18 - स्नेहस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वं, पिन्डीभावप्रसङ्गे च

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/18---snehasya-pratyakSa-grAhyatvam
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणानि -

१) snehasya-pratyakSha-grAhyatvam_2018-06-02

२) snehasya-pratyakSha-grAhyatvam-2_2018-06-09

३) cvi-pratyaya_+_tingantAnAM-kriyAbodhakatvaM-guNabodhakatvaM-ca_2018-06-16

४) piNDIbhAve-bhAva-shabdArthaH_+_naiyAyikAnAM-vaiyAkaraNAnAM-matabhedaH_2018-06-23

५) piNDIbhAva-kriyAvAcako-vA_+_vAkye-kriyApadam-AvashyakaM-vA_+_sneha-piNDIbhAva-sambandha-nirUpaNam_+_shabda-paricayaH_2018-06-30


प्रश्नः उदेति यत्‌ स्नेहनामकगुणो गृह्यते इन्द्रियैः ? यद्यपि विद्याधर्यां लिखितम्‌ अस्ति, 'स्नेहः न चक्षुरादिभिः ज्ञातुं शक्यः ... चक्षुषा त्वचा वा अवधानविशेषेऽपि ऐकाग्र्येऽपि न स्नेहः गृह्यते इति पिण्डीभावरूपकार्यविशेषेण सः अनुमातव्यः भवति'—यद्यपि विद्याधर्याम्‌ एवं लिखितम्‌ अस्ति तथापि न्यायशास्त्रसम्बद्धप्रमुखग्रन्थेषु स्नेहस्य अतीन्द्रियत्वं नास्ति; ग्रन्थेषु स्नेहः इन्द्रियग्राह्यः इति उक्तं सर्वत्र |


'सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च |

एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः ... || ९२ कारिकावली


सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः, परत्वम्‌, अपरत्वं इति यावत्‌, तदा द्रवत्वं स्नेहः च— एते गुणाः द्वीन्द्रियग्राह्याः | एते गृह्यन्ते चक्षुषा त्वचा च | दिनकरी इति टीकायां च दत्तम्‌ अस्ति यत्‌ 'सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च' इति मूले 'स्नेहपदं वेगस्यापि उपलक्षकम्‌' | स्नेह-शब्देन वेगो‍ऽपि उपलक्षणीयः | तर्हि अनेन स्पष्टं भवति यत्‌ प्रमुखग्रन्थेषु स्नेहः इति गुणः द्वीन्द्रियग्राह्यः; प्राचीनग्रन्थेषु नवीनग्रन्थेषु च अयमेव सिद्धान्तः | अतः विद्याधर्यां स्नेहस्य अतीन्द्रियत्वं ग्रन्थकारस्य स्वकीयमतम्‌ इति भाति | नाम अत्र विद्याधर्यां मतभेदः प्रकटः अस्ति |


सिद्धान्ती— सामान्यन्यायशास्त्रे स्नेहः चक्षुषा दृश्यते, त्वचा च स्पृश्यते | अयं स्नेहश्च जलमात्रवृत्तिः |


प्रतिपक्षी— अत्र स्वाभाविकप्रश्नः उदेति यत्‌ जले किं दृश्यते यत्‌ स्नेहनामकं स्यात्‌ |


सिद्धान्ती— यथा घटे घटत्वं दृश्यते | घटत्वं अस्माभिः अनुभूयते | यदि घटे घटत्वं न गृह्यते, तर्हि घटान्तरं दृष्टे सति कथं वा ज्ञायते 'अयं घटः' इति ? अनेन प्रमाणमस्ति यत्‌ घटत्वं इन्द्रियैः गृह्यते | तथैव च द्रवत्वं; द्रवत्वं चक्षुषा दृश्यते | किञ्चन जलं न स्रवति चेदपि तस्य दर्शनेन ज्ञायते यत्‌ इदं जलं द्रवम्‌ | सम्यक्‌ परीक्षणं भवति पशूनां द्वारा | यतोहि पशुः परिशीलनशाली नास्ति; पशुः किमपि जानाति चेत्‌, आधिक्येन इन्द्रियैः जानाति न तु अनुमानेन | कुक्कुरः सरोवरं दृष्ट्वा जानाति यत्‌ स्वस्य पादं सरोवरे स्थितस्य जलस्य उपरि स्थापयितुं न शक्यते | किमर्थमिति चेत्‌, सरोवरं दृष्ट्वा जानाति यत्‌ सरोवरे यत्‌ जलम्‌ अस्ति, तत्‌ द्रवम्‌ | भाषाज्ञानं नास्ति तस्य, किन्तु 'इदं जलं घनरूपं नास्ति, मम पादाः तस्य उपरि स्थपयितुं न शक्नोमि' इति जानाति सः | कुक्कुरः नावगच्छति यत्‌ जले द्रवत्वनामकगुणः अस्ति; साधारणजनाः अपि न जानन्ति | किन्तु यथा साधारणजनः, कुक्कुरः अपि अवगच्छति यत्‌ इदं जलं द्रवम्‌ | 'द्रवे द्रवत्वम्‌' इति केवलं शास्त्रीयशैली; विचारः किन्तु सः एव समानः | अतः द्रवं प्रत्यक्षं, द्रवत्वमपि तथैव प्रत्यक्षम्‌ |


अन्यच्च अनुभवस्य बलेन अपि कुक्कुरः जानाति | एकवारं पादं जले संस्थाप्य अनुभवति यत्‌ पादः जलस्य उपरि न तिष्ठति | तदाधारेण अग्रे गत्वा अग्रिमवारं यदा सरोवरस्य पार्श्वे आगच्छति, सः स्मरति किमभवत्‌ पूर्वम्‌ | पूर्वतनसंस्कारद्वारा अपि प्रत्यक्षज्ञानम्‌ उत्पद्यते |


घटान्तरं दृष्टे सति अभिज्ञानं भवति अयं घटः, यतोहि अस्मिन्‌ विद्यमानं घटत्वम्‌ अनुभूयते | 'अयं मनुष्यः', 'इदं पुस्तकं', कथं जानीमः एतत्‌ सर्वम्‌ ? नवीनं पुस्तकं दृष्ट्वा जानीमः इदं पुस्तकमिति | कथं ज्ञायते ? पुस्तकत्वं गृहीतम्‌ अस्ति अस्माभिः | स्रवत्‌ जलं दृष्ट्वा ज्ञायते इदं जलं द्रवम्‌ | जलं न सरति चेदपि दर्शनेन ज्ञायते 'अस्मिन्‌ द्रवत्वम्‌ अस्ति' | अत्र प्रश्नः उदेति इदं द्रवत्वम्‌ अनुमितं वा प्रत्यक्षं वा ? उत्तरं भवति, अनुमानमपि भवति, किन्तु प्रत्यक्षमपि भवति |


एवमेव पिण्डीभावं दृष्ट्वा 'अस्मिन्‌ जले स्नेहः स्यात्‌' इति अनुमानं तु भवति, किन्तु स्नेहस्य साक्षात्‌ प्रत्यक्षम्‌ अपि भवति | अनुमानं तु सर्वथा एव प्राप्तं वर्तते | यस्य प्रत्यक्षं भवति, तत्र अनुमानं न भवति इति नास्ति | रूपस्यापि अनुमानं कर्तुं शक्यते | अत्र रूपमस्ति इत्यस्य किं प्रमाणाम्‌ ? 'अहं पश्यामि' इति प्रमाणम् | 'अतः एव पश्यामि यतोहि तत्र रूपमस्ति' इति अनुमानम्‌ | 'पिण्डीभावः वर्तते अतः अनेन ज्ञायते प्रत्यक्षेण यत्‌ स्नेहः अस्ति' इति अनुमानं न तु स्नेहस्य प्रत्यक्षम्‌ | वस्तुतस्तु जलं दृष्ट्वा 'अत्र स्नेहः अस्ति' इति जानीमः | यया रीत्या रूपं दृश्यते, द्रवत्वं दृश्यते च, अनया एव रीत्या स्नेहः अपि दृश्यते | द्रवीभूते जले एव स्नेहः भवति इति प्रत्यक्षम्‌ |


कोऽपि मनुष्यः एकं लघुबालकं सूचयति यत्‌ 'इदं शुक्लरूपम्‌, इदं नीलरूपम्‌' इत्यादिकम्‌; अनेन बालकः अवगच्छति यत्‌ कस्य कस्य रूपस्य नामकरणं किमिति | आरम्भे तथा भवति; तदा अग्रे गत्वा यत्र यत्र शुक्लरूपं वर्तते, तत्र तत्र चक्षुषा दृष्ट्वा ज्ञायते यत्‌ इदं शुक्लरूपमिति | तथैव जले स्नेहः भवति, तस्य च इदंं कार्यमस्ति इति को‍ऽपि अस्मान्‌ बाल्यकाले सूचयति | एकवारम्‌ अन्यद्वारा ज्ञात्वा, प्रतिवारं जलं दृष्ट्वा वयं वक्तुं शक्नुमः 'अत्र स्नेहः अस्ति' इति |


प्रतिपक्षी— जलीयपरमाणुषु द्रवत्वं वर्तते; तैः च यदा जलीयपरमाणुभिः करका भवति, तदा द्रवत्वं नानुभूयते इति कृत्वा प्रश्नः उदेति किमर्थं किञ्चन 'अदृष्टं' प्रतिबन्धकमस्ति इति वक्तव्यम्‌ ? यया रीत्या जले स्नेहः इति कोऽपि अस्मान्‌ सूचितवान्‌, तया रीत्या अस्यां करकायां द्रवत्वं प्रति किञ्चन प्रतिबन्धकमस्ति इति कोऽपि अस्मान्‌ सूचितवान्‌; तद्‌ ज्ञात्वा किन्तु तन्नदृश्यते चक्षुषा इति कृत्वा 'अदृष्टम्‌'; इति उच्यते | तर्हि तत्र 'अदृष्टम्‌' इति उच्यते किन्तु अत्र 'स्नेहः' इत्यस्य साक्षात्‌ नामकरणं जातम्‌; अत्र अदृष्टमिति नोच्यते |


सिद्धान्ती— उत्तरमस्ति यत्‌ करकास्थले कारणमस्ति, किन्तु कार्यं न जायते | तर्हि किमपि प्रतिबन्धकम्‌ अस्ति इति अस्माभिः ज्ञायते | तद्दृष्टप्रतिबन्धकं नास्ति इति कृत्वा अदृष्टप्रतिबन्धकम्‌ | किन्तु स्नेहः तथा नास्ति; स्नेहः इति साक्षात्‌ प्रत्यक्षमस्ति | चक्षुषा च त्वचा च गृह्यते |


अन्यच्च करकायाः द्रवत्वाभावप्रसङ्गे विद्याधर्यां 'प्रतिबन्धात्‌ अदृष्टविशेषात्‌' इत्युक्तम्‌ | अदृष्टविशेषात्‌ नाम धर्मविशेषात्‌ अधर्मविशेषात्‌ वा | अदृष्टं नाम 'यत्किमपि न दृश्यते' इति न | करका-द्वारा कस्यचित्‌ हानिः जायते, दुःखम्‌ उत्पद्यते, तर्हि अधर्मविशेषः इति तत्र कारणम्‌ | करका-द्वारा कस्यचित्‌ सूखम्‌ उत्पद्यते, तर्हि धर्मविशेषः इति तत्र कारणम्‌ |


किन्तु स्नेहप्रसङ्गे विद्याधर्यां यतोहि उच्यते यत्‌ इन्द्रियैः न गृह्यते, अनुमातव्यमस्ति, अतः वक्तव्यं भवति यत्‌ जले कश्चन गुणः अस्ति स्नेहनाम्ना, यश्च गुणः पिण्डीभावं प्रति कारणं, किन्तु स च स्नेहनाम्ना गुणः इन्द्रियैः न गृह्यते | कार्यं दृष्ट्वा कारणस्य अनुमानम्‌ अस्माभिः क्रियते | अत्र नामकरणं स्नेहः; करकायाम्‌ अदृष्टप्रतिबन्धकस्य नामकरणं धर्मः अधर्मः वा |


किन्तु तत्तु विद्याधर्यामेव | वस्तुतस्तु यया रीत्या 'जले द्रवत्वं वर्तते' इति दर्शनेन ज्ञायते, तया एव रीत्या जलस्य दर्शनेन ज्ञायते यत्‌ अस्मिन्‌ स्नेहो वर्तते | अतः विद्याधर्यां यल्लिखितमस्ति, तत्तु न्याये सामान्यशास्त्रस्य विरुद्धविचारः |


प्रतिपक्षी— एतावता यदुक्तं भवता तदाधारेण स्नेहः चक्षुषा च त्वचा गृह्यते इति किमपि स्पष्टं नास्ति | प्रत्यक्षमस्ति इति मम तु न भाति एव | इदानीमपि नोक्तं यत्‌ जले किं दृश्यते यत्‌ स्नेहनामकं स्यात्‌ |


सिद्धान्ती— स्नेहः इति न्यूनातिन्यूनं त्वचा गृह्यते इति अङ्गीकर्तुं शक्यते | यतोहि यदा जलं स्पृशामः तदा हस्तस्य जलेन लेपनं भवति | पुनः यदा चूर्णजलयोः मिश्रणं कुर्मः, तदा हस्ते अपि लेपनं भवति | अतः त्वगिन्द्रियेण अनुभूयते इति वक्तुं शक्यते |


प्रतिपक्षी— अस्तु, जलस्य स्पर्शेन हस्ते लिप्यते | किन्तु लेपनं च स्नेहश्च द्वौ समानौ न स्तः किल | स्नेहः तादृशगुणः यः पिण्डीभावं प्रति कारणम्‌ | स्पर्शेन केवलं ज्ञायते यत्‌ हस्तः जलेन लिप्यते | किन्तु स्नेहः तस्मात्‌ भिन्नः | लेपनं कथं स्नेहस्य प्रमाणाम्‌ ?


सिद्धान्ती— स्नेहस्य विद्यमानत्वात्‌ किल लेपनं भवति |


प्रतिपक्षी— यत्किमपि भवतु नाम, किन्तु अधुना 'स्नेहस्य विद्यमानत्वात्‌ लेपनं' इति तर्कः प्रवर्तमानः न तु प्रत्यक्षम्‌ | प्रत्यक्षग्रहणमिति न प्रदर्शितम्‌ | अतः स्नेहनामकगुणस्य प्रत्यक्षं कुत्र भवति ? न चक्षुषा न वा त्वचा |


सिद्धान्ती— प्रतिनियतग्राह्यगुणाः ते एव ये एकेन एव इन्द्रियेण गृह्यन्ते | यथा रूपं चक्षुषा एव गृह्यते; अन्येन इन्द्रियेण न गृह्यते | एवं च रूपं, रसः, गन्धः स्पर्शः, शब्दः, तदा बुद्धिः, सुखं, दुःखं, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः इति एते सर्वे प्रतिनियतग्राह्यगुणाः | ततः अग्रे 'सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च | एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः …' |


प्रतिपक्षी— किन्तु स्नेहः साक्षात्‌ न दृश्यते; तस्य कार्यं पिण्डीभावं दृष्ट्वा अनुमीयते | चूर्णस्य पिण्डीभावः अस्माभिः दृश्यते | तादृशं पिण्डीभावं प्रति अनुकूलः यः गुणः अस्ति, स च गुणः किन्तु न दृश्यते | इति अस्माकम्‌ अनुभवः |


चूर्णस्य पिण्डीभावः अस्माभिः दृश्यते; सा काचित्‌ क्रिया | किन्तु चूर्णस्य पिण्डीभावं प्रति कारणीभूतः गुणः, अस्माभिः वस्तुतः न दृश्यते |


श्रोता— अधुना मम नितरां भ्रमः व्युत्पन्नः | एतावता मया चिन्तितम्‌ आसीत्‌ यत्‌ पिण्डीभावः विलक्षणसंयोगः, गुणीभूतः | किन्तु इदानीं श्रूयते यत्‌ पिण्डीभावः क्रिया इति वा ?


प्रतिपक्षी— सत्यम्‌ | वस्तुतः पिण्डीभावः इति क्रिया एव | पृथक्‌-पृथक्‌ विद्यमानचूर्णस्य कणाः, एकत्रीभवन्ति किल | इत्युक्ते एकः कणः अन्येन कणेन सह दृढं संयुज्य तिष्ठति | स एव पिण्डीभावः | चूर्णस्य कणाः एकत्रीभूय संयुज्य तिष्ठति इति एका क्रिया |


श्रोता— एतावता मया चिन्तितं यत्‌ उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि इति तादृश्यः एव क्रियाः भवन्ति |


प्रतिपक्षी— ताः क्रियाः तु प्रक्रिया रीत्या उक्ताः, केवलम्‌ उदाहरणानि | अत्र पूर्वं कणाः पृथक्‌-पृथक्‌ आसन्‌, इदानीम्‌ एकत्रीभूय संयुज्य तिष्ठन्ति | पिण्डीभावः एषः क्रिया न वा इति खलु सन्देहः |


श्रोता— सत्यम्‌ | पिण्डीभावः इति कश्चन भावः खलु | 'पिण्डीभावः' इति कथनेन भावः इति अस्ति न तु क्रिया | भावः क्रिया अस्ति ?


प्रतिपक्षी— पिण्डीभावः इत्यनेन पिण्डीभवनम्‌ इत्यर्थः | पिण्डीभवनम्‌ इत्युक्ते पूर्वं पिण्डं नासीत्‌, इदानीं पिण्डं सञ्जातम्‌ | लड्डुकम्‌ इति स्वीकुर्मः चेत्‌, पूर्वं तस्य कणाः पृथक्‌-पृथक् आसन्‌, इदानीं लड्डुकस्य कणाः सर्वे मिलित्वा तिष्ठन्ति | स एव पिण्डीभावः | एवं कृत्वा पिण्डीभवनम्‌ एका क्रिया |


श्रोता— अहो ! अत्र च्वि-प्रत्ययः इति वा ?


प्रतिपक्षी— सत्यम्‌ | च्वि-प्रत्ययः यत्र भवति, तत्र सर्वत्र काचित्‌ क्रिया अनेन व्यक्तीकृता | का क्रिया इति चेत्‌, 'पूर्वं तथा नासीत्‌, इदानीं तथा सम्पद्यते' इति | सा काचित्‌ क्रिया भवत्येव | तां पिण्डीभावक्रियाञ्च द्रष्टुं शक्नुमः | किन्तु तस्य कारणीभूतः गुणः यः जले अस्ति, सः तु न दृश्यते | पिण्डीभवनं चूर्णस्य न तु जलस्य | पिण्डीभवनस्य कारणीभूतगुणः जले | चूर्णजलयोः मिश्रणं यदा कुर्मः, इयं क्रिया पिण्डीभावस्य | चूर्णस्य पिण्डीभवनक्रियां ज्ञातुं शक्नुमः, द्रष्टुं शक्नुमः | किन्तु तस्य अनुकूलः यः गुणः भवति जले, तं गुणं वयं कथं द्रष्टुं शक्नुमः इति प्रश्नः अस्त्येव | न्यायशास्त्रे स्नेहः प्रत्यक्षम्‌ इति वदन्ति, किन्तु लोके तादृशः अनुभवः अस्माकं नास्ति |


च्वि-विधायकसूत्रम्‌ अस्ति कृभ्वस्ति योगे सम्पद्यकर्तरि च्विः (५.४.५०) | अभूततद्भावः इत्यस्मात्‌ वार्तिकात्‌ अस्य आशयः गम्यते | नाम यत्‌ नासीत्‌, तत्‌ जातम्‌ | अशुक्लं शुक्लं कृत्वा → शुक्लीकृत्य इति च्वि-प्रत्ययस्य सिद्धं रूपम्‌ | विग्रहवाक्यं तु अशुक्लं शुक्लं कृत्वा इति | यत्‌ शुक्लं नासीत्‌, तत्‌ शुक्लं कृतम्‌ इति | अथवा शुक्लं वस्त्रम्‌ अस्ति, तत्‌ अहं कृष्णवर्णं रञ्जयामि | तर्हि अहं शुक्लवस्त्रं कृष्णीकरोमि | तेन वस्त्रं कृष्णं जातम्‌ | च्वि-प्रत्ययेन सह कृ-धातुः, भू-धातुः, अस्‌-धातुः च भवन्ति |


कृ-धातुः— कृष्णीकरोति, कृष्णीकरिष्यति, कृष्णीकृतं, कृष्णीकृत्य इत्यादीनि रूपाणि |

भू-धातुः— कृष्णीभवति, कृष्णीभविष्यति, कृष्णीभूतं, कृष्णीभूय इत्यादीनि रूपाणि |


च्वि-प्रत्ययस्य रूपाणि एवम्‌—

अकारान्तम्‌ आकारान्तं वा इति चेत्‌, ईकारः भवति | शुक्लं करोति → शुक्लीकरोति

इकारान्तम्‌ उकारान्तं वा इति चेत्‌, ईकारः ऊकारः च भवति | शुचिं करोति → शुचीकरोति | लघुः भवति → लघूभवति |

ऋकारान्तम्‌ इति चेत्‌, रीकारः भवति | नेता भवति → नेत्रीभवति |


अस्‌ धातोः रूपाणि विरलतया दृश्यन्ते | शास्त्रीयम्‌ उदाहरणम्‌ एवं दीयते— अगङ्गा गङ्गा, गङ्गीस्यात्‌ इति | नाम अगङ्गा गङ्गा भवेत्‌ | अगङ्गा गङ्गा सम्पद्यमाना अस्ति इति विग्रहवाक्यम्‌ | लौकिकम्‌ उदाहरणं तु— अबालकः बालकः अस्ति → बालक्यस्ति | चिन्तयतु काचित्‌ बालिका अस्ति, सा बालिका नाटकप्रसङ्गे बालकः भूत्वा नाटकं कुर्वती अस्ति | तर्हि सा बालक्यस्ति | (इष्यते चेत्‌, च्वि-प्रत्ययस्य प्रसङ्गे इतोऽपि दत्तम्‌ अस्ति अस्य पाठस्य अन्ते |)


श्रोता— अधुना विद्याधर्याम्‌ उक्तं यत्‌ पिण्डीभावः विलक्षणसंयोगः, नाम गुणः | किन्तु भवता उच्यते यत्‌ अयं पिण्डीभावः क्रिया |

प्रतिपक्षी— अस्तु, संयोगः गुणः इति रीत्या चिन्तनं भवतु | पिण्डीभावरूपं गुणं द्रष्टुं शक्नुमः, तस्य कारणीभूतं गुणं स्नेहं द्रष्टुं न शक्नुमः इति तथा वक्तुं शक्यते |

श्रोता— परन्तु भवता उक्तं यत्‌ पिण्डीभावः क्रिया |


प्रतिपक्षी— सत्यमेव | व्याकरणदृष्ट्या तु क्रिया एव | नैयायिकानां चिन्तनं भिन्नं, वैयाकरणानां चिन्तनं भिन्नम्‌ | अन्यत्‌ उदाहरणम्‌ अवलोकयाम— इच्छा अस्ति कश्चन गुणः इति नैयायिकानां विचारः | 'इच्छा' च 'ज्ञानं' च गुणेषु अन्तर्भावः | 'इच्छति' च 'जानाति' च गुणं बोधयतः न तु क्रियाम्‌, इति तेषां कथनम्‌ | किन्तु वैयाकरणानां विचारः तु इच्छा क्रिया न तु गुणः | 'इच्छति' इत्यनेन इच्छा-कर्ता, इच्छायाः आश्रयः | इष्‌-धातोः इच्छा अर्थः, तिङ्‌-प्रत्ययेन कर्ता | अतः वैयाकरणाः वदन्ति यत्‌ इच्छा स्वयं क्रिया न तु गुणः | धातुः व्यापारं (क्रियां) बोधयति | यथा पाकः | पच्‌-धातुः तण्डुलावयवशैथिल्यानुकूलव्यापारं बोधयति | तस्मात्‌ भावे प्रत्ययः घञ्‌ | तण्डुलशैथिल्यानुकूलव्यापारः इत्येव अर्थम्‌ अनुवदन्‌ घञ्‌-प्रत्ययस्य संयोजनेन पच्‌ + घञ्‌ → पाकः | तद्वत्‌ 'इच्छा' इत्यपि | इष्‌-धातुना क्रिया बोध्यते, तदुत्तरवर्ती अङ्‌-प्रत्ययः भावं बोधयति | इत्युक्ते अयं प्रत्ययः धात्वर्थमेव बोधयति; धात्वर्थश्च व्यापारः | अतः इच्छा इत्युक्ते व्यापार एव; 'इच्छनम्‌ इच्छा' | अत्रापि कश्चन इच्छानुकूलव्यापारः, आत्ममनसंयोगानुकूलव्यापारः भवति | 'बालकः घटम्‌ इच्छति' इति वाक्ये इच्छति इति कश्चित्‌ व्यापारः | 'इच्छति' क्रियापदम्‌ अस्ति किल; 'इच्छति' इति पदं क्रियां बोधयति वा, गुणं बोधयति वा, इति प्रश्ने सति, व्याकरणदृष्ट्या क्रियां बोधयति |


श्रोता— 'जानाति' अपि तथा वा, क्रियाबोधकः ?


प्रतिपक्षी— सत्यम्‌ | नैयायिकाः वदन्ति यत्‌ 'ज्ञा-धातोः फलमात्रम्‌ अर्थः, व्यापारः न प्रतीयते' इति | किन्तु अत्रापि आत्ममनसंयोगानुकूलव्यापारः इति वैयाकरणाः वदन्ति | नागेशेन प्रतिपादितम्‌ |


श्रोता— नाम ज्ञानम्‌ अपि क्रिया इति विचारो वा ?


प्रतिपक्षी— ज्ञानं नाम ज्ञानानुकूलव्यापारः; ज्ञानं स्वयं क्रिया, 'जानाति' इत्यनेन कर्ता ज्ञानक्रियायाः आश्रयः | यथा 'चैत्रः घटं जानाति' इत्यस्मिन्‌ घटविषयकज्ञानवान्‌ चैत्रः | अत्र जानाति इत्यनेन कश्चन आत्ममनसंयोगरूपव्यापारः इत्यस्य इङ्गितम्‌ | यतोहि आत्ममनसोः कश्चन व्यापारः यदि नास्ति, तर्हि चैत्रः न जानीयात्‌ | 'जानाति' इत्यस्य कथनेन आत्ममनसंयोगः अङ्गीकर्तव्यः नो चेत्‌ ज्ञानस्य उत्पत्तिः न भवति; तदर्थम्‌ आत्ममनसंयोगः स्वीकर्तव्यः इति वैयाकरणाः वदन्ति | नाम 'जानति' इत्यस्य कथनेन काञ्चित्‌ क्रियां बोधयति | ज्ञानसामान्यं प्रति आत्ममनसंयोगस्य कारणत्वं वदन्ति नैयायिकाः अपि | अत्र आत्ममनविशेषः कारणमिति स्वीकर्तव्यम्‌ |


किन्तु ज्ञान-इच्छा-कृत्यर्थकधातु-स्थले केवलं फलमेव प्रतीयते, व्यापारो नास्ति इति नैयायिकाः | तत्रापि काचन क्रिया अस्त्येव आत्ममनसोंयोगव्यापारः इति वैयाकरणाः | व्यापारं विना फलं नोत्पद्यते | देवदत्तादीनां व्यापारं विना पाकक्रियाजन्यफलं न जायते, तद्वत्‌ इच्छा अपि ज्ञानमपि केनचित्‌ व्यापारेण भवति |


लोके च 'बालकः इच्छति' वा 'बालकः जानाति' वा इत्यादिषु स्थलेषु, भावः एवमस्ति यत्‌ बालकः किमपि करोति किल | व्याकरणदृष्ट्या तथैव भवति | अपि च तथैव च्वि-प्रत्ययः यत्र यत्र भवति, तत्र सर्वत्र व्याकरणदृष्ट्या क्रिया अस्त्येव | यथा पिण्डीभावः— क्रिया एव |


श्रोता— अत्र अन्यप्रश्नः एतत्सम्बद्धः मनसि आयाति | पिण्डीभावः इति शब्दे 'भावः' इति भू योगः घञ्‌-प्रत्ययः किल | यत्र यत्र घञ्‌-प्रत्ययः भवति, तत्र सर्वत्र कस्यचित्‌ भावः इति अर्थः किल | अत्र 'भावः' इति घञ्‌-प्रत्ययान्तशब्देन भू-धातोः क्रियावाचकस्य भावः एव न तु स्वयं क्रिया किल |


प्रतिपक्षी— सत्यं, भावार्थे घञ्‌-प्रत्ययः | किन्तु 'भाव' इत्युक्ते किमिति प्रश्नः | बहवः कृत्‌-प्रत्ययाः 'भावार्थे' भवन्ति इति प्रसिद्धम्‌ | 'एतस्मात्‌ धातोः भावार्थे अमुखप्रत्ययः' इति प्रचलनं वर्तते | भावार्थे त्व-प्रत्ययः, तल्‌-प्रत्ययः इति सामान्यविषयः | तत्र च 'भावार्थे' इति किञ्चित्‌ भिन्नमस्ति | नामपदेभ्यः त्व-प्रत्यययोजनेन, तल्-प्रत्यययोजनेन वा यत्‌ रूपं सिध्यति, तत्र 'भावार्थे' इत्युक्ते तस्मिन्‌ पदार्थे विद्यमनः कश्चन धर्मः | 'मनुष्यत्वम्‌' इत्युक्ते मनुष्ये विद्यमानः धर्मः | काकत्वम्‌ इति चेत्‌ काके विद्यमानः धर्मः | किन्तु धातुभ्यः यदा भावार्थे कश्चन प्रत्ययः विधीयते, यथा भावार्थे धातुभ्यः घञ्‌-प्रत्ययः, तदा 'भावार्थे' इत्यस्मिन्‌ भावः इत्युक्ते शुद्धा क्रिया |


'शुद्धा क्रिया' इत्युक्ते किमिति कश्चन प्रश्नः | उदाहरणमाध्यमेन स्पष्टं भवति | गच्छति, गन्ता, गन्तुं, गत्वा, एभिः सर्वैरपि क्रिया प्रकटा वर्तते | किन्तु क्रियातः अन्ये अपि केचन अंशाः बोध्यन्ते | यथा 'गच्छति' इत्यस्य कथनेन गमन-क्रिया उच्यते, तेन सह च तस्याः क्रियायाः कर्ता अपि उच्यते | पुनः सा क्रिया वर्तमानकाले प्रचलति | इत्येतत्‌ सर्वं 'गच्छति' इति पदेन ज्ञायते— गमनक्रिया, क्रियायाः कर्ता, वर्तमानकालः | एवेमेव 'गच्छन्‌' इति शत्रन्तपदेन क्रिया, कर्ता, वर्तमानकालः इति बोध्यते | 'गतवान्‌' इत्यनेन गमनक्रिया, क्रियायाः कर्ता, सा क्रिया च भूतकाले इति | 'मया ग्रामः गतः' इत्यस्मिन्‌ 'गतः' इत्यनेन गमनक्रिया, क्रियायाः कर्म, भूतकाले क्रिया इति बोध्यते |


किन्तु 'गमनम्‌' इत्यस्य कथनेन क्रिया एव ज्ञायते | अत्र 'शुद्धा क्रिया' बोध्यते इति उच्यते | गमनम्‌ इत्यस्मिन्‌ 'भावे ल्युट्‌-प्रत्ययः' | अत्र 'भावे' इत्यनेन शुद्धा क्रिया इत्यर्थः | क्रियां विहाय अन्ये केऽपि अंशाः न बोध्यन्ते | अन्यैः विषयैः रहिता केवला क्रिया— इत्यर्थेः 'भावः' इति उच्यते | 'गमनम्‌' इत्यस्य कथनेन गमनकर्ता न ज्ञायते, गमनकर्म न ज्ञायते, कालः न ज्ञायते | केवलं क्रिया एव ज्ञायते, अतः 'शुद्धा क्रिया' | घञ्‌-प्रत्ययः अपि तथा, भावार्थे | यथा 'पाकः' इत्युक्ते पचनक्रिया, तावदेव | एवमेव 'भावः' इत्यनेन भवनक्रिया, 'भवति' इति | घञ्‌-प्रत्ययः साधारणतया भावार्थे; कुत्रचित्‌ विशिष्टस्थलेषु कर्त्रर्थे करणार्थे वा विधीयते, किन्तु भावार्थे इति सामान्यम्‌ | धेयं यत्‌ सुबन्तपदेभ्यः (नामपदेभ्यः) भावार्थे तस्मिन्‌ तस्मिन्‌ पदार्थे विद्यमानः धर्मः; किन्तु धातुभ्यः भावार्थे इत्युक्ते शुद्धा क्रिया | अतः पिण्डीभावः इति स्थलेऽपि तथा, शुद्धा क्रिया | भू-धातुः योगः घञ्‌-प्रत्ययः इत्यनेन 'भावः' | पिण्ड + च्वि + भू + घञ्‌ इत्यनेन यत्‌ पिण्डं नासीत्‌ तत्‌ पिण्डं जातम्‌ इति अर्थः | अत्र 'तादृशक्रिया' इति बोधः |


सिद्धान्ती— किन्तु न्याये पिण्डीभावः इत्युक्ते विलक्षणसंयोगः इति गुणः | 'चैत्रः तण्डुलम्‌ इच्छति' इत्युक्ते 'तण्डुलविषयक-इच्छावान्‌ चैत्रः' | तादृशगुणाश्रयः चैत्रः इति कृत्वा 'इच्छति' इति पदं गुणबोधकं न तु क्रियाबोधकम्‌ | वैयाकरणाः आग्रहेन वदन्ति यत्‌ सर्वाणि तिङन्तपदानि क्रियामेव बोधयन्ति, किन्तु वयं तथा न वदामः | इच्छति, जानाति इत्यादीनि तु गुणबोधकानि न तु क्रियाबोधकानि | 'इच्छति' इत्यनेन 'चैत्रस्य तादृशी इच्छा अस्ति' इत्येव सूचयति | 'घटविषयक-इच्छावान्‌ चैत्रः' | 'बालकः पिष्टस्य पिण्डीभावं करोति' इति वाक्ये 'करोति' इत्येव क्रिया न तु 'पिण्डीभावः'; अनेन 'पिष्टे पिण्डीभावः उत्पन्नः', नाम गुणः उत्पन्नः इत्येव अर्थः | विलक्षणसंयोगानुकूलक्रियाश्रयः बालकः | चूर्णनिष्ठविलक्षणसंयोगानुकूलकृतिमान्‌ बालकः इति वाक्यार्थबोधः | तादृशी कृतिः, प्रयत्नः, बालकस्य अस्ति | वैयाकरणानां दृष्ट्या इयं क्रिया इति चेत्‌, क्रिया द्विवराम्‌ उच्यते, तच्च नावश्यकम्‌ | 'पिण्डीभावः भवति' इत्यस्मिन्‌ क्रिया द्विवारम्‌ उक्तं तेषां मतम्‌ अनुसृत्य | यथा 'बालकः गमनं गच्छति' तथैव | अतः साधुरीत्या अर्थः न निष्पद्यते |


श्रोता— तर्हि वैयाकरणैः यदुच्यते च्वि-प्रत्ययस्य संयोजनेन 'यत्‌ तथा नासीत्‌ तत्‌ तथा जातम्‌' इति क्रियाबोधकत्वं नास्ति वा नैयायिकानां मतम्‌ अनुसृत्य ? अत्र क्रिया अस्ति वा, अथवा केवलं वक्तव्यं यत्‌ तादृशगुणः उत्पन्नः ?


सिद्धान्ती— सत्यम्‌ | तादृशविलक्षणसंयोगः चूर्णे उत्पन्नः | एवमेव 'इच्छति', 'जानाति' च गुणं बोधयति न तु क्रियाम्‌ | 'क्रियाबोधकं क्रियापदम्‌' इति नैयायिकैः न उच्यते | अस्मिन्‌ प्रसङ्गे इतोऽपि ज्ञातुम्‌ इच्छति चेत्‌ 'व्युत्पत्तिवादः' इति ग्रन्थे विस्तृतरूपेण प्रतिपादितम्‌ | गदाधरभट्टाचार्यैः ग्रन्थः विरचितः | 'शक्तिवादः' इत्यपि ग्रन्थः तैः विरचितः | पदस्य अर्थबोधार्थं शक्तिः वर्तते | घटपदस्य घटे शक्तिः, पटपदस्य पटे शक्तिः इति व्यवहारः | नैयायिकानां 'सर्वत्र क्रियापदस्य क्रियाबोधकत्वम्‌ एव' इति सिद्धान्तो नास्ति | कुत्रचित्‌ गुणबोधकत्वम्‌ अङ्गीक्रियते | यथोक्तं 'घटं जानाति चैत्रः' इत्यत्र घटविषयकज्ञानवान्‌ चैत्रः | अस्मिन्‌ ज्ञानरूपगुणवान्‌ इत्येव अर्थः 'जानाति' इति पदस्य |


वैयाकरणैः उच्यते पदस्य लक्षणं सुप्तिङन्तं पदम्‌ इति | नैयायिकैः तन्नाङ्गीक्रियते | 'शक्तं पदम्‌' इति नैयायिकानां लक्षणम्‌ | यस्य पदस्य अर्थबोधनशक्तिः अस्ति, तत्‌ पदम्‌ | यस्य अर्थबोधकत्वम्‌ अस्ति, तत्‌ शक्तं पदम्‌ | तस्य पदस्य कुत्र शक्तिः, किमर्थं तत्रैव शक्तिः, शक्तिः नाम का इति विषयाः शक्तिवादः इति ग्रन्थे लभ्यन्ते |


प्रतिपक्षी— व्याकरणे किन्तु यथोक्तं भावः क्रिया | पिण्डीभवनमेव पिण्डीभावः | अपिण्डस्य पिण्डत्वेन भवनं— पिण्डीभावः | क्रियां बोधयति न तु गुणम्‌ | अपि च 'पिण्डीभावः भवति' इत्यस्मिन्‌ न को‍पि अवरोधः | द्विवारं क्रिया नोच्यते इति न को‍ऽपि नियमः | 'पाकं पचति' इति शास्त्रीयोदाहरणम्‌ | लोके 'पाठं पठति' | पठ्‌ + घञ्‌ → पाठः | पाठ-शब्देन शुद्धा क्रिया; क्रियां बोधयति | पुनः 'पठति' इत्यस्मिन्‌ पठ्‌-धातुः पठनक्रियां बोधयति | वाक्यं 'पाठं पठति' | तर्हि अत्र अर्थः 'पठन-क्रियां पठति' इति वस्तुतः शाब्दः अर्थः | शब्दमर्यादया उपलक्षमाणः अर्थः |


श्रोता— 'पठन-क्रियां पठति' इत्यस्य कः अर्थः ?


प्रतिपक्षी— 'He is studying his studies' इत्येव अर्थः | पठ्‌-धातोः घञ्‌-प्रत्ययः भावे; भावो नाम क्रिया | अत्र कोऽपि विरोधो नास्ति |


श्रोता— 'पाठं पठति' इत्युक्ते 'विषयं पठति' इति अर्थः नास्ति वा ?


प्रतिपक्षी— शब्द-मर्यादया पाठः इत्युक्ते पठन-क्रिया | पाठः इत्यनेन पठनम्‌ इत्येव बोध्यते; पठन-क्रिया | 'पठनं पठति' इत्यपि साधु एव | पठने कश्चन विषयः भवति चेत्‌, तं विषयं पठति चेदेव 'पठनं पठति' इति प्रयोगः अर्थपूर्णः इति भवतः आशयः किल | 'पठन-क्रियां पठति' इति प्रयोगः न क्रियते खलु इत्याशयः भवतः; पठनक्रियां न पठति अपि तु पठनविषयं पठति, इति खलु आशयः | इति चेत्‌, शब्द-मर्यादया पाठः इत्युक्ते पठन-क्रिया एव | किन्तु विषय-विषयिनोः अभेद-आरोपात्‌ अस्माकं बोधस्तु 'पठनविषयं पठति' इत्यर्थे 'पाठं पठति' | पठनविषयस्य पठनस्य च अभेदः आरोप्यते | 'कालिदासं पठति' इत्यनेन कालिदासं पठति वा, कालिदासोक्तं पठति वा ? पठनक्रियासंयुक्तविषयः इत्यर्थः | किन्तु अत्रापि पाठ-शब्दस्य प्राधान्येन पठनक्रिया इति व्युत्पत्तिबलात्‌, शब्दरूपबलात्‌ च भवति एव |


अन्यच्च नैयायिकवर्यस्य कथनम्‌ आसीत्‌—“'पिण्डीभावः भवति' इत्यस्मिन्‌ क्रिया द्विवारम्‌ उक्तं तेषां मतम्‌ अनुसृत्य | यथा 'बालकः गमनं गच्छति' तथैव | अतः साधुरीत्या अर्थः न निष्पद्यते |” किन्तु यथोक्तं 'पाकं पचति' इत्यादयप्रयोगाः प्रसिद्धाः | क्रिया स्वस्याः कर्म भवति; 'इच्छाम्‌ इच्छति' इत्यर्थे 'एषिषिषति' इति सन्नन्तरूपं प्रमाणम्‌ | नाम 'पाठं पठति' इति वाक्ये पठनक्रिया 'पठति'-पदस्य कर्मपदम्‌ | तर्हि प्रश्नः उदेति क्रिया स्वस्याः कर्म भवति वा ? इति चेत्‌, यया रीत्य 'गन्तुम्‌ इच्छति' इत्यर्थे जिगमिषति इति सन्नन्तरूपं भवति यस्मिन्‌ गमनक्रिया 'इच्छति'-पदस्य कर्मपदं, तया रीत्या 'एष्टुम्‌ इच्छति' इत्यर्थे एषिषिषति इति सन्नन्तरूपं भवति अर्थपूर्णञ्च | कस्यचित्‌ आलस्यम्‌ अस्ति; पठनात्‌ अथवा अपरस्मात्‌ क्रियाविशेषात्‌ दूरं गतः, सः किमपि कर्तुं नेच्छति, तदानीम्‌ 'अहो, मया सम्यक्‌ कर्तव्यम्‌' इति चिन्तयति | इच्छा-विषयिनीम्‌ इच्छां प्राप्नोति | मनसि इच्छा अस्ति यत्‌ तादृशी इच्छा स्यात्‌, 'इतोऽपि मया एष्टव्यम्‌'— इति चेत्‌, सः एषिषिषति | अनेन प्रमाणं भवति यत्‌ इच्छा-क्रिया 'इच्छति'-पदस्य कर्म भवति | यथा पाठः एव पठनक्रियायां कर्म, तद्वत्‌ इच्छा एव इच्छा-क्रियायां कर्म | इदं न विरुध्यते इति व्याकरणग्रन्थेष्वेव अस्ति |


श्रोता—अस्मिन्‌ विषये नैयायिकाः किं वदन्ति ?


प्रतिपक्षी—अत्र नैयायिकाः वदन्ति यत्‌ क्रियापदं नास्ति चेदपि बोधो भवति | यथा, 'चैत्रः पण्डितः' | इत्युक्ते पण्डितभिन्नः चैत्रः इति बोधः आनुभविकः | अनुभवे अस्ति अतः तिङन्तपदं नास्ति चेदपि चिन्ता नास्ति | अत्र वैयाकरणाः वदन्ति यत्‌ क्रियापदं नास्ति चेत्‌, तेन पदसमूहेन परिपूर्णार्थः न बोध्यते | नाम चैत्रः पण्डितः अस्ति वा, अभूत्‌ वा, आसीत्‌ वा, आगमिष्यति वा, गच्छति वा, लिखति वा, पठति वा ? किम्‌ इति ? न ज्ञायते | एतदर्थम्‌ अस्माभिः व्याकरणक्षेत्रे मन्यते यत्‌ तिङन्तपदं नोक्तं चेदपि 'अस्ति' इति अन्तर्भवति | महाभाष्ये साक्षात्‌ उक्तं यत्‌ अप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति | 'अस्ति' इति नास्ति चेदपि अस्त्येव | तिङन्तं भवति चेदेव वाक्यं परिपूर्णं भवति—येन आकाङ्क्षा शान्ता स्यात्‌ | सर्वथा 'अस्ति' इति नास्ति; योग्यक्रियायाः अध्याहारः कर्तव्यः | यथा द्वारम्‌ इति चेत्‌, 'पिधीयते' | तत्र तत्र तत्तद्योग्यक्रियायाः अध्याहारं बोधयति 'अस्ति' वर्तते इत्यस्य कथनेन |


किन्तु केवललाघविकशरणाः नैयायिकास्तु तिङन्तं नास्ति चेदपि बोधः अनुभूयते इति वदन्ति | अनुभवप्रमाणम्‌ इति वदन्ति | अनुभवप्रमाणम्‌ इत्युक्ते यत्र प्रत्यक्षादिना क्रियादिकं जानन्ति तत्र तु क्रियापदं नास्ति चेदपि प्रत्यक्षतायाः सत्त्वात्‌ तत्र बोधः भवति चेदपि तिङन्तं विना सर्वत्र बोधः जायते इति वक्तुं न शक्यते इति वैयाकरणाः | अतः 'पिण्डीभावः' इत्यस्य कथनेन पिण्डीभावः भवति वा, भविष्यति वा, अभूत्‌ वा, आगमिष्यति वा ? अथवा पिण्डीभावं वदति वा, पिण्डीभावं लिखति वा, पिण्डीभावं कथयति वा ? काऽपि क्रिया भवेत्‌ | अर्थपरिसमाप्तिं प्रति, परिपूर्णार्थबोधं प्रति क्रिया निमित्तम्‌ | क्रियापदं विना परिपूर्णार्थो न बुध्यते; आकाङ्क्षा शान्ता न भवति | क्रियायाः अध्याहारः कर्तव्यः |


नैयायिकानां मते तादृशी अपेक्षा नास्ति | पिण्डीभावः यस्य वर्तते, एतादृशप्रयोगः स्वीक्रियते चेत्‌, पर्याप्तम्‌ | अतः 'भवति' इति प्रयोगः क्रियते चेत्‌, पुनरुक्तिर्भवति इति आक्षेपः | यतोहि क्रियापदं विनाऽपि बोधो जायते | 'अयमेव अनुभवः अम्साकम्‌' इति वदन्ति | यद्यपि मिमांसकानां सूत्रेऽपि तिङन्तमेव अर्थसमाप्तिं प्रति कारणं भवति | केवलं 'चैत्रः पण्डितः' इति एतावता वदनेन अर्थः परिपूर्णो न | अत्र च वैयाकराणां मतेन पर्यवसितं यत्‌ प्रथमतया तिङन्तपदम्‌ आवश्यकं, द्वितीयं च तत्समानार्थकतिङन्तस्य अपि प्रयोगः भवितुम्‌ अर्हति—पाकं पचति, पाठं पठति, एषिषिषति इति बहुधाः प्रयोगाः दर्शिताः, तद्वत्‌ पिण्डीभावो भवतीत्यपि |


Swarup – June 2018


परिशिष्टम्‌


कृभ्वस्ति योगे सम्पद्यकर्तरि च्विः (५.४.५०) इति सूत्रे 'सम्पद्यकर्तरि' इति भागस्य कोऽर्थः इति चेत्‌, 'सम्पादनं कर्तरि एव स्यात्‌' इति | वृक्षः अदेवगृहे देवगृहे भवति इति व्यस्तः प्रयोगः सम्भवति | किन्तु तत्र च्वि-प्रत्ययः न सम्भवति, यतोहि सम्पादनं कर्तरि नास्ति | सम्पद्यकर्तरि इति एकं पदं षष्ठीतत्पुरुष-समासः, सप्तमीविभक्तौ | अतः सम्पद्यस्य कर्ता, तस्मिन्‌ इति विग्रहवाक्यम्‌ | अत्र सम्पद्यकर्तरि इत्यस्य सारांशः एवं यत्‌ विग्रहवाक्यं प्रथमाविभक्तौ स्यात्‌ | द्वितीया न स्यात्‌, तृतीया न स्यात्‌ ... सप्तमी न स्यात्‌ | 'वृक्षः अदेवगृहे देवगृहे भवति' इत्यस्मिन्‌ वाक्ये अधिकरणं व्यक्तम्‌ | अतः च्वि-प्रत्ययः नार्हः | वृक्षस्य सम्बन्धे किमपि वक्तुम्‌ इच्छति चेत्‌, प्रथमाविभक्तौ स्यात्‌ | यदि वृक्षः अमनुष्यः मनुष्यः अभवत्‌, तर्हि वृक्षः मनुष्यीभूतः | किन्तु वृक्षः अदेवगृहे देवगृहे इति चेत्‌ च्वि-सहितं रूपं किं स्यात्‌ ? न भवति एव |


इदानीं यदा च्वि-रूपं सिद्धं, तदा तस्य च्वि-रूपस्य कर्तुः या काऽपि विभक्तिः भवतु | 'अहं वस्त्रं कृष्णीकरोमि— अस्मिन्‌ वाक्ये वस्त्रं कर्मपदं, द्वितीयाविभक्तौ च | किन्तु तथापि तदेव वस्त्रं च्वि-रूपस्य कर्ता— अकृष्णं वस्त्रं कृष्णं सम्पन्नम्‌ इति | सम्पद्यकर्ता, नाम यत्‌ पूर्वं सम्पन्नं नासीत्‌, इदानीं सम्पन्नं जातम्‌ | पूर्वं कर्ता, कर्तृ-रूपेण नासीत्‌; इदानीं कर्तृ-रूपेण सम्पन्नम्‌ | अहं वस्त्रं कृष्णीकृतवान्‌ अतः वस्त्रं कर्मपदम्‌ इति अप्रासङ्गिका वार्ता एव | मया क्रियते इति न वार्ता | तत्र, तस्मिन्‌ वस्त्रे पूर्वं कृष्णवर्णः नासीत्‌ इदानीं तत्र कृष्णवर्णः सम्पन्नः | मम उद्देश्येन न; अपि तु तदुद्देश्येन, तद्‌ वस्तु-उद्देश्येन | अतः कर्तरि इत्युच्यते | वस्त्रे एव कृष्णवर्णः जायते, अतः वस्त्रं कर्ता | किन्तु वृक्षः देवगृहे भवति चेत्‌, तत्र वृक्षे न किमपि भवति अतः तत्र नार्हः | च्वि-प्रत्यस्य तत्‌ वस्तु प्रति कीदृशः सम्बन्धः इत्येव वार्ता | च्वि-प्रत्ययं प्रति कर्तृत्वं भवेत्‌ | अनन्तरं वाक्ये तस्य कृष्णीभूतस्य वस्त्रस्य का भूमिका इति न कोऽपि प्रसङ्गः, तत्र काऽपि भूमिका भवतु | मया वस्त्रं कृष्णीक्रियते, यत्‌ किमपि कारकं भवतु |

18 - स्नेहस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.