17 - अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पण्डीभाव-कारणस्य स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/17---anvayavyatirekAbhyAM-paNDIbhAva-kAraNasya-snehasya-jalamAtravrttitvam
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणम्‌ -

१) nimittakAraNatsya-punaH-parishiilanam_2018-05-26  


विद्याधर्यामस्ति पृ०स० ११६ इत्यस्मिन्‌—'सिद्धा एतावता पिण्डीभावं प्रति स्नेहस्य निमित्तकारणता | स च स्नेहः जलमात्रवृत्तिः | नान्यस्य कस्यचित्‌ द्रव्यस्य संयोगे सति ईदृशः पिण्डीभावः सम्भाव्यते | घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव अनुभूयमानोऽपि घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव इति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जलमात्रवृत्तित्वं तत्कारणस्य स्नेहस्य अवधारयामः |'


यथा जलादौ गन्धप्रतीतिर्जायते | किन्तु जलादौ गन्धप्रतीतिः कुत्र भवति ? पृथिवीसम्बन्धसत्त्वे | पृथिवीसम्बन्धसत्त्वे एव जलादौ गन्धप्रतीतिसत्त्वम्‌ | पृथिवीसम्बन्धाभावे च गन्धप्रतीत्यभावः | इदम्‌ अन्वयव्यतिरेकम्‌ | अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जले गन्धस्य प्रतीतिः अस्ति | अनेन 'अयं गन्धः प्रथिव्याः एव' इति कथनसामर्थ्यम्‌ उत्पद्यते— अनेन च ज्ञायते जले गन्धो नास्ति | जले पृथिवी न दृश्यते, किन्तु जले गन्धः अस्ति चेत्‌ तस्मिन्‌ जले पृथिव्याः भागः अस्ति इति मन्तव्यम्‌ |


प्रकृतविषये यदा चिन्तनं क्रियते तदा सर्वप्रथमं स्नेहः जले एव इति साध्यते | 'स्नेहः जले एव अस्ति, अन्यत्र स्नेहः नास्ति' इति | किन्तु तैलादौ अपि पिण्डीभावजनकत्वम्‌ अस्ति | पिण्डीभावश्च स्नेहं विना न सम्भवति | अनेन तैले जलांशः अस्ति इति सिध्यति | तैलादौ यः स्नेहः वर्तते सः तु जलस्य एव |


पिण्डीभावजनकत्वं दृष्ट्वा स्नेहः अस्ति इति सिध्यति | स्नेहः अस्ति चेत्‌, जलांशः अस्ति इति सिध्यति | यतोहि स्नेहः जलस्य एव गुणः | अतः क्रमः एवं— स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वं पूर्वमेव संसाध्य → पिण्डीभावः कस्मिंश्चित्‌ पिष्टे अनुभूतः → पिण्डीभावस्य कारणं स्नेहः अतः स्नेहः अपि अत्र भवेत्‌ → स्नेहः जले एव अतः अत्र जलम्‌ अपि भवेत्‌ | अधुना पिष्टेन सह तैलस्य संयोजनेन पिण्डीभावो जायते | अनेन अत्र स्नेहो वर्तते | तैलं तु पृथिवी अस्ति, प्रथिव्यां च स्नेहः न सम्भवति इत्यस्मात्‌ तैले विद्यमानः स्नेहः जलस्यैव, तैले च जलभागोऽपि अस्ति इति पर्यवसितम्‌ |


अत्र विद्याधर्यां लिखितमस्ति यत्‌— घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव पिण्डीभावः अनुभूयमानोऽपि घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव इति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जलमात्रवृत्तित्वं तत्कारणस्य स्नेहस्य अवधारयामः | अस्य च अर्थः कः इति परिशीलनीयः | यदि अस्य अर्थः अस्ति यत्‌ 'घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव पिण्डीभावः अनुभूयमानः → तथापि घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव → अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पिण्डीभावस्य तत्कारणस्य स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वम्‌ अवधारयामः'— इति तादृशः अर्थः अस्ति चेत्‌, तर्कः प्रायः सम्यक्तया न प्रवर्तते | पुनः कथञ्चित्‌ भिन्नरीत्या पठामश्चेत्‌ कार्यं तर्कम्‌ अनुसृत्य भवति; तच्च इदम्— अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्कारणस्य स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वम्‌, अतः घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव पिण्डीभावः अनुभूयमानोऽपि घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव इति अवधारयामः* | प्रश्नः अत्र अयं यत्‌ मूलवाक्ये 'अवधारयामः' इति क्रियापदस्य अन्वयः केन सह, 'जलांशेनैव इति' अथवा 'जलमात्रवृत्तित्वम्‌' |


Swarup – May 2018


*'तत्कारणस्य स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वम्‌, अतः घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव पिण्डीभावः अनुभूयमानोऽपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव इति अवधारयामः' इति अन्यः विकल्पः |


*अनेन परिवर्तनेन चेति सङ्गच्छते— घृततैलादिसंयोगे सति तथाविध इव पिण्डीभावः अनुभूयमानोऽपि घृतादौ विद्यमानेन जलांशेनैव इति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जलमात्रवृत्तित्वेन तत्कारणस्य स्नेहस्य अवधारयामः |

17 - अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ... य जलमात्रवृत्तित्वम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.