16 - रूपलक्षणस्मरणे गुरुत्वस्य निवारणम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/16---rUpalakShaNasmaraNe-gurutvasya-nivAraNam
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणम्‌ -

१) audAsiinyam_+_rUpalakShaNe-gurutvasya-nivAraNam_dravatva-paricayaH_2018-05-05


गुरुत्वलक्षणदलप्रयोजनावसरे विद्याधर्यां रूपलक्षणदलप्रयोजनं पुनस्स्मृतम्‌ | उक्तं च—'इदं च गुरुत्वं न रूपादिवत्‌ इन्द्रियेण ज्ञातुं शक्यं, किन्तु अनुमीयते | तदेव चादाय अतिव्याप्तिवारणाय रूपस्पर्शयोः लक्क्षणे अस्माभिः क्रमेण चक्षुग्राह्यत्वत्वगिन्द्रियग्राह्यत्वयोः सार्थक्यं चिन्तितम' |


चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌ इति रूपस्य लक्षणम्‌ | रूपं चक्षुर्मात्रग्राह्यं; पुनः गुणः | मात्रपदस्य इतरव्यावर्तकत्वम्‌ | अस्य बोधार्थं चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌ इति रूपलक्षणम्‌ | लक्षणसमन्वयोऽस्ति— रूपं चक्षुर्भिन्नेन्द्रियेण त्वगादिभिः अग्राह्यम्‌ | तर्हि चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वम्‌ अस्ति रूपे | चक्षुर्ग्राह्यत्वमपि अस्ति रूपे; तथैव गुणत्वमपि अस्ति | तर्हि दलत्रयस्य रूपे समन्वयः जायते | 'लक्षणस्य लक्ष्ये विद्यमानत्वं यत्‌ वर्ण्यते सः समन्वयः' इति विद्याधर्यां (पृ०स० ४०) पूर्वम्‌ उक्तम्‌ |


अधुना दलप्रयोजनचिन्तनावसरे अन्तिमं दलं गुणत्वं त्यजाम | चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यत्वम्‌ इति स्वीकृतं चेत्‌ इदं लक्षणं रूपत्वे गच्छति इत्यतः अतिव्याप्तिः | अतः गुणत्वदलं सार्थकम्‌ | सम्प्रति प्रथमं दलं चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वं त्यज्यताम्‌ | अवशिष्यते चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌; इदं लक्षणं संख्यायां गच्छति |


इह चक्षुर्ग्राह्यत्वं त्यज्यताम्‌ | अवशिष्यते चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌ | इदं लक्षणं रूपे गच्छति न वा ? रूपं चक्षुर्भिन्नेन्द्रियैः अग्राह्यम्‌ | गुणत्वमपि रूपे अस्ति | अतः समन्वयः जायते | सङ्ख्यादौ अपि अतिव्याप्तिर्नास्ति | सङ्ख्या चक्षुर्भिन्नेन्द्रियैः गृह्यते; त्वगिन्द्रियेण ग्राह्यत्वं सङ्ख्यायां वर्तते | तर्हि इदं चक्षुर्ग्राह्यत्व-दलं नावश्यकमिति शङ्का | चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌ इत्येव पर्याप्तम्‌ इति संशयः |


उत्तरत्वेन चक्षुर्ग्राह्यत्वम्‌ आवश्यकं किमर्थम्‌ ? गुरुत्वे अतिव्याप्तिः | कुतः ? गुरुत्वस्य अतीन्द्रियत्वात्‌ | गुरुत्वादृष्टभावनाः अतीन्द्रियाः | गुरुत्वं, धर्माधर्मौ, भावनाख्यसंस्कारः इति गुणाः अतीन्द्रियाः केनापि इन्द्रियेण न गृह्यन्ते | अतः चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यत्वं वर्तते अतीन्द्रियगुरुत्वादिषु गुणेषु | गुणत्वमपि तेषु तु अस्ति | तदर्थम्‌ अतीन्द्रियगुरुत्वादिषु इदं लक्षणं गच्छति इति कृत्वा अतिव्याप्तिः | अतीन्द्रियगुरुत्वादिवारणाय इदं दलमावश्यकम्‌ | ग्रन्थकारेण पृ०स० ७४ इत्यस्मिन्‌ लिखितमपि—'अतीन्द्रिये गुरुत्वरूपगुणे वक्ष्यमाणे अतिव्याप्तिः' | तस्य निवारनार्थं चक्षुर्ग्राह्यत्वं योजितम्‌ | तथैव च स्पर्शलक्षणेऽपि त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वं योजितं, गुरुत्वादीनां वारणार्थम्‌ |


एतदर्थं विद्याधर्यां गुरुत्वलक्षणदलप्रयोजनावसरे रूपलक्षणदलप्रयोजनं पुनस्स्मृतं— 'गुरुत्वं न रूपादिवत्‌ इन्द्रियेण ज्ञातुं शक्यं, किन्तु अनुमीयते' | अतः रूपलक्षणे स्पर्शलक्षणे च चक्षुग्राह्यत्वत्वगिन्द्रियग्राह्यत्वयोः राहित्ये सति अतिव्याप्तिः | एतदर्थं अनयोः सार्थक्ये सति लक्षणवाक्ये योजनम्‌ |



Swarup April 2018

16 - रूपलक्षणस्मरणे गुरुत्वस्य निवारणम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.