19 - सर्वत्र मात्रपदेन निवार्यं चिन्त्यम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/19---sarvatra-mAtra-padena-nivAryaM-cintyam
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणम्‌ -

१) mAtra-padasya-lakShaNa-vAkye-niveshena-kiM-sidhyati_2018-09-22


चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वे सति गुणत्वं रूपस्य लक्षणम्‌ | त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वे सति गुणत्वं स्पर्शस्य लक्षणम्‌ | संस्कारमात्रजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतेः लक्षणम्‌ | एषु सर्वेषु स्थलेषु प्रश्नः उदेति यत्‌ वस्तुतः चक्षुः एव रूपविषयकप्रत्यक्षज्ञानस्य कारणं न अन्यत्‌ किमपि इति, त्वगिन्द्रियम्‌ एव स्पर्शविषयकप्रत्यक्षज्ञानस्य कारणं न अन्यत्‌ किमपि इति, संस्कारः एव स्मृतेः कारणं न अन्यत्‌ किमपि इति वा ? तथा नास्ति इति अस्माभिः ज्ञायते |


तर्हि मात्रपदस्य अत्र तादृशसार्वत्रिकः अर्थः न स्यात्‌ खलु | एषु लक्षणवाक्येषु 'मात्र'-पदस्य कश्चन विशिष्टः अर्थः भवेत्‌ | अस्य स्पष्टीकरणार्थं‌ विद्याधर्यां लिखितमस्ति—


“अतः एवं समाधानं वाच्यं त्वगिन्द्रियमेव चक्षुर्भिन्नं ग्रन्थकर्तुः बुद्धौ वर्तते | चक्षुरिन्द्रिय-जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्‌ अलक्ष्ये सङ्ख्यायामस्ति इति भवति अतिव्याप्तिः | अतः तद्वारणाय त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभाव एव लक्षणे निवेश्यः | सङ्ख्या च तादृशविषयत्वाभाववती न भवति इति न लक्षणे अतिव्याप्तिः | अतः तद्वारणाय त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभाव एव लक्षणे निवेश्यः | सङ्ख्या च तादृशविषयत्वाभाववती न भवति इति न लक्षणे अतिव्याप्तिः | स्पर्शलक्षणे च त्वगिन्द्रियभिन्नं चक्षुः, तज्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभावः पूर्ववदेव सङ्ख्यायामतिव्याप्तिवारणाय निवेश्यः | अतः रूपलक्षणे त्वगिन्द्रियाग्राह्यत्वं, स्पर्शलक्षणे च चक्षुरिन्द्रियाग्राह्यत्वं प्रवेश्यमिति फलितार्थः | स्मृतिलक्षणेऽपि संस्कारभिन्नमिन्द्रियं विवक्षितम्‌ | तज्जन्यत्वाभावं निवेश्य वक्ष्यमाणरीत्या प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिर्निवार्यते इति सर्वं समञ्जसम्‌ |” (पृ०स० १२८)

रूपस्य लक्षणं किमुक्तम्‌ ? चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम्‌ | किमर्थं तथा उक्तमिति चेत्‌, मात्रपदं किमर्थं निवेशितम् इति बोध्यं चेत्‌— प्रथमतया मात्रपदं नास्ति इति चिन्त्यताम्‌ | चक्षुर्ग्राह्यो गुणो रूपम्‌ इति लक्षणं भवति | तर्हि चक्षुरिन्द्रियेण यो यो गुणः गृह्यते रूपं विहाय, तेषु सर्वेषु गुणेषु अतिव्याप्तिः भवति | तादृशाः गुणाः अनेके सन्ति— सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः इत्येषु सर्वेषु अतिव्याप्तिः | अतः चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति गुणत्वम्‌ इत्येतावदेव उक्तं चेत्, केवलं रूपे न, एतेषु पञ्चसु अपि गुणेषु लक्षणसमन्वयः भवति | रूपं वर्जयित्वा एतत्‌ सर्वम्‌ अलक्ष्यम्‌ इति कारणेन तेषु समन्वयः भवति चेत्‌, अतिव्याप्तिः | अस्य कथनार्थं ग्रन्थे उक्तं 'चक्षुरिन्द्रिय-जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्‌ अलक्ष्ये सङ्ख्यायामस्ति इति भवति अतिव्याप्तिः' | जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्‌ इत्युक्ते ग्राह्यत्वम्‌ | चक्षुरिन्द्रियेण यत्‌ प्रत्यक्षज्ञानं जायते, तस्य ज्ञानस्य विषयः रूपं भवति | न केवलं रूपम्‌ अपि तु सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः इति सर्वेऽपि | नाम एषु सर्वेषु गुणेषु चक्षुरिन्द्रिय-जन्यप्रत्यक्षविषयत्वं वर्तते | अनेन च अतिव्याप्तिः |


तदर्थं मात्रशब्दस्य निवेशः कृतः | अनेन किं भवति ? मात्रशब्दस्य कथनेन अधुना यः चक्षुर्ग्राह्यः गुणः, सः कीदृशः इति चेत्‌, तद्भिन्नेन अग्राह्यः इति स्यात्‌ | अस्माकं गुणः चक्षुर्ग्राह्यः च तद्भिन्नेन्द्रियेण अग्राह्यः च | एते पञ्च गुणाः सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः, एते त्वगिन्द्रियेणापि गृह्यन्ते | यथा चक्षुरिन्द्रियेण गृह्यन्ते, तथैव त्वगिन्द्रियेणापि गृह्यन्ते | किन्तु रूपं त्वगिन्द्रियेण न गृह्यते; रूपं केवलं चक्षुरिन्द्रियेण गृह्यते, अन्येन केनापि इन्द्रियेण न गृह्यते | चक्षुर्भिन्नेन्द्रियेण अग्राह्यः स्यात्‌ इति कथनेन तादृशः गुणः एव स्वीकरणीयः यहः चक्षुरिन्द्रियेण गृह्येत, अन्येन इन्द्रियेण न गृह्येत | सङ्ख्यादयाः अन्येन इन्द्रियेण गृह्यन्ते इति कारणेन तेषां ग्रहणम्‌ अधुना नास्ति | ते च पञ्च गुणाः निवारिताः; केवलं रूपं लक्षणवाक्ये समन्वितम्‌ | अतः 'मात्र'-शब्दः निविष्टः सङ्ख्यादीनां वारणाय |


आहत्य ‘चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम्‌’ इति वाक्ये 'मात्र'-शब्दस्य कथनेन तात्पर्यं किमिति चेत्‌, त्वगिन्द्रियेण न गृह्येत इति | 'मात्र'-शब्दस्य अर्थः 'अन्यत्‌ सर्वं न' इति न, नाम रूपप्रत्यक्षे चक्षुरेव कारणमिति न | अपि तु चक्षुर्भिन्नं यत्‌ त्वगिन्द्रियं, तेन त्वगिन्द्रियेण अस्माकं गुणः ग्राह्यः न स्यात्‌ | अस्य कथनार्थं ग्रन्थे उक्तं यत्‌ अतिव्याप्तेः निवारणार्थं 'त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभाव एव लक्षणे निवेश्यः' | जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्‌ इत्युक्ते ग्राह्यत्वम्‌, अतः त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वाभावः इत्यर्थः | तादृशाभावः रूपे अस्ति किन्तु सङ्ख्यादिषु नास्ति | यतोहि त्वगिन्द्रियेण रूपं न गृह्यते किन्तु सङ्ख्या गृह्यते | तदर्थं ग्रन्थे 'सङ्ख्या च तादृशविषयत्वाभाववती न भवति इति न लक्षणे अतिव्याप्तिः' | सङ्ख्या त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभववती न भवति यतः सङ्ख्या त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षज्ञानस्य विषयः भवति | अतः मात्रशब्देन त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभावः | तस्य निवेशेन अतिव्याप्तेः वारणम्‌ |


स्पर्शस्य लक्षणेऽपि तथा | त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः गुणः | सङ्ख्या, परिमाणं, पृथक्त्वं, संयोगः, विभागः, एते सर्वेऽपि त्वगिन्द्रियेण गृह्यन्ते इति कारणेन त्वगिन्द्रियग्राह्यमिति केवलमुक्तं चेत् तेषु पञ्चसु अतिव्याप्तिः | किन्तु त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यं स्यात्‌, तद्भिन्नेन्द्रिय-अग्राह्यं स्यात्‌— इत्युच्यते चेत्‌ तद्भिन्नं किम्‌ ? चक्षुरिन्द्रियमेव | चक्षुरिन्द्रियेण एते पञ्च गुणाः गृह्यन्ते, स्पर्शश्च न गृह्यते | अतः मात्र-शब्देन चक्षुरिन्द्रियमिति विवक्षा | ‘चक्षुरिन्द्रियेण न' इत्यस्य निवेशेन पञ्चानामपि अतिव्याप्तिः वार्यते | त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः गुणः इत्यस्य कथनस्य 'त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वे सति चक्षुरिन्द्रिय-अग्राह्यः यः गुणः स एव स्पर्शः' इत्येव तात्पर्यम्‌ | अस्य कृते ग्रन्थे च उक्तं, ‘स्पर्शलक्षणे च त्वगिन्द्रियभिन्नं चक्षुः, तज्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभावः पूर्ववदेव सङ्ख्यायामतिव्याप्तिवारणाय निवेश्यः’ | चक्षुषा यत्‌ प्रत्यक्षज्ञानं जायते, तस्य ज्ञानस्य विषयः स्पर्शो न भवति इति कृत्वा चक्षुषा जन्यप्रत्यक्षविषयत्वं स्पर्शे नास्ति, तस्य च प्रत्यक्षविषयत्वाभावः स्पर्शे अस्ति | सङ्ख्यायां तादृशः अभावः नास्ति यतोहि सङ्ख्या चक्षुषा गृह्यते अतः मात्रशब्देन तज्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वाभावः स्पर्शलक्षणवाक्ये निवेश्यते चेत्‌ सङ्ख्यादीनाम्‌ अतिव्याप्तिवारणं सिद्धम्‌ |


तथैव 'संस्कारमात्रजन्यम्‌' इत्युक्ते संस्कारभिन्नं यत्‌ किञ्चित्‌ विशिष्टं विवक्षितं भवति| संस्कारभिन्नं सर्वमपि स्वीकरणीयमिति नास्ति | तद्विशिष्टम्‌ इति इन्द्रियम्‌ | तज्जन्यत्वाभावः स्मृतौ वर्तते किन्तु प्रत्यभिज्ञायां नास्ति | अतः संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः इति लक्षणवाक्ये संस्कारमात्रजन्यम्‌ इत्यस्य फलितार्थः संस्कारजन्यत्वे सति इन्द्रिय-अजन्यं यत् ज्ञानम्‌ | अनेन स्मृतेः समन्वयः, प्रत्यभिज्ञायाः च निवारणम्‌ |


Swarup – September 2018

19 - सर्वत्र मात्रपदेन निवार्यं चिन्त्यम्‌.pdf






–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.