापकत्वम्‌ अपि अस्ति | एवं पृथिवीत्वे गन्धव्याप्यत्वम्‌ अपि अस्ति, गन्धव्यापकत्वम्‌ अपि अस्ति | अनेन व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम्‌ |


रूपस्य अव्याप्यवृत्तित्वं उत व्याप्यवृत्तित्वम्‌


एकस्मिन् मते रूपं व्याप्यवृत्ति, पुस्तके एकत्वमिति सङ्ख्या इव; अपरस्मिन्‌ मते रूपम्‌ अव्याप्यवृत्ति, वृक्षे कपिसंयोगः इव | येषां मते रूपं व्याप्यवृत्ति, तैः चित्ररूपम्‌ इति नूतनं सप्तमं रूपं स्वीक्रियते | येषां मते रूपम्‌ अव्याप्यवृत्ति, तैः एकस्मिन्‌ द्रव्ये श्वेतरूपं, रक्तरूपं, च बहूनि रूपाणि स्वीकर्तुं शक्यन्ते |


प्रश्नः— रूपं समवायसम्बन्धेन पटे, किन्तु कपिः संयोगसम्बन्धेन वृक्षे | अतः रूपस्य अव्याप्यवृत्तित्व-साधनार्थं यः दृष्टान्तः दीयते, तस्मिन्‌ प्रकृति-दृष्टान्तयोः साम्यम्‌ अस्ति किम्‌ ? उत्तरम्‌— अत्र कपेः उदाहरणे संयोगरूपगुणः स्वीकृतः न तु कपिः | संयोगरूपगुणश्च समवायसम्बन्धेन वृक्षे, अग्रदेशावच्छेदेन च | मूलदेशावच्छेदेन तु कपिसंयोगः नास्ति | मूलदेशे अन्यसंयोगः स्यात्‌— वायुः इत्यादिसंयोगः स्यात्‌— किन्तु कपिसंयोगः नास्ति | तर्हि समवायसम्बन्धेन चेदपि संयोगः एकस्मिन्‌ अधिकरणे कुत्रचित्‌ भवति, कुत्रचित्‌ न भवति |


प्राचीनानां मतानुसारं रूपं किन्तु तथा नास्ति | एकत्र श्वेतरूपम्‌, अन्यत्र रक्तरूपम्‌ इति चेत्‌ एकत्र विद्यमानं श्वेतरूपम्‌, अन्यत्र रक्तरूपम्‌; अनेन श्वेतरूपम्‌ एकस्मिन्‌ अधिकरणे कुत्रचित्‌ भवति कुत्रचित्‌ न भवति इति अव्याप्यवृत्तिः जाता | प्राचीनाः वदन्ति यत्‌ तथा न भवति यतोहि रूपं व्याप्यवृत्तिः गुणः | समाधानं चित्ररूपम्‌; एकस्मिन्‌ पटे सर्वत्र एकैव रूपम्‌ | न श्वेतरूपं, नापि रक्तरूपम्‌ | चित्ररूपं तस्मिन्‌ पटे सर्वत्रापि वर्तते | अनेन अव्याप्यवृत्तित्वं न भवति |


नव्यानां मतानुसारं पटस्य प्रसङ्गे रूपस्य अवच्छेदकं पीततन्तुः, रक्ततन्तुः, नीलतन्तुः | यथा कपिसंयोगस्य अवच्छेदकम्‌ अग्रदेशः | अतः पटे चित्ररूपं मास्तु, अवयवरूपं तत्र भासते एव | नानातन्तवः सन्ति, तन्तवः च भिन्नभिन्नवर्णयुक्ताः | अनेन 'तन्तुभ्यः भिन्नं पटे पृथक्‌ रूपं' नोपद्यते न वा अपेक्षते; तन्तुषु विद्यमानं रूपमेव पटे भासते |


प्राचीनाः किम्‌ उत्तरं ददति ? चक्षुरिन्द्रियप्रत्यक्षं प्रति रूपं कारणम्‌ | रूपं नास्ति चेत्‌, तस्य द्रव्यस्य चाक्षुषप्रत्यक्षं न भवति | अत्र कार्यकारणभावः प्रयुक्तः | इति यदि पटे रूपं नास्ति, तन्तुषु एव रूपं वर्तते इति यदि वदन्ति, तर्हि पटे समवायसम्बन्धेन रूपं नास्ति इति उक्तौ, पटस्य प्रत्यक्षमेव न स्यात्‌ | अतः चित्ररूपम्‌ अङ्गीकर्तव्यम्‌ | अनेन तन्तुषु रूपं भवति, तदा भिन्नभिन्नतन्तूनां संयोगात्‌ पटे चित्ररूपं उत्पन्नम्‌ | भिन्नभिन्नवर्णयुक्ततन्तूनां संयोगात्‌ पटे चित्ररूपम्‌ उत्पन्नम्‌ | तथा च पटे रूपमस्ति समवायसम्बन्धेन | अनेन पटस्य प्रत्यक्षं भवति |


किन्तु नव्यानाम्‌ अनेन न को‍‍ऽपि दोषः | चाक्षुषं प्रति रूपं कारणम्‌ | नव्यानां मते श्वेतरूपमपि अस्ति, नीलरूपमपि अस्ति, बहूनि रूपाणि सन्ति पटे | तत्तदवयवैः तत्तद्‌ रूपम्‌ उत्पद्यते पटे इति स्वीक्रियते चेदपि पटे रूपं सिध्यति | यथा कपिसंयोगः वृक्षस्य अग्रभागे सत्यपि सम्पूर्णवृक्षेऽपि वर्तते, तथैव रक्तवर्णयुक्ततन्तुभिः पटे रक्तरूपं जायते | एवमेव श्वेतरूपयुक्तावयवैः पटे श्वेतरूपं जायते | अत्र समवायसम्बन्धेन न केवलं रूपमस्ति, अपि तु रूपाणि सन्ति | अत्र मुख्यमस्ति यत्‌ प्राचीनाः रूपस्य व्याप्यवृत्तित्वं मनसि कृत्वा चित्ररूपम्‌ अङ्गीकृतवन्तः | नव्यैः तु यथा संयोगस्य अव्याप्यवृत्तित्वं भवति, तथा रूपस्य अपि अव्याप्यवृत्तित्वं भवतु, न काऽपि हानिः | इति चित्ररूपम्‌ अनङ्गीकृत्य, भिन्नभिन्नरूपाणि भवन्तीति अङ्गीकृतवन्तः | अनेन नूतनचित्ररूपं नापेक्षितमिति पर्यवसितम्‌ |


Swarup – July 2016

१५ - गुणस्य व्याप्याव्याप्यं च वृत्तित्वम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.