1 - मा भूत्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/1---mA-bhUt
Jump to navigation Jump to search

मा भूत्‌


विद्याधरी-ग्रन्थे, पृष्ठसङ्ख्या ३७—

"तत्र विद्यमानः कश्चित्‌ विलक्षणः पदार्थः, लोके, वैशिष्ट्यं, गुणः इति वा प्रसिद्धः यः लक्ष्यसमानजातीयाः यावन्तः, तेषु सर्वत्र स्यात्‌, एवं लक्ष्यविजातीयाः ये तेषु मा भूत्‌, सः तल्लक्षणमिति उच्यते |”


प्रश्नः­— 'भूत्‌' इति कीदृशरूपं, कस्मिन्‌ अर्थे च |


उत्तरम्‌— अत्र मा भूत्‌, इत्यस्य वैशिष्ट्यद्वयम्—


१) लुङ्‌-लकारः अस्ति; सामान्यतया रूपम्‌ अस्ति 'अभूत्‌' | परन्तु यदा मा-शब्दः पूर्वम्‌ अस्ति, तदा अडागमः न भवति | अतः 'भूत्‌' इति रूपं, न तु 'अभूत्‌' |


२) लुङ्‌-लकारस्य अर्थः अद्यतन-भूतकालः | परन्तु अत्र लोट्‌-लकारार्थे भवति | अतः अर्थः 'मा भवतु' इति अस्ति |


एतदर्थं सूत्रद्वयम्‌ अस्ति—


माङि लुङ्‌ (३.३.१७५) = माङ्‌-शब्दात्‌ धातुतः लुङ्‌-लकारः भवति | अनेन मा इत्यस्मात्‌, धातुः, यस्मात्‌ लुङ्‌-लकारस्य सिद्धप्रत्ययः | सर्वलकारापवादः | सर्वेषां लकाराणाम्‌ अर्थे भवति | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— माङि धातोः लुङ्‌ प्रत्ययः परश्च |


न माङ्‌योगे (६.४.७४) = माङ्‌ इति अव्ययस्य योगे अट्‌ आट्‌ च आगमौ न भवतः | लुङ्‌, लङ्‌, लृङ्‌ इत्येषु लकारेषु, माङ्‌योगे आगमनिषेधः, इति सन्दर्भः बोध्यः | माङो योगो माङ्‌योगः षष्ठीतत्पुरुषः, तस्मिन्‌ | न अव्ययपदं, माङ्‌योगे सप्तम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्‌ | लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः (६.४.७१) इत्यस्मात्‌ अट्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः | आडजादीनाम्‌ (६.४.७२) इत्यस्मात्‌ आट्‌ इत्यस्य अनुवृत्तिः | अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— माङ्‌योगे अङ्गस्य अट्‌ आट्‌ न |


Swarup – October 2015

01 - mA bhUt.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.