23 - अनुमानप्रमाणं— विभागः अतिरिक्तः गुणः

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌10---nyAyashAstram/23---anumAnapramANam---vibhAgaH-atiriktaH-guNAH
Jump to navigation Jump to search


ध्वनिमुद्रणानि
१) anumAnapramANam---vibhAgaH-atiriktaH-guNAH_2017-06-24
२) anumAnapramANam---anvaya-vyAptiH_+_pakSha-bhinna-adhikaraNe-hetuH_2017-07-01
३) vyatirekavyAptiH_+_anvayavyAptiH_+_svArthAnumAnam_2017-07-08
४) parArthAnumAnasya-pancAvayavAH_+_anvayavyApti-lakShaNam_2017-07-15
५) trINi-vyApti-vAkyAni_+_vyatirekavyApti-sthale-anumAnasya-pancAvayavAH_2017-07-22
६) vyatirekavyApti-lakShaNena-anumAna-prayogaH_2017-07-29
७) vyatirekavyApti-sthale-anumAnasya-pancAvayavAH---vahniH-uShNaH-vahnitvAt_2017-08-05
८) anvayavyAptisthale-ekadesha-dRuShTAntaH---pakSatAvacChedakAvacChedena-sAdhyam_2017-08-19
९) pakSatAvacChedakasAmAnAdhikaraNyena-sAdhyam_+_anvayavyAptisthale-ekadesha-dRuShTAntaH_2017-08-26
१०) anvayadRuShTAntaH-sAmAnyapakaShasya-ekadeshaH---PAA-sthale-bhavati_PAS-sthale-na-bhavati_2017-09-02  


विभागसाधकम्‌ अनुमानं किम्‌ इति चेत्‌—


"आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ पाकजरूपनाशवत्‌ |”


'घटपटयोः संयोगः' इति स्थितौ घटः पटात्‌ विभक्तः, अनेन च घटपटयोः संयोगः नष्टः | 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः' इत्यनेन 'आश्रयनाशेन अजन्यगुणनाशः' | अत्र गुणः इत्युक्तौ संयोगः | आश्रयः इत्युक्तौ घटः पटः च | अस्मिन्‌ दृष्टान्ते न घटः नष्टः न वा पटः, किन्तु घटपटयोः संयोगः नष्टः | अनेन सर्वजनसिद्धप्रत्ययेन संयोगनाशः इति पदार्थः सिध्यति | अत्र तादृशः संयोगनाशः यः आश्रयनाशेन न जातः इति कृत्वा आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः |


व्यस्तप्रयोगे आश्रयनाशेन अजन्यगुणनाशः, आश्रयनाशात्‌ अजन्यगुणनाशः— द्वयमपि साधु | किन्तु समासप्रसङ्गे यतोहि हेतुतृतीयतत्पुरुषः न भवति, हेतुपञ्चमीतत्पुरुषसमासश्च भवति, अतः अत्र हेतुपञ्चमीतत्पुरुषसमासः, विग्रहवाक्यञ्च आश्रयनाशात्‌ अजन्यगुणनाशः | कारणविवक्षायां या तृतीया भवति, तया तृतीयया तत्पुरुषसमासो न भवति; व्यस्तप्रयोगे किन्तु भवति अवश्यम्‌ |


'समानाधिकरणगुणजन्यः' इति गुणनाशस्य विधेयः, उद्देश्यविधेयभावः— समानाधिकरणगुणजन्यः गुणनाशः | उद्देश्यविधेयभावः इति न ज्ञायते चेत्‌, विशेषणविशेष्यभावः इति चिन्त्यतां; प्रकृतविषयस्य बोधनार्थं द्वयोः सूक्ष्मः एव भेदः | समानाधिकरणगुणेन जन्यगुणनाशः; अत्र समानाधिकरणगुणेन जन्यसंयोगनाशः | समानाधिकरणगुणः इति विभागः | संयोगनाशः घटे पटे च, विभागः अपि तथा घटे पटे इत्यस्मात्‌ विभाग-संयोगनाशौ समानाधिकरणौ |


यथा घटे श्यामरूपम्‌ अस्ति; तेजःसंयोगेन तस्य नाशः भवति इति चेत्‌ तेजःसंयोगः च श्यामरूपनाशः च, इमौ द्वौ समानाधिकरणौ | तेजःसंयोगेन घटे विद्यमानश्यामरूपस्य नाशः जायते, अतः श्यामरूपनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः | अत्र 'समानाधिकरणगुणजन्यः' इत्युक्तौ श्यामरूपनाशसमानाधिकरणगुणजन्यः | कथं ज्ञायते ? वाक्यं दृष्ट्वा— 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः'— नाम आश्रयनाशाजन्यगुणनाश-समानाधिकरणगुणः, तेन जन्यः | तेन कः जन्यः ? आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः |


यथा श्यामरूपं, तद्वत्‌ घृते द्रवत्वं | घृते तेजःसंयोगः आनीयते चेत्‌ तेजःसंयोगेन च घृते विद्यमानद्रवत्वरूपनाशः जायते | अत्र द्रवत्वनाशः तेजःसंयोगः च इमौ समानाधिकरणौ; अपि च द्रवत्वनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः |


प्रकृते "आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ पाकजरूपनाशवत्‌” इति अनुमानस्य स्वरूपम्‌ | अनुमानवाक्यस्य च चत्वारः भागाः— पक्षः, साध्यं, हेतुः, दृष्टान्तः |


अनुमानस्य बोधनार्थं 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ यथा महानसम्‌' इति वाक्यं परिशीलयाम | पर्वतः पक्षः; यत्र साधियितुम्‌ इच्छामः, सः पक्षः | इत्युक्ते पर्वते साधयितुम्‌ इच्छामः | किं साधयितुम्‌ इच्छामः ? वह्निं साधयितुम्‌ इच्छामः | तदर्थं वह्निः साध्यः | वह्निं साधयितुम्‌ इच्छामः कुत्र ? पर्वतरूपिपक्षे— पर्वतः पक्षः | अधुना धूमः हेतुः, कारणम्‌ | 'यथा महानसम्‌' इति दृष्टान्तः | महानसम्‌ इत्युक्तौ पाकशाला; महानसे धूमः अस्ति चेत्‌ वह्निः अस्त्येव इति अस्माकम्‌ अनुभवः | तदर्थं दृष्टान्तत्वेन उपयुज्यते | आहत्य 'पर्वते धूमः अस्ति अतः वह्निः अपि अस्ति, यथा महानसे' इति अनुमानप्रयोगः |


तर्हि पर्वतरूपिपक्षे वह्निं साधयामः | यत्‌ साधयामः तत्‌ साध्यम्‌, अतः अत्र वह्निः साध्यः | धूमः कारणं, महानसं दृष्टान्तः | पक्षः, साध्यं, हेतुः, दृष्टान्तः इति चत्वारः भागाः अनुमानप्रयोगे |


प्रकृते आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पक्षः; यत्र साधियितुम्‌ इच्छामः, सः पक्षः | समानाधिकरणगुणजन्यः साध्यः | आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ इति हेतुः | पाकजरूपनाशवत्‌ इति दृष्टान्तः | यथा पर्वतः, तथा आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः | इत्युक्तौ 'आश्रयनाशः यत्र न जातः किन्तु तदाश्रितगुणस्य नाशः जातः'— तादृशनाशरूपपदार्थः, यथा 'पर्वतः' इति पदार्थः | अयमेव पदार्थः पक्षः; अतः तस्मिन्‌ प्रदर्शयितुम्‌ इच्छामः यत्‌ साध्यम्‌ अस्ति | तस्मिन्‌ पदार्थे, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पदार्थे— हेतुः अस्ति चेत्‌ साध्यम्‌ अवश्यं भवति इति अनुमानप्रयोगः | यथा पर्वते वह्निः साक्षात्‌ न दृष्टः, किन्तु साधयितुम्‌ इच्छामः— 'पर्वते वह्निः अस्ति; पर्वतः वह्निमान्‌' इति | एवमेव संयोगनाशः इति पक्षः समानाधिकरणगुणजन्यः इति साधयितुम्‌ इच्छामः |


वस्तुतः समानाधिकरणगुणजन्यत्वं साध्यम्‌ इति वक्तव्यम् | समानाधिकरणगुणजन्यः संयोगनाशः इति उद्देश्यविधेयभावं साधयितुम्‌ इच्छामः; इत्युक्तौ समानाधिकरणगुणजन्यत्वं संयोगनाशे | समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ इति साध्यम्‌, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पक्षः | तस्मिन् च पक्षे साध्यम्‌ अस्ति इति साधयितुम्‌ इच्छामः | आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे समानाधिकरणगुणजन्यत्वं साधयामः | पर्वते वह्निं साधयामः इति यथा, तथैव आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ | नाम संयोगनाशे विभागजन्यत्वम्‌ | विभागेन जन्यत्वम्‌ अस्ति संयोगनाशे | इति कृत्वा समानाधिकरणगुणजन्यत्वं साध्यम्‌ |


आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः | यथा धूमः | अत्र प्रकृते किन्तु किञ्चित्‌ वैचित्र्यं वर्तते | यतोहि 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इत्यस्मिन्‌ पर्वतः इति पक्षः भिन्नवस्तु, धूमश्च तस्मात्‌ भिन्नवस्तु | परञ्च आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पक्षः, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः | नाम पुनः तदेव, तस्य एव धर्मः हेतुरूपेण उक्तम्‌ | कुत्रचित्‌ अनुमानेषु तथा भवति | उदाहरणार्थं 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' | नाम वह्नौ उष्णत्वम्‌ अस्ति | कथंं जानीमः ? यतोहि तस्मिन्‌ वह्नौ वह्नित्वम्‌ अस्ति | तर्हि तत्र अनुमानप्रयोगः कः ? 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' |


'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इति स्थले 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इति उच्यते | एतादृश-हेतुसाध्ययोः सम्बन्धस्य नामकरणं भवति 'अन्वयव्याप्तिः'— यत्र यत्र हेतुः, तत्र तत्र साध्यम्‌ इति | 'यत्र यत्र' इत्यस्य अनन्तरं यः पदार्थो भवति, सः व्याप्यः | 'तत्र तत्र' इत्यस्य अनन्तरं यः पदार्थो भवति, सः व्यापकः | व्यापकव्याप्ययोः कः अर्थः इति चेत्‌, विश्वे व्यापकस्य क्षेत्रं बृहत्‌ भवति व्याप्यस्य अपेक्षया | व्याप्यस्य क्षेत्रं व्यापकक्षेत्रे अन्तर्भूतं, व्यापकक्षेत्रापेक्षया लघु च | तर्हि हेतुः व्याप्यः, साध्यं व्यापकम्‌ | यथा धूमः, वह्निः | वह्निः भवति चेत्‌ धूमः भवेदेव इति तु नास्ति; कुत्रचित्‌ यत्र वह्निरस्ति, धूमः न भवति | वहिः अस्ति, धूमः नास्ति— एतादृशी स्थितिः भवति | किन्तु धूमः भवति चेत्‌, तस्य अर्थः एवं यत् वह्निः अस्त्येव | यतोहि द्वयोः कार्यकारणभावः अस्ति | अग्निः कारणं, धूमः कार्यं; वह्निना धूमः उत्पद्यते | अतः धूमः अस्ति चेत्‌, वह्निः अवश्यम्‌ अस्ति; किन्तु वह्निः अस्ति चेत्‌ धूमः भवितुम्‌ अर्हति, नापि भवितुम्‌ अर्हति | तदर्थम्‌ अत्र न केवलं कार्यकारणभावः, अपि तु व्याप्यव्यापकभावः अपि | अनुमानस्थले व्याप्यव्यापकभावः प्रमुखः; कार्यकारणभावः कुत्रचित्‌ भवति कुत्रचित्‌ न भवति | किन्तु व्याप्यव्यापकभावेन अनुमानप्रमाणं, नाम अनुमितिः, सिध्यति |


तर्हि एतदाधारेण 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इति स्थले चिन्तयितुं शक्नुमः | अत्र च बोध्यं यत्‌ कार्यकारणभावो नास्ति | वह्नित्वम्‌ इति जातिः, उषणत्वम्‌ इति गुणः | वह्नित्वं हेतुः, उष्णत्वं साध्यम्‌ | अत्र च 'उष्णः' इत्यनेन उष्णस्पर्शः | स च उष्णस्पर्शः नाना विधः— वह्निजन्यः अपि भवति उष्णस्पर्शः, सूर्यकिरणजन्यः अपि भवति उष्णस्पर्शः | अतः उष्णत्वं कुत्रचित्‌ भवति यत्र वह्नित्वं नास्ति, किन्तु वह्नित्वं भवति चेत्‌ उष्णत्वम्‌ अस्त्येव | अनेन वह्नित्वं व्याप्यं भवति, उष्णत्वञ्च व्यापकं भवति | कार्यकारणभावः यद्यपि नास्ति, किन्तु व्याप्यव्यापकभावः अस्ति |


तर्हि वह्नित्वं हेतुः, उष्णत्वं साध्यम्‌ | वह्नित्वं व्याप्यम्, उष्णत्वं व्यापकम्‌ | व्याप्यस्य क्षेत्रं व्यापकक्षेत्रे अन्तर्भूतं, व्यापकक्षेत्रापेक्षया लघु च | एतदाधारेण 'यत्र यत्र वह्नित्वं, तत्र तत्र उष्णत्वम्‌' इत्यपि स्यात्‌ | किन्तु यथोक्तम्‌ उपरि, अत्र एकं वैचित्र्यं वर्तते | तस्य वैचित्र्यस्य कारणं किम्‌ ? हेतुः पक्षे एव वर्तते; वह्निम्‌ अतिरिच्य वह्नित्वं न कुत्रापि लभ्यते | तर्हि कथं वा 'यत्र यत्र वह्नित्वं, तत्र तत्र उष्णत्वम्‌' ? तदानीं किल 'यत्र यत्र' वक्तुं शक्यते यदा विभिन्नस्थलेषु तच्च वस्तु लभ्येत | किन्तु एकः पदार्थः वह्नित्वं नाम्ना पक्षे एव लभ्यते चेत्‌ 'यत्र यत्र' इति कथम्‌ उच्येत ? अनुमानप्रयोगे तस्य दृष्टान्तः च कथं वा स्यात्‌ ?


हेतुः केवलं पक्षे प्राप्यते इति नास्ति चेत्‌, अन्यत्रापि प्राप्यते चेत्‌, दृष्टान्तः 'अन्वयदृष्टान्तः' इति उच्यते | 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः यथा महानसम्‌' इति दृष्टान्ते अन्वयव्याप्तिरस्ति | 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ यथा महानसम्‌' इत्यस्मिन्‌, धूमरूपहेतुः न केवलं पर्वतरूपपक्षे किन्तु महानसेऽपि अन्यत्रापि— पक्षभिन्नाधिकरणे अपि प्राप्यते अयं हेतुः | अतः अनुमानप्रयोगेण अन्वयव्याप्तिज्ञानम्‌ उत्पद्यते | 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इति ज्ञाने अन्वयव्याप्तिः अस्ति— तदाधारेण च 'धूमात्‌ वह्निमान्‌', ततः च 'पर्वते वह्निरस्ति' इति अनुमितिः सिध्यति |


किन्तु हेतुः केवलं पक्षे प्राप्यते इति चेत्‌, हेतुसाध्ययोः अन्वयव्याप्तिं वक्तुं न शक्यते | वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ | वह्नित्वं केवलं वह्नौ; अन्यत्र न लभ्यते | तदर्थं दृष्टान्तः अन्वयदृष्टान्तः न भवति | दृष्टान्तः भवति, किन्तु सः भिन्नप्रकारकः— व्यतिरेकदृष्टान्तः भवति | 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इति अनुमानप्रयोगो भवति | 'यत्‌ न एवं तत्‌ न एवं, यथा जलम्‌' इति व्यतिरेकदृष्टान्तः एव सम्भवति |


अस्तु, किन्तु तथैव कुर्मः चेदपि समस्या जायते किल ? यतोहि 'नास्ति' इत्यस्मात्‌ 'अस्ति' इति प्रमाणितं कथं वा स्यात्‌ ? इत्युक्ते 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इति वदामः चेत्‌, नाम 'जले उष्णत्वं नास्ति' इत्यस्य कथनेन, कथं वा प्रमाणितं भवेत्‌ यत्‌ अतः 'वह्नौ उष्णत्वम्‌ अस्ति' ? जले वह्नित्वरूपहेतुः नास्ति अतः उष्णत्वरूपसाध्यं नास्ति इति कृत्वा पक्षे हेतुः अस्ति अतः साध्यमपि अस्ति, इति तादृशतर्कः भवति वा ? न भवति किल | अपि च वदामः चेदपि, तर्हि 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इति यथा, 'वायुः उष्णः वायुत्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इत्यपि स्यात्‌ | समस्या हि समस्या !


दृष्टान्ते हेतुः नास्ति अतः साध्यं नस्ति, तदाधारेण पक्षे हेतुः अस्ति अतः सध्यम्‌ अपि अस्ति— इति कार्यं न करोति | नो चेत्‌ वायौ अपि उष्णत्वं भवेत्‌ | अतः 'यत्र यत्र हेतुः नास्ति तत्र तत्र साध्यं नास्ति' इत्यस्य आधारेण 'यत्र हेतुः अस्ति तत्र साध्यमपि अस्ति' इति न भवति | दोषपूर्णचिन्तनमिदम्‌ | वस्तुतः 'यत्र यत्र हेतुः नास्ति तत्र तत्र साध्यं नास्ति' इति वक्तुमेव न शक्यते | 'यत्र यत्र धूमः नास्ति तत्र तत्र वह्निः नास्ति' इति भवति किम्‌ ?


अन्ततो गत्वा 'यन्नैवं तन्नैवम्‌' इत्यनेन 'यत्र यत्र वह्नित्वं नास्ति तत्र तत्र उष्णत्वं नास्ति' इति न | व्यतिरेकदृष्टान्तस्थले 'यत्र यत्र हेतुर्नास्ति तत्र तत्र साध्यं नास्ति' इति न; 'यत्र यत्र साध्यं नास्ति तत्र तत्र हेतुर्नास्ति' इत्येव भवति | 'यत्र यत्र उष्णत्वं नास्ति तत्र तत्र वह्नित्वं नास्ति' इति अस्ति | अस्य आधारेण च प्रमाणं कर्तुं शक्ष्यामः यत्‌ अतः वह्नौ उष्णत्वमिति साध्यम्‌ अस्ति | कथमिति अग्रे पश्येम |


पूर्वमपि अस्माभिः चत्वारि वाक्यानि परिशीलितानि—

१. अन्वयव्याप्तिः

यत्र यत्र धूमः, तत्र तत्र वह्निः

२. व्यतिरेकव्याप्तिः

यत्र यत्र वह्न्यभावः, तत्र तत्र धूमाभावः

३. अन्वयव्यभिचारः

कारणमस्ति, कार्यं नास्ति [मङ्गलं, कादम्बरी, बाणभट्टः]

४. व्यतिरेकव्यभिचारः

कारणं नास्ति, कार्यमस्ति [मङ्गलं, नास्तिकग्रन्थेषु यथा चार्वाकः]


तर्हि अत्र 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इति स्थले, द्वितीयविधव्याप्तिः अपेक्षितः | अत्र 'यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌' इति कार्यं न करोति इति बुद्धं यतोहि हेतुः पक्षभिन्नस्थले न लभ्यते | अपि च यत्र यत्र हेतुः नास्ति तत्र तत्र साध्यं नास्ति' इत्यपि कार्यं न करोति इति दृष्टम्‌ | 'यत्र यत्र धूमः नास्ति तत्र तत्र वह्निः नास्ति' इति कार्यं करोति वा ?


अग्रे व्यतिरेकदृष्टान्तः कथं कार्यं करोति इति पश्यामः | प्रथमतया अन्वयव्याप्तिप्रसङ्गे इतोऽपि बोध्यं; तदा तदाधारेण व्यतिरेकव्याप्तिप्रसङ्गे बोधसौलभ्यं भवेत्‌ | अस्य कृते 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इत्यस्य उदाहरणं स्वीकुर्मः | 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌'— अत्र न केवलम्‌ अन्वयदृष्टान्तः, अपि तु व्यतिरेकदृष्टान्तः अपि, वर्तते | अन्वयव्याप्तिरपि अस्ति, व्यतिरेकव्याप्तिरपि अस्ति अत्र | 'यत्र यत्र धूमः, तत्र तत्र वह्निः' इति अन्वयव्याप्तिः; 'यत्र यत्र वह्निः नास्ति—साध्यं नास्ति— तत्र तत्र हेतुः अपि नास्ति, नाम धूमः अपि नास्ति | यथा ह्रदे | यो यः हेतुमान्‌, स सर्वोपि साध्यवान्‌ | यः साध्याभाववान्‌, सः हेत्वभाववान् | व्यतिरेकस्थले साध्याभावः, तदा हेत्वभावः | अन्वयस्थले हेतुः, तदा साध्यम्‌ |


अधुना अन्वयव्याप्तिप्रसङ्गे किञ्चित्‌ परिचयत्वेन कथ्यते | अनुमानं द्विविधं— स्वार्थानुमानं परार्थानुमानं च | स्वार्थानुमानस्थले कश्चन रामः स्वयं पर्वतं पश्यति; पर्वते च पश्यति यत्‌ धूमः अस्ति | अनेन चत्वारि ज्ञानानि आत्मनि क्रमेण उत्पद्यन्ते—


चत्वारि ज्ञानानि

१) पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ = हेतुः पक्षे अस्ति

२) व्याप्तिज्ञानम्‌ = यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌

३) परामर्शः = साध्यव्याप्यहेतुमान्‌ पक्षः

४) अनुमितिः = साध्यवान्‌ पक्षः


१) पर्वते धूमः अस्ति

२) यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः

३) वह्निव्याप्यधूमवान्‌ पर्वतः

४) पर्वतः वह्निमान्‌


प्रथमतया पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ | धर्मता-शब्देन हेतोः पक्षवृत्तित्वम्‌ इत्यर्थः | धूमस्य वृत्तित्वं पर्वते इति ज्ञानम्‌ | रामः पर्वते धूमं पश्यति, अनेन च जानाति यत्‌ 'अयं पर्वतः धूमवान्‌' | पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ | तदा स्मरणात्मकं ज्ञानम्‌ आत्मनि उत्पद्यते— यत्र यत्र धूमः भवति, तत्र तत्र वह्निः भवति इति ज्ञानम्‌ | इदं 'व्याप्तिज्ञानम्‌' इत्युच्यते | पूर्वं जातस्य अनुभवस्य संस्कारवशात्‌— धूमदर्शनं संस्कारम्‌ उद्बोधयति— तेन उद्बुद्धसंस्कारेण व्याप्तेः स्मरणं जन्यते | धूमदर्शनं उद्बोधकं, तेन संस्कारः उद्बुद्धः, तस्मात्‌ व्याप्तिविषयकं स्मरणं जायते | तर्हि प्रथमं पक्षधर्मता ज्ञानं; तदा द्वितीयं ज्ञानं व्याप्तिज्ञानम्‌ |


तृतीयं ज्ञानं परामर्शः | 'वह्निव्याप्यधूमवान्‌ अयंं पर्वतः' | अस्मिन्‌ ज्ञाने व्याप्तिः अपि अस्ति, पक्षधर्मता अपि अस्ति | इत्युक्तौ व्याप्तिविशिष्टायाः पक्षधर्मतायाः ज्ञानम्‌ | नाम प्रथमतया पक्षधर्मता ज्ञानं जातं, तदा व्याप्तिज्ञानम्‌ उत्पन्नं, तदा द्वयोः मेलनेन व्याप्तिविशिष्ट-पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ | अस्मिन्‌ ज्ञाने द्वौ विषयौ— व्याप्तिः अपि विषयः, पक्षधर्मता अपि विषयः | वह्निना व्याप्तः धूमः पर्वते इति ज्ञानम्‌, इति परामर्शः इत्युच्यते | वह्निव्याप्यः यः धूमः, तादृशः धूमः अस्मिन्‌ पर्वते वर्तते, इति ज्ञानम्‌ | अनन्तरं 'पर्वतः वह्निमान्‌' इति ज्ञानं जायते; इदं ज्ञानं परामर्शजन्य-अनुमितिः इत्युच्यते |


अत्र स्मारणार्थं 'वह्निव्याप्यधूमवान्‌' इति यदा उच्यते, व्यस्तप्रयोगे वह्निना व्याप्यः धूमवान् इति भवति | तत्र वि-उपसर्गपूर्वकः आप्‌-धातुः, लटि व्याप्नोति; आवरणं करोति इत्यर्थः | व्याप्यः/व्याप्या/व्याप्यम्‌ इति कर्मण्यर्थकं विशेषणं ण्यत्‌-प्रत्ययान्तम्‌ | पेयं, खाद्यं, कार्यं, वाक्यं, व्याप्यम्‌ इतीमानि पदानि ण्यत्‌-प्रत्ययान्तानि | व्याप्यः इत्यस्य विपरीतार्थाकं पदं ण्वुल्‌-प्रत्ययान्तं व्यापकम्‌ | यः व्याप्नोति सः व्यापकः, यं व्याप्नोति, सः व्याप्यः |


अधुना द्वितीयविधम्‌ अनुमानं— परार्थानुमानम्‌ | अस्मिन्‌ कश्चन श्यामः स्वस्य गृहे अस्ति | स च पर्वतं न पश्यति | किन्तु रामः पर्वतं गत्वा, पर्वते धूमं दृष्ट्वा, 'अहो पर्वतः वह्निमान्‌ !' इति जानाति | रामः कथं जानाति इति चेत्‌, तस्य आत्मनि क्रमेण इमानि चत्वारि उपर्युक्तानि ज्ञानानि स्वार्थानुमानेन उत्पद्यन्ते | तदा सः श्यामस्य गृहं गच्छति | श्यामस्य गृहं गत्वा रामः पञ्च वाक्यानि श्यामं वदति—


१) पर्वतो वह्निमान्‌

२) धूमवत्त्वात्

३) यो यो धूमवान्‌ स स वह्निमान्‌ यथा महानसम्‌

४) तथा च अयम्‌

५) तस्मात्‌ तथा


१) प्रतिज्ञावाक्यम्‌ = पर्वतो वह्निमान्‌

२) हेतुवाक्यम्‌ = धूमवत्त्वात्

३) उदाहरणवाक्यम्‌ = यो यो धूमवान्‌ स स वह्निमान्‌ यथा महानसम्‌

४) उपनयवाक्यम्‌ = तथा च अयम्‌ | वह्निव्याप्यधूमवान्‌ अयं पक्षः |

५) निगमनवाक्यम्‌ = तस्मात्‌ तथा | तस्मात्‌ धूमवत्त्वात्‌ तथा वह्निमान्‌ |


अयं क्रमः वार्तालापरूपेण जायते इति चिन्त्यताम्‌ | रामः 'पर्वतो वह्निमान्‌' इति वदति | श्यामस्य मनसि आकाङ्क्षा भवति— 'कुतः वह्निमान्‌ इति अङ्गीकर्तव्यम्‌ ?' इति पृच्छति सः | तदा आकाङ्क्षा-निवृत्त्यर्थं रामः उत्तरयति 'धूमवत्त्वात्' इति | श्यामः पुनः पृच्छति, 'धूमवत्त्वम्‌ अस्ति चेत्‌ कुतः वह्निः अङ्गीकर्तव्यः ?' तत्र रामः उत्तरं ददाति, 'यो यो धूमवान्‌ स स वह्निमान्‌ यथा महानसम्‌' इति व्याप्तिबोधकम्‌ उदाहरणवाक्यम्‌ | एवं च प्रश्नोत्तररूपेण भवति |


परार्थानुमानस्य अन्वयव्याप्तिस्थले, 'पक्षः साध्यवान्‌' इत्यस्य प्रदर्शनार्थम्‌ एते पञ्च अवयवाः भवन्ति— प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः इति तर्कसङ्ग्रहवाक्यम्‌ | पर्वतो वह्निमान्‌ | धूमवत्त्वात्‌ | यो यो धूमवान्‌ स स वह्निमान्‌ यथा महानसम्‌ | तथा च अयं, नाम वह्निव्याप्यधूमवान्‌ अयं, पर्वतः | तस्मात्‌ तथा | तस्मात्‌ धूमवत्त्वात्‌ अयं पर्वतः तथा वह्निमान्‌ |

एषु पञ्चसु वाक्येषु प्रथम-त्रीणि वाक्यानि सैद्धान्तिकानि न तु प्रकृतपर्वतप्रासङ्गिकानि | नाम, यदा कोऽपि कमपि सूचयति 'पर्वतो वह्निमान्‌' इति, श्रोता तदा पृच्छति 'कथं ज्ञायते', तदा उत्तरम्‌ आयाति 'धूमवत्त्वात्', तदा 'कथं धूमवत्त्वम्‌ इत्यस्मात्‌ वह्निमत्त्वम्‌', तदा 'यो यो धूमवान्‌ स स वह्निमान्‌ यथा महानसम्‌'— एतावत्‌ पर्यन्तं सिद्धान्तः एव | तृतीयेन च व्याप्तिज्ञानं जायते | तदा रामः वदति 'तथा च अयम्‌', इत्युक्ते 'अस्मिन्‌ पर्वते धूमः अस्ति' | अत्र एव पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ उत्पद्यते श्यामस्य आत्मनि— तस्मात्‌ पूर्वं न | अग्रे 'तस्मात्‌ तथा' इति पञ्चमवाक्यस्य कथनानन्तरमेव श्यामस्य आत्मनि परामर्शः, तदा अनुमितिः जायते | (वस्तुतः अस्मिन्‌ मतभेदः वर्तते; केचन वदन्ति यत्‌ उपनयवाक्यं 'धूमवान्‌ अयम्‌' इत्येव भवति, अन्ये वदन्ति यत्‌ 'वह्निव्याप्यधूमवान्‌ अयम्‌' इति भवति |)


अतः परार्थानुमानेऽपि इमानि चत्वारि ज्ञानानि भवन्ति यानि स्वार्थानुमाने दृष्टानि | पक्षधर्मता ज्ञानं प्रत्यक्षात्मकमेव भवेत्‌ इति नास्ति | 'हेतुः पक्षे अस्ति' इति ज्ञानं पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ | रामः पर्वते धूमं दृष्ट्वा प्रत्यक्षप्रमाणेन जानाति यत्‌ पर्वतः धूमवान्‌; श्यामः 'तथा च अयम्‌' इति श्रुत्वा जानाति यत्‌ पर्वतः धूमवान्‌— उभयत्र पक्षधर्मता ज्ञानम्‌ | रामस्य आत्मनि चत्वारि ज्ञानानि उत्पद्यन्ते स्वार्थानुमानेन; श्यामस्य आत्मनि इमानि एव चत्वारि ज्ञानानि उत्पद्यन्ते, किन्तु परार्थानुमानेन |


इत्थञ्च अन्वयव्याप्तिः कथम्‌ अस्ति, तदाधारेण अनुमानस्य पञ्चावयवाः कथं भवन्ति, ततः च अनुमितिः कथं जायते इति अस्माभिः ज्ञातम्‌ | अनया अन्वयव्याप्त्या 'पक्षः साध्यवान्‌' इति सिद्धम्‌ | अधुना अन्ते व्याप्यव्यापकभावस्य सुदृढतया बोधनार्थम्‌ अन्वयव्याप्तेः स्वरूपम्‌ अवलोकनीयम्‌ | तदानीमेव अस्माकं सामर्थ्यं भविष्यति व्यतिरेकव्याप्तेः ग्रहणार्थम्‌ |


अस्य कृते व्याप्यव्यापकभावः इतोऽपि किञ्चित्‌ ज्ञातव्यः | हेतुः व्याप्यः, साध्यं व्यापकम्‌ | व्याप्यः इत्युक्ते 'व्याप्तिमान्‌'— यः व्याप्तिमान्‌, सः व्याप्यः | 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इत्यत्र, वह्निव्याप्यः नाम कः ? धूमः— वह्निव्याप्यधूमः | वह्निव्याप्तिः धूमे इत्यर्थः | 'वह्निव्याप्तिः' नाम कः इति चेत्‌, धूमाधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी वह्निः समानाधिकरण-धूमः; वह्निसामानाधिकरण्यं धूमे | अस्य अर्थः कः ? धूमव्यापकः वह्निः, इत्युक्तौ धूमाधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी वह्निः | व्याप्तेः स्वरूपं कथयति— 'हेत्वधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी-साध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः' | अनेन अन्वयव्याप्तिः | 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इति वदामः, तस्य अयमेव अर्थः | नाम धूमाधिकरणवृत्तिः यः अत्यन्ताभावः, तत्र स च वह्नेः अत्यन्ताभावः न भवति | यतोहि धूमाधिकरणे सर्वदा वह्निः भवति | अतः वह्नि-अत्यन्ताभावः स्वीकर्तुं न शक्यते किन्तु घटपटादि-अत्यन्ताभावः भवति, तस्य प्रतियोगी घटपटादिः, अप्रतियोगी भवति वह्निः, इत्युक्तौ तदेव साध्यम्‌ | स च धूमाधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी वह्निः; तादृशवह्नि-अधिकरणवृत्तिः धूमः पुनः | वह्न्यधिकरणवृत्तित्वं धूमे | इयमेव धूमे विद्यमानवह्निव्याप्तिः | धूमाधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगी वह्निसामानाधिकरण्यम्‌ | इयं व्याप्तिः साध्यस्य एव अन्वयव्याप्तिः |


अग्रे व्यतिरेकव्याप्तिः कीदृशी, तदाधारेण पञ्चावयवाः कथं भवन्ति, ततः च अनुमितिः कथं जायते इति द्रष्टव्यम्‌ | अत्रैव अस्माकं प्रश्नः किल— 'यत्र यत्र साध्यं नास्ति तत्र तत्र हेतुः नास्ति' इति व्याप्तिज्ञानस्य आधारेण, 'पक्षे हेतुः अस्ति चेत्‌ साध्यम्‌ अपि अवश्यम्‌ अस्ति' इति कथं सिध्यति ? अन्वयव्याप्तिस्थले चिन्तनं यथा, तदपेक्षया व्यतिरेकव्याप्तिस्थले चिन्तनं किञ्चित्‌ अन्यादृशं भवति | सर्वप्रथमं कश्चन मूल-सिद्धान्तः बोध्यः | इदमेव बीजम्‌ अवगम्यते चेत्‌ समग्रबोधः इतोऽपि सुलभः—


कश्चन व्याप्यः कश्चन व्यापकः च स्तः चेत्‌, व्याप्याभावं प्रति व्यापकाभावः व्याप्यः, व्याप्याभावश्च व्यापकः इति सार्वत्रिकनियमः | नाम अभाव-शब्दस्य संयोजनेन व्याप्तिकथनावसरे शब्दक्रमः विपरीतत्वेन वक्तव्यः | तथैव च पुनः पुनः कर्तुं शक्यते— 'अभाव'-शब्दसंयोजनं, विपरीतत्वेन शब्दक्रमः | यथा—


१) व्याप्येन व्यापकः सिध्यति | यत्र यत्र व्याप्यः तत्र तत्र व्यापकः | धूमः, वह्निः → यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः |

२) व्यापकाभावेन व्याप्याभावः सिध्यति | यत्र यत्र व्यपकाभावः तत्र तत्र व्याप्याभावः | वह्न्यभावः, धूमाभावः → यत्र यत्र वह्न्यभावः तत्र तत्र धूमाभावः |

३) व्याप्याभावाभावेन व्यापकाभावाभावः सिध्यति | यत्र यत्र व्याप्याभावाभावः तत्र तत्र व्यापकाभावाभावः | धूमाभावाभावः, वह्न्यभावाभावः → यत्र यत्र धूमाभावाभावः तत्र तत्र वह्न्यभावाभावः |


अत्र प्रथमं वाक्यं साधु इति चेत्‌, द्वितीयं वाक्यमपि साधु | द्वितीयं वाक्यं साधु इति चेत्‌, तृतीयं वाक्यमपि साधु | अस्य सिद्धान्तस्य आधारेण, व्यतिरेकव्याप्त्या साध्यं सिध्यति | अपि च यत्र हेतुः पक्षभिन्नाधिकरणे न भवति, तत्र व्यतिरेकदृष्टान्तेन एव सिध्यति इत्यस्मात्‌ प्रथमवाक्यस्य असम्भवत्वात्‌ द्वितीयवाक्यात्‌ आरभ्यते |


व्यतिरेकव्याप्तिस्थले व्याप्यव्यापकभावः KP-23.jpg


अत्र विंशतिः पर्वताः सन्ति | तेषु, पञ्चदशसु वह्निः अस्ति, सप्तसु च धूमः अस्ति | पञ्चसु पर्वतेषु वह्न्यभावः अस्ति, त्रयोदशसु पर्वतेषु च धूमाभावः अस्ति | पश्यतु चित्रे वह्निः व्यापकः, धूमः व्याप्यः | यत्र यत्र धूमः अस्ति (सप्तसु पर्वतेषु), तत्र तत्र वह्निः अवश्यम्‌ अस्ति | यतोहि वह्निः धूमस्य अपेक्षया व्यापकः | अधुना विपरीतत्वेन पश्यामः | विंशत्यां पर्वतेषु केवलं सप्तसु धूमः वर्तते, अतः तदधिकेषु धूमाभावः अस्ति, नाम त्रयोदशसु | किन्तु पञ्चदशसु वह्निः अस्ति—नाम विंशत्यां अधिकेषु—अतः न्यूनेषु एव वह्न्यभावः वर्तते, केवलं पञ्चसु | त्रयोदशसु पर्वतेषु धूमाभावः, पञ्चसु च वह्न्यभावः | पश्यतु चित्रे धूमाभावः व्यापकः, वह्न्यभावः व्याप्यः | यत्र यत्र वह्न्यभावः अस्ति (पञ्चसु पर्वतेषु), तत्र तत्र धूमाभावः अवश्यम्‌ अस्ति | अतः यत्र यत्र व्याप्यः तत्र तत्र व्यापकः, किन्तु यत्र यत्र व्यपकाभावः तत्र तत्र व्याप्याभावः | यः व्याप्यः आसीत्‌, नाम धूमः, तस्य अभावः व्यापकः भवति | अपि च यः व्यापकः आसीत्‌, नाम वह्निः, तस्य अभावः व्याप्यः भवति |


तत्र च सप्तसु पर्वतेषु धूमः + त्रयोदशसु पर्वतेषु धूमाभावः = विंशतिः पर्वताः | नाम एवं न कोऽपि पर्वतः अस्ति यस्मिन्‌ न धूमः अस्ति न वा धूमाभावः | सर्वेषु पर्वतेषु धूमः अथवा धूमाभावः; धूमः नास्ति चेत्‌ धूमाभावः, धूमाभावः नास्ति चेत्‌ धूमः | आहत्य विंशतिः पर्वताः; अधिकेषु धूमः अस्ति चेत्‌, न्यूनेषु धूमाभावः | एवमेव वह्निना वह्न्यभावेन च सह | तदर्थमेव यः व्यापकः अस्ति (अत्र वह्निः), तस्य अभावः व्याप्यस्य (अत्र धूमस्य) अभावस्य अपेक्षया व्याप्यः भवति | ७ (धूमः) + १३ (धूमाभावः) = २० (पर्वताः) = १५ (वह्निः) + ५ (वह्न्यभावः) |


अत्र च अन्यत्‌ चित्रं सावित्री-भगिन्या निरूपितं, यस्मिन्‌ 'व्याप्याभावं प्रति व्यापकाभावः व्याप्यः, व्याप्याभावश्च व्यापकः' इति प्रदर्शितम्‌ अस्ति—


VyApakah-vyApyah-bhAvah-abhAvaH.jpg


सम्प्रति 'यत्र यत्र वह्न्यभावः तत्र तत्र धूमाभावः' इत्यस्मात्‌ 'पर्वतः वह्निमान्‌' इति साधनीयम्‌ | अत्रापि पञ्चावयवाः भवन्ति—

पञ्चावयवाः — व्यतिरेकव्याप्तौ 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌'

१) प्रतिज्ञावाक्यम्‌ = पर्वतो वह्निमान्‌

२) हेतुवाक्यम्‌ = धूमवत्त्वात्

३) उदाहरणवाक्यम्‌ = यो यो वह्न्यभाववान्‌ स सर्वोपि धूमाभाववान्‌ यथा ह्रदः |

४) उपनयवाक्यम्‌ = न तथा च अयम्‌ | अयं पक्षः पर्वतः तथा न | हेत्वभाववान्‌ न भवति |

५) निगमनवाक्यम्‌ = तस्मात्‌ न तथा | तस्मात्‌ हेत्वभावाभावात्‌ 'न तथा', नाम वह्न्यभाववान्‌ न |

'वह्न्यभाववान्‌ न' इत्युक्तौ वह्न्यभावाभाववान्‌ | इत्युक्ते वह्निमान्‌ |


अत्र वस्तुतः केवलं पूर्वोक्तद्वितीयतृतीयवाक्ययोः मेलनम्‌ | नाम 'द्वितीयवाक्यम्‌' (अत्र उदाहरणवाक्यं) सत्यं किन्तु अत्र पक्षे तथा नास्ति' (अत्र उपनयवाक्यम्‌) | 'तथा नास्ति' इत्यस्य कथनेन तृतीयं वाक्यम्‌ 'अस्ति' (अत्र निगमनवाक्यम्‌) | अनेन च साध्यं सिध्यति |


उपरि अन्वयव्याप्तिप्रसङ्गे अस्माभिः दृष्टं यत्‌ धूमाधिकरणवृत्ति-अत्यन्ताभाव-अप्रतियोगि-वह्निसामानाधिकरण्यम्‌ इति व्याप्तिः साध्यस्य एव अन्वयव्याप्तिः | अधुना एवमेव व्यतिरेकव्याप्तिस्थले साध्याभावव्यापकीभूत-अभाव-प्रतियोगित्वम्‌ इति व्याप्तिः | साध्याभावं प्रति हेत्वभावः व्यापकः, तस्य च प्रतियोगी हेतुः | हेत्वभावस्य 'प्रतियोगी' इति कथनेन किं सिध्यति ? हेत्वभावाभावः | अत्र च स्मर्तव्यं यत्‌ उपरि दत्तेषु त्रिषु वाक्येषु द्वितीयम्‌ अस्ति 'यत्र यत्र साध्याभावः तत्र तत्र हेत्वभावः', नाम 'यत्र साध्यं नास्ति, तत्र हेतुः अपि नास्ति' | तृतीयं च 'यत्र यत्र हेत्वभावाभावः तत्र तत्र साध्याभावाभावः'— तत्र तृतीयवाक्यस्य 'हेत्वभावाभावः', द्वितीयवाक्यस्य 'हेत्वभावः' इत्यस्य प्रतियोगिस्वरूपः | अनेन सर्वं सुलभम्‌ | 'यत्र यत्र वह्न्यभावः तत्र तत्र धूमाभावः' इति द्वितीयवाक्यं सत्यम्‌ एव | किन्तु अस्मिन्‌ पर्वते धूमाभावः नास्ति | अतः धूमाभावाभावः अस्ति | धूमाभावाभावः च धूमाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपः | साध्याभावव्यापकीभूताभावः, अस्मिन्‌ 'यत्र यत्र साध्याभावः तत्र तत्र हेत्वभावः' इति अर्थः अन्तर्गतः | नाम द्वितीयवाक्यम्‌ अनेन व्यक्तीकृतम्‌ | तदा साध्याभावव्यापकीभूताभावस्य प्रतियोगी | प्रतियोगी इत्यनेन हेत्वभावाभावः, नाम तृतीयवाक्यस्य प्रथमं पदम्‌ | द्वितीयवाक्यं सत्यम्‌ अस्ति चेत्‌ तृतीयवाक्यम्‌ अपि सत्यम् इति जानीमः | तर्हि हेत्वभावाभावः अस्ति इति कारणतः साध्याभावाभावः अपि अवश्यम्‌ अस्ति | साध्याभावाभावः इत्युक्ते साध्यम्‌ एव | अतः साध्यम्‌ अस्ति | अनेन च व्यतिरेकव्याप्त्या, नाम अभावस्य व्याप्त्या साध्यस्य अस्तित्वं सिध्यति | एवं च द्वितीयतृतीयवाक्याभ्याम्‌ अनुमितिः इति ज्ञानं भवति |


उक्तं यत्‌ साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम्‌ इति व्याप्तिः | साध्याभावं प्रति हेत्वभावः व्यापकः, तस्य च प्रतियोगी हेतुः | तस्मिन्‌ प्रतियोगिनि यत्‌ प्रतियोगित्वं, तदेव 'व्याप्तिः' भवति; एषा व्याप्तिः साध्यस्य व्यतिरेकव्याप्तिः | अनेन साध्यस्य व्यतिरेकव्याप्तिः कुत्र आगता ? इयं व्याप्तिः हेतौ एव आगता | यया रीत्या अन्वयव्याप्तिस्थले 'तादृशं सामानाधिकरण्यम्‌' इति व्याप्तिः हेतौ, तया एव रीत्या व्यतिरेकस्थले 'तादृशं प्रतियोगित्वम्‌' इति व्याप्तिः हेतौ | उभयत्र साध्यं प्रति व्याप्यहेतुः इत्येव, परन्तु अत्र सा व्यतिरेकव्याप्तिः | व्याप्यः हेतुः एव; हेतुः व्याप्यः भवति चेत्‌, तस्य व्यापकं भवति साध्यम्‌ इति | व्याप्येन व्यापकः सिध्यति |


अधुना 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इति अन्वयव्याप्त्या या अनुमितिः सिध्यति सा एवं रीत्या वदेम | वह्न्यभाव-व्यापकीभूताभावप्रतियोगी धूमः; वह्न्यभावं प्रति व्यापकीभूताभावः धूमाभावः | यतोहि यत्र यत्र वह्न्यभावः भवति, तत्र सर्वत्रापि धूमाभावः भवति | अतः वह्न्यभावं प्रति, नाम साध्याभावं प्रति व्यापकीभूताभावः हेत्वभावः, धूमाभावः | प्रतियोगी धूमः, प्रतियोगित्वं धूमे, सा एव व्याप्तिः— साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम्‌ | हेतौ विद्यमान-साध्यस्य व्यतिरेकव्याप्तिः |


एवञ्च अस्माकं व्यतिरेकव्याप्तिप्रसङ्गे पुनः पश्यतु पञ्चावयवानाम्‌ अन्तिमसोपानद्वयम्—

४) उपनयवाक्यम्‌ = न तथा च अयम्‌ | वह्न्यभावव्यापकीभूताभाव-प्रतियोगी हेतुः धूमः; तद्वान्‌ पक्षः | पक्षः धूमवान्‌ |

नाम धूमाभाववान्‌ न भवति इत्यर्थः |

५) निगमनवाक्यम्‌ = तस्मात्‌ न तथा | तस्मात्‌ धूमाभावाभाववत्त्वात्‌ न तथा— न वह्न्यभाववान्‌ | ('तथा'=वह्न्यभाववान्‌)


उपरि त्रिषु वाक्येषु द्वितीयवाक्यम्‌ उदाहरणवाक्यं; तृतीयवाक्यं भवति उपनयवाक्य-निगमनवाक्ययोः मेलनेन |


तर्हि आहत्य व्यतिरेकव्याप्तिस्थले चिन्तनम्‌ एवं— 'यत्र यत्र साध्यं नास्ति, तत्र तत्र हेतुर्नास्ति' इति प्रथमतया | यत्र यत्र साध्याभावः, तत्र तत्र हेत्वभावः इति | तदा 'यः हेत्वभाववान्‌ न भवति, सः साध्याभाववान्‌ अपि न भवति' | 'हेत्वभाववान्‌ न भवति' इत्यस्य अर्थः हेत्वभावाभाववान्‌, यस्य फलितार्थः 'हेतुमान्‌ भवति' | 'साध्याभाववान्‌ न भवति' इत्यस्य अर्थः साध्याभावाभाववान्‌, यस्य फलितार्थः 'साध्यवान्‌ भवति' |


अन्वयदृष्टान्तः केषुचित्‌ स्थलेषु अप्रसिध्यति इति कृत्वा व्यतिरेकदृष्टान्तं स्वीकृत्य व्यतिरेकव्याप्तिः हेतौ उच्यते | तथा च अत्रापि हेतुः व्याप्यः जातः | व्याप्तिः व्यतिरेकव्याप्तिः परन्तु | तर्हि अत्र हेतुरेव व्याप्यः जातः, साध्यं प्रति | नाम साध्यनिरूपितव्याप्तिः हेतौ | का व्याप्तिः ? व्यतिरेकव्याप्तिः | तथा चा हेतुः व्याप्यः जातश्चेत्, तं प्रति व्यापकं भवति साध्यम्‌ | एवं च व्याप्यव्यापकभावः सिध्यति— व्याप्येन हेतुना साध्यं व्यापकं सिध्यति | तथा च साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगी हेतुः, तादृशहेतुमान्‌ पक्षः | इत्यनेन परामर्शः जातः | साध्यव्याप्यहेतुमान्‌ पक्षः | 'साध्यव्याप्य' नाम साध्यनिरूपित-व्यतिरेकव्याप्तिमान्‌-हेतुमान्‌ पक्षः | इति परामर्शः | अनेन परामर्शेन व्यापकः सिध्यति पक्षे | व्यापकः कः ? साध्यमेव |


तर्हि साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुः इति व्यतिरेकव्याप्तिः | साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुमान्‌ अयम्‌ इति व्यतिरेकव्याप्तिघटित-परामर्शः | यत्र यत्र साध्याभावः तत्र तत्र हेत्वभावः; हेत्वभावस्य प्रतियोगी च हेतुः | अनेन साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुः इति व्यतिरेकव्याप्तिः | व्याप्ति-विशिष्ट-पक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः | साध्यव्याप्यहेतुमान्‌ पक्षः इति ज्ञानम्‌ | आहत्य यत्र यत्र साध्याभावः तत्र तत्र हेत्वभावः, तस्य च हेत्वभावस्य प्रतियोगी हेतुः तद्वान्‌ पक्षः; एतदाधारेण साध्यमपि पक्षे वर्तते | यतोहि हेतुः कीदृशः तदानीम्‌ ? साध्यं प्रति व्याप्यः एव | 'व्याप्यः' कथं ज्ञायते इत्युक्ते अन्वयव्याप्तिर्नास्ति, अपि तु व्यतिरेकव्याप्तिरस्ति | अत्र व्यतिरेकव्याप्तिः स्वीक्रियते— अनेन व्याप्यव्यापकभावः सिध्यति |


अधुना हेतुः पक्षभिन्नस्थले यत्र न भवति, तत्र व्यतिरेकव्याप्त्याः चिन्तनं परिशीलयाम | 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इत्यस्मिन्‌ यतोहि हेतुः पक्षभिन्नस्थले न लभ्यते, तदर्थम्‌ अन्वयव्याप्तिदृष्टान्तः न सम्भवति | अतः व्यतिरेकव्याप्तिदृष्टान्तः एव सम्भवति | चिन्तनक्रमः एवम्‌— 'यत्र यत्र उष्णत्वं नास्ति, तत्र तत्र वह्नित्वमपि नास्ति' | 'यत्र यत्र साध्यं नास्ति, तत्र तत्र हेतुरपि नास्ति' इति | नाम यः साध्याभाववान्‌, सः हेत्वभाववान्‌ | तदा अग्रे यः हेत्वभाववान्‌ न भवति, सः साध्याभाववान्‌ न भवति | यः हेत्वभावाभाववान्‌, सः साध्याभावाभाववान्‌ | प्रकृते यः वह्नित्वाभाववान्‌ न भवति, नाम वह्नित्वाभावाभाववान्‌ भवति, सः साध्याभावाभाववान्‌, नाम उष्णत्वाभाववान्‌ न भवति, उष्णत्वाभावाभाववान्‌ भवति | आहत्य यः वह्नित्वाभावाभाववान्‌, सः उष्णत्वाभावाभाववान्‌ | तस्माच्च 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' |


पञ्चावयवाः — व्यतिरेकव्याप्तौ 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌'

१) प्रतिज्ञावाक्यम्‌ = वह्निः उष्णत्ववान्‌

२) हेतुवाक्यम्‌ = वह्नित्ववत्त्वात्‌

३) उदाहरणवाक्यम्‌ = यो य उष्णत्वाभाववान्‌ स सर्वोपि वह्नित्वाभाववान्‌ यथा जलम्‌ |

४) उपनयवाक्यम्‌ = न तथा च अयम्‌ = अयं पक्षः वह्निः तथा न | हेत्वभाववान्‌ न भवति | वह्नित्वाभाववान्‌ न | उदाहरणवाक्ये यथा जलम्‌ आसीत्‌, वह्निः तथा नास्ति | यथा जलं वह्नित्वाभाववान्‌ अस्ति, तथा वह्निः वह्नित्वाभाववान्‌ न |

५) निगमनवाक्यम्‌ = तस्मात्‌ न तथा | तस्मात्‌ हेत्वभावाभावात्‌ 'न तथा', नाम उष्णत्वाभाववान्‌ न |

'उष्णत्वाभाववान्‌ न' इत्युक्तौ उष्णत्वाभावाभाववान्‌ | इत्युक्ते उष्णत्ववान्‌ |


आहत्य अनुमानप्रयोगः एतादृशः— वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌ यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌ | अस्मिन्‌ अनुमानप्रयोगे 'यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इति व्यतिरेकदृष्टान्तः दीयते | यन्नैवं = यत्‌ उष्णत्ववान्‌ न | तन्नैवं = तत्‌ वह्नित्ववान्‌ न | 'यन्नैवं तन्नैवं यथा जलम्‌' इत्यनेन व्यतिरेकव्याप्तिः; यन्नैवं तन्नैवम्‌ इत्यनेन 'यो य उष्णत्वाभाववान्‌ स सर्वोपि वह्नित्वाभाववान्‌' इति अन्तर्गतम्‌ | परन्तु पक्षे वह्नौ वह्नित्वाभावस्य प्रतियोगी हेतुः अस्ति, तस्माच्च 'यत्र यत्र हेत्वभावाभावः तत्र तत्र साध्याभावाभावः' इति अस्माकं तृतीयं वक्तव्यं भवति | नाम पक्षे साध्याभावाभावः, अथवा साध्यम्‌, अस्ति |


अधुना 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इति अनुमानवाक्ये वस्तुतः लोके पक्षसाध्ययोः सम्बन्धः प्रसिद्धः न तु साध्यहेत्वोः | यतोहि लोके वह्नित्वमेव न ज्ञायते | अतः एतादृशम्‌ अनुमानं शास्त्रे एव प्रवर्तते न तु लोके | शास्त्रे एव वह्नित्वधर्मः परिचितः इति कारणतः | लोके यथा 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इत्यस्मिन्‌ धूमः इति हेतुः प्रसिद्धः, तथा शास्त्रे 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इत्यस्मिन्‌ वह्नित्वम्‌ इति हेतुः प्रसिद्धः | प्रकृते आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति धर्मः अपि तथा, शास्त्रे भवति | आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति धर्मः अस्ति इत्यतः समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ अपि अस्ति | इति शास्त्रीयम्‌ अनुमानम्‌ |


तर्हि अधुना प्रकृतविषयः द्रष्टव्यः | विद्याधर्याम्‌ अनुमानप्रयोगः एतादृशः— 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ पाकजरूपनाशवत्‌' | यथोक्तं पूर्वम्‌, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पक्षः, समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ इति साध्यम्‌, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः, पाकजरूपनाशवत्‌ इति दृष्टान्तः |


पुनस्स्मरणत्वेन—'घटपटयोः संयोगः' इति स्थितौ घटः पटात्‌ विभक्तः, अनेन च घटपटयोः संयोगः नष्टः | 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः' इत्यनेन 'आश्रयनाशेन अजन्यगुणनाशः' | अत्र गुणः इत्युक्तौ संयोगः | आश्रयः इत्युक्तौ घटः पटः च | अस्मिन्‌ दृष्टान्ते न घटः नष्टः न वा पटः, किन्तु घटपटयोः संयोगः नष्टः | अनेन सर्वजनसिद्धप्रत्ययेन संयोगनाशः इति पदार्थः सिध्यति | अत्र तादृशः संयोगनाशः यः आश्रयनाशेन न जातः इति कृत्वा आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः |


'समानाधिकरणगुणजन्यः' इति गुणनाशस्य विधेयः, उद्देश्यविधेयभावः— समानाधिकरणगुणजन्यः गुणनाशः | उद्देश्यविधेयभावः इति न ज्ञायते चेत्‌, विशेषणविशेष्यभावः इति चिन्त्यतां; प्रकृतविषयस्य बोधनार्थं द्वयोः सूक्ष्मः एव भेदः | समानाधिकरणगुणेन जन्यगुणनाशः; अत्र समानाधिकरणगुणेन जन्यसंयोगनाशः | समानाधिकरणगुणः इति विभागः | संयोगनाशः घटे पटे च, विभागः अपि तथा घटे पटे इत्यस्मात्‌ विभाग-संयोगनाशौ समानाधिकरणौ |


ततः अग्रे आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति धर्मः विद्यते आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे | अयं च धर्मः पक्षभिन्नस्थले न लभ्यते; आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे इति पक्षे एव लभ्यते | एतदाधारेण, अनुमानप्रयोगे कीदृशी व्याप्तिः वक्तव्या— अन्वयव्याप्तिः वा व्यतिरेकव्याप्तिः वा ? यत्र यत्र आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः भवति, तत्र तत्र समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ इति साध्यम्‌ अपि भवति इति वक्तव्यं किम् ?


अग्रे पाकजरूपनाशवत्‌ इति दृष्टान्तः | 'पाकेन रूपनाशः, तद्वत्‌' इत्यर्थः | अयं च दृष्टान्तः कीदृशः इति परिशीलनीयम्‌ अस्ति | प्रथमतया अस्माकं पर्वत-वह्नि-धूम-प्रसङ्गे चिन्तनं कीदृशम्‌ आसीत्‌ इति स्मर्यताम्‌ | 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ यथा महानसम्‌' इत्यस्मिन्‌ अनुमानप्रयोगे, यया रीत्या महानसे हेतुसाध्ययोः सम्बन्धः अनुभूतः अस्माभिः— महानसे धूमः अस्ति चेत्‌ वह्निः अस्त्येव इति सर्वजनसिद्धप्रत्ययः— तथैव पर्वतेऽपि धूमः अस्ति चेत्‌ वह्निः भवेत् | इति चिन्तनम्‌ अस्माकम्‌ आसीत्‌ तत्र |


अत्र प्रकृतौ अस्माकं दृष्टान्तः पाकजरूपनाशः | पाकः घटे, रूपनाशः अपि घटे इति स्थितिः | बोध्यं यत्‌ 'पाकः' इत्युक्ते विलक्षणः तेजःसंयोगः | अतः पाकजरूपनाशः इत्युक्ते तेजःसंयोगजरूपनाशः; पाकशब्दः उपयुज्यते लाघवात्‌ | यथा महानसरूपि-उदाहरणे महानसे धूमरूपहेतुः अपि अस्ति, वह्निरूपसाध्यमपि अस्ति इति अनुभूतविषयः नाम ज्ञातविषयः अस्माकं, तथैव अत्र पाकजरूपनाशरूपि-उदाहरणे हेतुः अपि आश्रये अस्ति, साध्यम्‌ अपि आश्रये अस्ति | इत्युक्ते आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः अपि अस्ति, समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ इति साध्यम्‌ अपि अस्ति | पाकजरूपनाशे आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इत्युक्तौ पाकजरूपनाशः आश्रयनाशजन्यः न | यतोहि रूपं घटे अस्ति; घटस्य नाशः न जातः, तथापि रूपस्य नाशः जातः | अतः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति हेतुः अस्ति— स च रूपनाशः आश्रयनाशजन्यः न, अपि तु आश्रयनाश-अजन्यः |


तदा अस्मिन्‌ पाकजरूपनाशे साध्यम्‌ अपि अस्ति— समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ | रूपं घटे अस्ति; तस्मिन् एव घटे पाकः, नाम तेजःसंयोगः अपि अस्ति | समानाधिकरणगुणः इत्युक्ते तेजःसंयोगः | रूपं घटे इत्यस्मात्‌ रूपनाशः अपि घटे | अनेन रूपनाशः च तेजःसंयोगः च समानाधिकरणौ | अपि च तेन समानाधिकरणतेजःसंयोगेन रूपनाशः जन्यते | तस्मात्‌ पाकजरूपनाशे समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ अस्ति |


घटस्य स्थाने फलं भवति चेत्‌, यस्मिन्‌ फले रूपनाशः अस्ति, तस्मिन्‌ एव फले तेजःसंयोगः अपि अस्ति | समानाधिकरणगुणः इत्यनेन तदधिकरणवृत्तिः गुणः, तेजःसंयोगः | एकस्मिन्‌ फले तेजःसंयोगः अस्ति, पाकजरूपनाशः अपि अस्ति | अपि च फलनाशः नास्ति | आहत्य पाकजरूपनाशे आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ अपि अस्ति, समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ अपि अस्ति | हेतुः अपि अस्ति, साध्यम्‌ अपि अस्ति |


एवञ्च प्रकृते पक्षे, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः संयोगनाशः इत्यस्मिन्‌ आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ अपि अस्ति, समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ अपि अस्ति | इत्थञ्च "आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ पाकजरूपनाशवत्‌” |


किन्तु अस्माकं कश्चन प्रश्नः पूर्वम्‌ उक्तम्‌ आसीत्‌— अस्मिन्‌ अनुमानप्रयोगे कीदृशी व्याप्तिः वक्तव्या— अन्वयव्याप्तिः वा व्यतिरेकव्याप्तिः वा ? यथा जानीमः, आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति धर्मः पक्षभिन्नस्थले न भवति, नाम आश्रयनाशाजन्यगुणनाशम्‌ अतिरिच्य अन्यत्र न लभ्यते | अधुना प्रकृतौ अस्माकं दृष्टान्तः कीदृशः ? 'पाकजरूपनाशवत्‌' इत्यस्मिन्‌ 'यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्‌' इति आकृतिः अन्तर्गता, अथवा 'यत्र यत्र साध्याभावः तत्र तत्र हेत्वभावः' इति आकृतिः अन्तर्गता ? अपि च पाकजरूपनाशवत्‌ इति पक्षभिन्नस्थलम्‌ अस्ति वा ?


वस्तुतः पाकजरूपनाशः इति तु आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति पक्षस्य एकदेशः | अपि च तस्मिन्नेव पक्षस्य एकदेशे अन्वयदृष्टान्तः दत्तः | तर्हि अत्र किम्‌ ? अस्माकं सिद्धन्तस्य विरुद्धे जातम्‌ | नाम एतावता अस्माभिः वारं वारं किमुक्तम्‌ ? यत्र हेतुः पक्षभिन्नस्थले लभ्यते, तत्रैव अन्वयदृष्टान्तः सम्भवति | यत्र च पक्षभिन्नस्थले हेतुः न लभ्यते, तत्र व्यतिरेकदृष्टान्तः एव सम्भवति | किन्तु अत्र प्रकृतौ किं जातं— हेतुः पक्षभिन्नस्थले न भवति, किन्तु अन्वयदृष्टान्तः दत्तः | स च अन्वयदृष्टान्तः पक्षस्य एव एकदेशः | कथम्‌ इदम्‌ ?


पूर्वं दृष्टं यत्‌ अनुमानं द्विविधं— स्वार्थानुमानं परार्थानुमानञ्च | अधुना अनुमानं भिन्नरीत्या अपि भागद्वये विभज्यते | साध्यं सर्वत्र पक्षे साध्यते चेत् तादृशम्‌ एकम्‌ अनुमानम्‌ | क्वचिदेव पक्षे साध्यं पक्षे साध्यते चेत् अन्यादृशम्‌ एकम्‌ अनुमानम्‌ | यथा पर्वतो वह्निमान्‌ धूमात्‌ इति अनुमानम्‌ | एतदेव अनुमानं द्विविधम्‌ | सर्वेषु पर्वतेषु वह्निः अस्ति इति साधनम्‌, अथवा केषुचित्‌ पर्वतेषु वह्निः अस्ति इति साधनम्‌ | सर्वत्र पर्वते वह्निः उद्दिष्टः चेत्‌ तदानीं सर्वोऽपि पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ इति; ईषत्‌ पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ इति चेत् परिगणितेषु पर्वतेषु धूमः, तेषु वह्निरपि अस्तीति | 'सर्वत्र पर्वते' इत्यनेन सर्वस्मिन्‌ पर्वते 'वह्नेः ज्ञानं जायताम्‌' इति इच्छा |


यत्र सर्वत्र पक्षे वह्निः अस्ति इति साध्यते, तत्र पक्षे एकदेशः अपि दृष्टान्तः भवितुम्‌ अर्हति | सर्वत्र पक्षे वह्निः अस्ति इति तादृश्यां विवक्षायां 'यत्र यत्र धूमः' इत्यनेन क्वचित्‌ धूमः दृष्टः वह्निः अपि दृष्टः, प्रत्यक्षेण | प्रदर्शयितुम्‌ इष्यते यत्‌ सर्वेषु पर्वतेषु वह्निः अस्ति, तस्य च प्रदर्शने एकस्मिन्‌ पर्वते धूमः दृष्टः तत्रापि वह्निः दृष्टः इत्युक्तौ स च पर्वतः उभयवान्‌, अयम्‌ उभयवान्‌ पर्वतः तादृशानुमानस्य दृष्टान्तः भवति | सर्वत्र पर्वते वह्निरस्ति इति न ज्ञातं, कुत्रचित्‌ पर्वते वह्निरस्ति इत्येव ज्ञातम्‌ | तदानीं यः पर्वतः उभयवान्‌ (धूमवान्‌ वह्निमान्‌ च) इति ज्ञातं, सः दृष्टान्तः भवितुम्‌ अर्हति |


आधुनिकवैज्ञानिकशोधकार्येऽपि तथैव क्रियते | कश्चन प्रयोगः भवति; स च प्रयोगः पक्षस्य एकदेशः | प्रयोगः बहु वारं सफलः चेत्‌, पक्षे साध्यस्य प्रमाणं स्वीक्रियते | यथा विज्ञानविषये पृथिव्यां गुरुत्वं नाम शक्तिः वर्तते | शिलाखण्डस्य विमोचनेन शिलाखण्डः पतति | यस्य भारः अस्ति तस्य विमोचनेन सर्वदा पतति इत्यस्य प्रदर्शनार्थं पञ्चवारं, दशवारं वैज्ञानिकः शिलाखण्डं विमोचयति | अत्र शिलाखण्डस्य एकवारं पतनं, पञ्चवारं पतनं च पक्षस्य एकदेशः | 'गुरुत्वं नामकशक्तिः अस्ति अतः यस्य भारः अस्ति तस्य विमोचनेन सर्वदा पतति' इति प्रमाणयितुं शिलाखण्डस्य एकवारं पतनं पक्षस्य एकदेशदृष्टान्तः |


अत्र प्रश्नः उदेति 'सर्वस्मिन्‌ पर्वते' इत्यनेन सर्वेषु पर्वतेषु कुत्रचित्‌ वह्निः, अथवा सर्वेषु पर्वतेषु सर्वपर्वते वह्निः इति | उत्तरत्वेन वक्तव्यं भवति यत्‌ एकैकस्मिन्‌ पर्वते कुत्रचित्‌ वह्निः इति साधयितुम्‌ इच्छा अस्ति, न तु एकैकस्मिन्‌ पर्वते सर्वत्र वह्निः | एकैकस्मिन्‌ पर्वते सर्वत्र वह्निः इति चेत्‌ सर्वावयवावच्छेदेन वह्निज्ञानम्‌ इति विशेषः | अत्र किन्तु तथा नास्ति अपि तु कस्मिंश्चित्‌ भागे सर्वस्मिन्‌ पर्वते वह्निरस्ति इति विवक्षा |


तर्हि अनुमानं द्विविधम्‌ इत्युक्तं— सर्वेषु पर्वतेषु वह्निः अस्ति इति साधनम्‌, अथवा केषुचित्‌ पर्वतेषु वह्निः अस्ति इति साधनम्‌ | अत्र द्वयोः कृते नामकरणमपि वर्तते— पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यम्‌ इति, पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यम्‌ इति | एकेन पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः उद्दिष्टा, अपरेण पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यानुमितिः उद्दिष्टा |


पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन इत्यनेन सर्वस्मिन्‌ पर्वते, कस्मिंश्चित्‌ भागे वह्निरस्ति इति साध्यानुमितिः उद्दिष्टा | पक्षतावच्छेदकम्‌ इत्यनेन अत्र पर्वतत्वम्‌ | येन रूपेण पक्षः, तद्रूपं पक्षतावच्छेदकम्‌ | नाम पर्वतरूपपक्षस्य पर्वतत्वेन रूपेण पक्षत्वम्‌ अस्ति इति अङ्गीक्रियते | अतः 'पर्वतः' इति पदप्रयोगः क्रियते | अनेन पर्वतः पक्षः, पक्षता पर्वतनिष्ठा, पक्षतावच्छेदकं पर्वते भासमानः धर्मः पर्वतत्वम्‌ |


तदा पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन इत्यस्मिन्‌ 'अवच्छेदेन' इति भागः | अत्र अवच्छेदनम्‌ इति कोऽर्थः ? यथा आत्मनि ज्ञानं जायते इत्युच्यते | आत्मनि ज्ञानं कुत्र जायते ? वस्तुतः आत्मा इति विभुपदार्थः, सर्वत्र वर्तते | यथा आकाशः सर्वत्र वर्तते, तथा आत्मा अपि सर्वत्र | किन्तु आत्मनः यः भागः शरीरे वर्तते, तस्मिन्‌ भागे एव ज्ञानं जायते | तदर्थम्‌ उच्यते यत्‌ शरीरावच्छेदेन आत्मनि ज्ञानं जायते | तदवच्छेदकदेशः | आत्मनि ज्ञानोत्पत्तौ यः अवच्छेदकः देशः, तदन्तर्भावेण आत्मनि ज्ञानं जायते |


एवमेव वृक्षे कपिसंयोगः | वृक्षे कपिसंयोगः कुत्र भवति ? शाखायाम्‌ | तदर्थं शाखावच्छेदेन वृक्षे कपिसंयोगः जायते इत्युच्यते | वृक्षे कपिसंयोगसत्त्वे शाखावच्छेदकः देशः | तथैव अत्रापि पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन, पर्वतत्वावच्छेदेन | नाम पर्वतत्वं कुत भवति ? निखिलपर्वतेषु | तत्र सर्वत्रापि वह्निरस्ति इति ज्ञानम्‌ | पर्वते कुत्र ? 'इह पर्वते नितम्बे हुताशनः न शिखरे' | नितम्बः इत्यनेन पर्वतस्य कूलं प्रवणः वा, मध्यदेशः | हुताश्नः इत्युक्ते वह्निः | नितम्बदेशावच्छेदेन पर्वते हुताशनः, वह्निः वर्तते | न तु शिखरे— शिखरावच्छेदेन नास्ति | पर्वतस्य सर्वोपरितने भागे शिखरे, वह्निः न भवति वृक्षाणाम्‌ अभावात्‌ | पर्वतस्य मध्यदेशे यत्र वृक्षाः सन्ति, शुष्कतृणानि भवन्ति, तत्र वह्न्युत्पत्तिः भवति, मध्यदेशावच्छेदेन |


तर्हि पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यम्‌ इति स्थले, पर्वतत्वावच्छेदेन वह्निरनुमितिः | अत्र केन सम्बन्धेन वह्निः साध्यते पर्वते ? संयोगसम्बन्धेन साध्यते | तत्र च वह्निप्रतियोगिकः संयोगः | वह्निप्रतियोगिकसंयोगे पक्षः पर्वतः, पक्षतावच्छेदकं पर्वतत्वम्‌ | तादृशपक्षतावच्छेदकव्यापकत्वं संयोगे भासते | तथा च पर्वतत्वव्यापक-वह्निप्रतियोगिक-संयोगः इति सम्बन्धः | एतादृशप्रसङ्गे च प्रतियोगी इत्युक्तौ आधेयः; अनुयोगी इत्युक्तौ आधारः, अधिकरणम्‌ | अत्र च व्याप्यव्यापकभावः; पर्वतत्वं व्याप्यं, संयोगः व्यापकः | यथा धूमः वह्निः च— धूमः व्याप्यः, वह्निः व्यापकः; व्याप्ये सति व्यापकः सन्‌ अतः धूमः अस्ति चेत्‌, वह्निः अवश्यम्‌ अस्ति | एवेमेव पर्वतत्वव्यापक-वह्निप्रतियोगिक-संयोगः इत्यस्मिन्‌ पर्वतत्वं व्याप्यं, संयोगः व्यापकः | पर्वतत्वं सर्वेषु पर्वतेषु किन्तु पर्वतेषु एव; वह्निः सर्वेषु पर्वतेषु साधयितुम्‌ इच्छा इति चेत्‌, वह्निसंयोगः अपि सर्वेषु पर्वतेषु | किन्तु वह्निसंयोगः महानसे अपि अस्ति, अन्यत्र च बहुत्र अस्ति |


आहत्य पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन अनुमितिः इत्यत्र पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वं साध्यांशे अथवा साध्यप्रतियोगिकसंसर्गांशे वा भासते | नाम पर्वतत्वव्यापकत्वं वह्नौ, अथवा पर्वतत्वव्यापकत्वं वह्निप्रतियोगिकसंयोगे भासते | यथोक्तं पक्षतावच्छेदकम्‌ इत्यनेन अत्र पर्वतत्वम्‌ | तादृशपर्वतत्वव्यापक-वह्निप्रतियोगिक-संयोगः अत्र सम्बन्धः | तेन सम्बन्धेन वह्नेः साध्यत्वम्‌ | सर्वस्मिन्नपि पर्वते वह्निरस्तु इति अनुमितिः जायते, एतादृशं ज्ञानम्‌ | सर्वोऽपि पर्वतः वह्निमान्‌ इति ज्ञानम्‌ |


पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन अनुमितिः इत्यत्र, पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रं सम्बन्धे भासते | व्यापकत्वं न भासते | क्वचिदेव पर्वते वह्निरस्ति इति | सर्वस्मिन्नपि पर्वते वह्निरस्ति इति न; केषुचिदेव वह्निरस्ति इति ज्ञानं चेदपि तत्र पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन वह्न्यनुमितिः इति भवति | द्वित्रेषु पर्वतेषु एव वह्निरस्ति इत्यपि ज्ञानं पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन वह्न्यवगाहि-अनुमितिः | अत्र सामानाधिकरण्यं कयोः ? पक्षतावच्छेदकेन सह वह्नेः, अथवा वह्निप्रतियोगिसंयोगस्य | नाम पर्वतत्ववह्न्योः, अथवा पर्वतत्ववह्निसंयोगयोः |


यथा पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वं वह्नौ अथवा वह्निप्रतियोगिकसंयोगे, तद्वत्‌ अत्रापि परन्तु तत्स्थाने पर्वतत्वसामानाधिकरण्यं— पर्वतत्वाधिकरणवृत्तित्वम्‌ | एकस्मिन्नपि पर्वते पर्वतत्वाधिकरणवृत्तित्वं भवति चेत्‌, पर्याप्तम्‌ | पर्वतत्वं सर्वेषु पर्वतेषु इति भवतु; तेषु एकस्मिन्‌ अथवा एकाधिकेषु वह्निः | अत्र व्यापकत्वं नोच्यते | सामानाधिकरण्यं नाम एकत्र पर्वते वह्निः अस्ति इति ज्ञानमपि पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वह्न्यवगाहिज्ञानम्‌ | पर्वतत्वाधिकरणम्‌ इत्यत्र यत्किञ्चित्‌ पर्वतः स्वीकर्तुं शक्यते | सामानाधिकरण्यम्‌ इत्यस्य कथनेन क्वचित्‌ भवति चेत्‌ पर्याप्तम्‌ | सर्वत्र सामानाधिकरण्यं भवेत्‌ इति नास्ति | सर्वत्र सामानाधिकरण्यं भवति चेत्‌ व्यापकत्वं जातं; सामानाधिकरण्यम्‌ इत्यनेन व्यापकत्वं नोच्यते— स एव भेदः | इत्थञ्च व्यापकत्वम्‌ उच्यते वा, सामानाधिकरण्यम्‌ इत्युच्यते वा इति पृच्छ्यते | अतः कुत्रचित्‌ वह्निसंयोगः भवति यत्र पर्वतत्वं नास्ति यथा महानसे, कुत्रचित्‌ वह्निसंयोगः भवति यत्र पर्वतत्वम् अस्ति यथा पर्वते, तस्यां दशायां पर्वतत्ववह्निसंयोगयोः सामानाधिकरण्यं वर्तते |


तर्हि पर्वतत्वावच्छेदेन, नाम यत्र यत्र पर्वतत्वम्‌ अस्ति तत्र सर्वत्र वह्निरस्ति इति यदा साध्यते धूमेन हेतुना— तदानीं कश्चित्‌ एकः पर्वतः दृष्टान्तः भवितुं शक्यते | तद्वत्‌ 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इत्यत्र कश्चन वह्निः उष्णत्ववान्‌ इति प्रत्यक्षेण ज्ञातम्‌ | कस्मिंश्चित्‌ वह्नौ उष्णत्वम्‌ अस्ति इति ज्ञातम्‌ | सः वह्निः दृष्टान्तः भवितुम्‌ अर्हति | सर्वत्र वह्निः उष्णः अस्ति न वा इति न ज्ञातं तेन; केवलम्‌ एकः वह्निः उष्णः इति प्रत्यक्षेण ज्ञायते | सर्वत्र वह्नौ उष्णत्वम्‌ अस्ति इति साधनवेलायां यः वह्निः पूर्वं प्रत्यक्षेण उष्णः इति ज्ञातं, सः वह्निः 'पक्षः सर्वत्र साध्यवान्‌' इत्यस्य प्रदर्शनार्थं दृष्टान्तः भवति | अतः अन्वयदृष्टान्तः सम्भवति तादृशस्थले, यत्र सर्वत्र पक्षे साध्यं वर्तते इति लक्ष्यम्‌ |


प्रकृतौ 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌ पाकजरूपनाशवत्‌' | अत्र पाकजरूपनाशः पक्षे एकदेशः अस्ति चेदपि सर्वत्र आश्रयनाशाजन्यगुणनाशे समानाधिकरणगुणजन्यत्वम्‌ इति साधनवेलायां पक्षे एकदेशोऽपि दृष्टान्तः भवति | अतः यद्यपि हेतुः पक्षभिन्नस्थले न लभ्यते तथापि अत्र अन्वयदृष्टान्तः सम्भवति | आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इत्यस्य एकदेशः पाकजरूपनाशः, एतादृशः अन्वयदृष्टान्तः भवति सर्वत्र पक्षे साध्यं वर्तते इति लक्ष्यं चेत्‌ |


अत्र कश्चन प्रश्नः उदेति | पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन अनुमितिः इति स्थले, पक्षे सर्वत्र साध्यं भवतु इति अनुमित्तिः नास्ति; तथा सति किमर्थं पक्षस्य एकदेशः दृष्टान्तो न भवति ? तत्र एकदेशः दृष्टान्तो न भवति इत्युक्तं—किन्तु किमर्थम्‌ ?


अस्य समाधानार्थं चिन्तनीयं भवति यत्‌ अस्माकं पक्षस्य स्वभावः कः | 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इति स्थले पर्वतः विशिष्टं द्रव्यम्‌ | पर्वतः अपि विशिष्टं द्रव्यम्‌, महानसम्‌ अपि विशिष्टं द्रव्यम्‌ | द्वौ अपि कस्यचित्‌ एकस्य सङ्ग्रहस्य सदस्यौ | 'आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः समानाधिकरणगुणजन्यः आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वात्‌' इति स्थले आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति विशिष्टं द्रव्यं नास्ति, विशिष्टवस्तु नास्ति; आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः इति काचन श्रेणी अस्ति यस्यां बहवः सदस्याः सन्ति | पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन अनुमितिः इति स्थले किमर्थं पक्षस्य एकदेशः दृष्टान्तो न भवति इत्यस्य बोधनार्थं, विशिष्टपक्षस्य सामान्यपक्षस्य च भेदः अवगन्तव्यः |


अधुना महानसम्‌ इति दृष्टान्तस्य प्रसङ्गे किञ्चित्‌ चिन्तनं कुर्मः | पूर्वम्‌ अस्माभिः उक्तं यत्‌ महानसम्‌ इति पक्षभिन्नस्थलम्‌ | किन्तु वस्तुतः इदं महानसमपि पक्षस्य एकदेशः | अत्र पक्षः कः ? 'यत्र धूमः अस्ति, वह्निः अपि अस्ति', तादृशस्थलस्य सङ्ग्रहः स्वयं यत्र पक्षः भवति, तत्र महानसम्‌ एकदेशः | एतदर्थं वस्तुतः अन्वयदृष्टान्तः सर्वदा एव एकदेशः अस्ति | एतादृशसङ्ग्रहरूपपक्षः 'सामान्यपक्षः' इति नामकरणं भवतु | अन्वयदृष्टान्तः सामान्यपक्षस्य एकदेशः नास्ति चेत्‌, तस्य किमपि मूल्यं नास्ति; वस्तुतः सामान्यपक्षस्य एकदेशः नास्ति चेत् अन्वयदृष्टान्तः एव नास्ति |


यावन्ति हेतुमन्ति साध्यवन्ति स्थलानि भवन्ति, तेषां सङ्ग्रहः अथवा समूहः सामान्यपक्षः | हेतुसाध्यस्थलम्‌ इति सामान्यपक्षः | तस्मिन्‌ च अन्वयदृष्टान्तः तस्य एकदेशः, यः कोऽपि विशिष्टपक्षः सोऽपि तस्य एकदेशः | नाम तादृशपक्षः यत्र 'धूमः अस्ति, वह्निः अपि अस्ति' इति स्थलानां सङ्ग्रहः, तस्य सदस्येषु महानसम्‌ अन्यतमः | अपि च यथा महानसं, तथा पर्वतः अपि सामान्यपक्षरूपसङ्ग्रहस्य एषु सदस्येषु अन्यतमः | एतादृशः च पक्षः कीदृशः ? तादृशः एव, यस्मिन्‌ साध्यं सर्वत्र अस्ति | तादृशपक्षस्य सदस्यः पर्वतः अपि, महानसम्‌ अपि, वनम्‌ अपि—यत्र यत्र तादृशस्थलं वर्तते यस्मिन्‌ धूमः अस्ति चेत्‌ वह्निः अपि अस्ति, तादृशेषु यः कोऽपि दृष्टान्तः सः एकदेशः एव | अतः अस्मिन्‌ प्रसङ्गे पर्वतः अत्र पक्षः नास्ति अपि तु तादृशसङ्ग्रहस्य एकदेशः | महानसम्‌ अपि तथा सङ्ग्रहस्य एकदेशः | दृष्टान्ते तदानीं शक्तिः वर्तते, यदा सम्पूर्णगुच्छे पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यम्‌ अस्ति | तथा नास्ति चेत्‌, नाम अस्मिन्‌ स्थलसङ्ग्रहे कुत्रचित्‌ हेतुः अस्ति यत्र साध्यं नास्ति इति चेत्‌, दृष्टान्तः भवति चेदपि तस्य किमपि मूल्यं नास्ति | यतोहि कुत्रचित्‌ हेतुः अस्ति यत्र साध्यं नास्ति इति स्थितिः |


चिन्तयामः चेत्‌, पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः इत्यत्र व्याप्यव्यापकभावः, अतः यथा सामान्यानुमानप्रयोगे हेतुः व्याप्यः, साध्यः व्यापकः इति वदामः, तथैव अत्रापि कर्तुं शक्नुमः | नाम पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः इति स्थले पर्वतत्वव्यापकवह्निः इति सिध्यति किल | वह्निः व्यापकः, पर्वतत्वं व्याप्यम्‌ इति | तदर्थम्‌ अनुमानप्रयोगं कुर्मः चेत्‌ 'पर्वतः वह्निमान्‌ पर्वतत्वात्‌' | पर्वतत्वं निश्चयेन सर्वेषु पर्वतेषु एव, अपि च पर्वतत्वं वह्निं प्रति व्याप्यम्‌ अतः वह्निः अपि निश्चयेन अस्ति | तदर्थं पर्वत-शब्दस्य स्थले अयं पक्षः कीदृशः इति चेत्‌, पर्वतत्ववह्निस्थलम्‌ | नाम सामान्यपक्षः— यत्र यत्र पर्वतत्वम्‌ अस्ति, तत्र वह्निरस्ति इति स्थलानां सङ्ग्रहः | तत्र च यः कोऽपि एकः पर्वतः तस्य दृष्टान्तः भवति | यथा अ-पर्वतः, इ-पर्वतः, उ-पर्वतः, ऋ-पर्वतः च इति सन्ति चेत्‌, सर्वेषु पर्वतत्वम्‌ अस्ति वह्निरपि अस्ति, तत्र इ-पर्वते धूमः वह्निः च दृष्टः चेत्‌, पक्षस्य एकदेशदृष्टान्तो भवति | आहत्य 'पर्वतः वह्निमान्‌ पर्वतत्वात्‌ यथा इ-पर्वतः' इति अनुमानप्रयोगः | अथवा 'पर्वतत्ववह्निस्थलं वह्निमान्‌ पर्वतत्ववह्निस्थलत्वात्‌ यथा इ-पर्वतः' इति | अत्र च 'पर्वतः वह्निमान्‌ पर्वतत्वात्‌' इति अनुमानप्रयोगः 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌' इत्यस्य उपगणः इति मनसि सर्वदा भवेत्‌; 'पर्वतः वह्निमान्‌ पर्वतत्वात्‌' इति अनुमानप्रयोगः शून्यतः नानीतः— अपि तु विशिष्टप्रसङ्गे, विशिष्टसन्दर्भे अयम्‌ अनुमानप्रयोगो भवति |  


एवं च दृष्टान्तः सामान्यपक्षस्य एकदेशः भवेदेव | 'यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः' इत्यनेन तादृशस्थलं यत्र धूमः अपि अस्ति, वह्निः अपि अस्ति, तादृशस्थलानां सङ्ग्रहे एकदेशः इत्येव दृष्टान्तः | तादृशदृष्टान्तः—यः तादृशस्थलसङ्ग्रहस्य एकदेशः—तस्य दृष्टान्तस्य बलेन, तस्य शक्त्या साधयामः यत्‌ पक्षे साध्यम्‌ अस्ति |


तादृशस्य च सामान्यपक्षस्य स्वस्मिन्‌ पक्षता इति विद्यमानः धर्मः | यथा येषु स्थलेषु धूमः अस्ति वह्निश्च अस्ति, तेषां स्थलानां सङ्ग्रहस्य नामकरणं 'धूमवह्निस्थलम्‌' इति चिन्तयतु | तत्र पक्षतावच्छेदकं धूमवह्निस्थलत्वम्‌ | धूमवह्निस्थलत्वव्यापक-वह्निप्रतियोगिक-संयोगः; अत्र धूमवह्निस्थलत्वं व्याप्यं, वह्निः च व्यापकः | अत्र महानसं तस्य पक्षस्य एकदेशः; पर्वतः अपि तस्य एकदेशः | अतः यद्यपि वदामः यत्‌ 'पक्षभिन्नस्थले एव अन्वयदृष्टान्तः भवति', वस्तुतः यत्र तादृशसामान्यपक्षः भवति—यथा धूमवह्निस्थलं—तत्र अन्वयदृष्टान्तः एकदेशः | अनया दृष्ट्या एकदेशात्‌ विहाय कोऽपि अन्वयदृष्टान्तः न भवति एव |


यथा 'पर्वतः वह्निमान्‌ धूमात्‌ यथा महानसम्‌' इति स्थितौ, वास्तविकसामान्यपक्षः अस्ति धूमवह्निस्थलम्‌ | तस्मिन्‌ सामान्यपक्षे महानसम्‌ इति एकदेशः, पर्वतः अपि एकदेशः | महानसस्य, सामान्यपक्षे एकदेशत्वात्‌ एव अस्मिन्‌ दृष्टान्ते शक्तिः अस्ति यस्य बलेन वक्तुं शक्नुमः यत्‌ यतः महानसे धूमः अस्ति वह्निः अपि अस्ति, अतः पर्वते धूमः अस्ति चेत्‌ वह्निः अपि अस्ति | अत्र धूमवह्निस्थलत्वं व्याप्यं, वह्निसाध्यं च व्यापकम्‌ | पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः, तस्माच्च दृष्टान्तस्य बलेन साध्यं सिध्यति |


यया रीत्या धूमवह्निस्थलं, तया एव रीत्या 'वह्निः उष्णः वह्नित्वात्‌' इत्यस्मिन्‌ वह्निः अपि तथैव सामान्यपक्षः; तस्मिन्‌ विद्यमानः धर्मः वह्नित्वं व्याप्य‌म्‌, उष्णत्वं च व्यापकम्‌ | पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः इत्यनेन व्याप्यव्यापकभावः, तदर्थं च अन्वयदृष्टान्तः इति एकदेशः | वह्नित्वोष्णत्वस्थलम्‌ इत्यत्र वह्निशब्दस्थाने सामान्यपक्षस्य नामान्तरम्‌ | तर्हि 'वह्नित्वोष्णत्वस्थलम्‌ उष्णत्ववत्‌ वह्नित्वोष्णत्वस्थलत्वात्‌ यथा इ-वह्निः' इति भवति | कुत्रचित्‌ एकस्मिन्‌ वह्नौ वह्नित्वम्‌ अस्ति, उष्णत्वं च अस्ति इति दृष्टं चेत्‌, स च वह्निः एकदेशदृष्टान्तः |


अपि च आश्रयनाशाजन्यगुणनाशः अपि तथैव सामान्यपक्षः | आश्रयनाशाजन्यगुणनाशत्वम्‌ इति पक्षता व्याप्यं, समानाधिकरणगुणजन्यत्वं च व्यापकम्‌ | पाकजरूपनाशः इति एकदेशदृष्टान्तः; विभागजसंयोगनाशः अपि तथैव एकदेशदृष्टान्तः |


एवं च यत्र साध्यं पक्षे विद्यमानपक्षतायाः व्यापकं न भवति, तत्र एकदेशदृष्टान्तः न भवति—नाम अन्वयदृष्टान्तः एव न भवति | सामान्यपक्षस्य एकदेशः एव अन्वयदृष्टान्तः | कश्चन दृष्टान्तः सामान्यपक्षस्य एकदेशः नास्ति चेत्‌, सः तु दृष्टान्तः एव नास्ति | यथा यत्र पर्वतत्ववह्निस्थलम्‌ इव सामान्यपक्षः नास्ति, इत्युक्ते यत्र तादृशवस्तूनां सङ्ग्रहः एव नास्ति येषु पर्वतत्वम्‌ अपि अस्ति, वह्निरपि निश्चयेन अस्ति, तत्र अन्वयदृष्टान्तः न भवति | पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन अनुमितिः इति तादृशस्थलम्‌ | अत्र व्याप्यव्यापकभावः नास्ति अतः सामान्यपक्षः एव नास्ति | कुत्रचित्‌ पर्वतत्वं भवति यत्र वह्निसंयोगो नास्ति | तस्मात्‌ सामान्यपक्षः एव नास्ति (इत्युक्ते यस्मिन्‌ पक्षतावच्छेदकं व्याप्यं, साध्यं च व्यापकम्‌), तस्माच्च एकदेशदृष्टान्तः नास्ति, अन्वयदृष्टान्तश्च नास्ति | केषुचित्‌ पर्वतेषु वह्निरस्ति, केषुचिच्च वह्निर्नास्ति—तस्यां दशायां धूमवान्‌ वह्निमान्‌ पर्वतः एकः अस्ति चेदपि न किमपि बलं लभ्यते येन अपरेषु पर्वतेषु वह्निः भवेत्‌ |


अस्माकं जीवने अनुमानस्य निर्माणसमये 'अस्मिन्‌ अनुमाने पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिः वर्तते' इति मनसि निधाय प्रायः वयम्‌ अग्रे सरामः लौकिकज्ञानप्राप्तेः पथि | विज्ञानप्रयोगक्षेत्रे, सामान्यजीवनक्षेत्रे च | यथा प्राचीनकाले गुरुत्वनामकसिद्धान्तस्य प्रतिष्ठायाः पूर्वं, केचन वैज्ञानिकाः प्रयोगं कुर्वन्ति स्म | तत्र तेषु कश्चन शीलाखण्डं विमोचितवान्‌ | शीलाखण्डः पतितवान् | पुनः पञ्चवारं विमोचितवान्‌; एकैकवारं शीलाखण्डः पतितवान् | स च वैज्ञानिकः मनसि चिन्तितवान्‌ यत्‌ पञ्च घटनाः सामान्यपक्षस्य एकदेशाः; तदाधारेण चिन्तितवान्‌ यत्‌ 'अहो, गुरुत्वं सर्वत्र अस्ति— यत्र कुत्रापि शीलाखण्डं विमोचयामि, तत्र सर्वत्र शीलाखण्डः पतिष्यति' | तथा च कुर्मः सर्वत्र | शिशुः अग्निं स्पृशति; हस्तः दग्धः | तदाधारेण मनसि चिन्तयति यत्‌ 'पुनः अग्निं न स्प्रक्ष्यामि' | यतोहि मनसि अयमेव विचारः अस्ति चेत्‌ सामान्यपक्षः प्राप्तः, स्वस्य अनुभवः च तस्य एकदेशदृष्टान्तः अस्ति— यदा कदाचित्‌ पुनः स्वस्य हस्तम्‌ अग्नौ स्थापयति, तस्य हस्तः पुनः दग्धः भविष्यति | एवं रीत्या अनुमानप्रयोगे सामान्यपक्षस्य महत्त्वम्‌ अतीवमूल्यञ्च | पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितेः बलेन बहुकिमपि व्यावहारिकज्ञानं प्राप्नुमः जीवने |


Swarup – August 2017

---------------------------------

Subpages (1): सामान्यपक्षः तस्य च एकदेशदृष्टान्तः


२३ - अनुमानप्रमाणं— विभागः अतिरिक्तः गुणः.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.