2 - नित्यादिविभागः

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/2nityadivibhagah
Jump to navigation Jump to search

नित्यादिविभागः


प्रश्नः­— विद्याधरी-ग्रन्थे, ३९ इति पृष्ठसङ्ख्यायां लिखितम्‌ अस्ति यत्‌ "यस्य उत्पत्तिः नास्ति अर्थात्‌ प्रागभावो न भवति एवं ध्वंसोऽपि न भवति सः नित्यः" | अभावः चतुर्विधः इत्यस्माभिः दृष्टम्‌ | अवशिष्टौ द्वौ अभावौ नित्यद्रव्येषु भवतः किम्‌ ?


उत्तरम्‌— अवशिष्टौ द्वौ अभावौ अत्यन्ताभावः, अन्योन्याभावः च | अन्योन्याभावः तु अवश्यं भवति | "प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भवति" इत्युक्तम्‌ | यथा पुस्तकं कालः नास्ति | अतः कालभेदः—कालस्य अन्योन्याभावः—पुस्तके अस्ति | कालः नित्यद्रव्यम्‌; तस्य च अन्योन्याभावः भवति |


अधुना अत्यन्ताभावः | "नित्यत्वात्‌ अत्यन्ताभावः न भवति" इति तु नास्ति | यथा एकस्य पुस्तकस्य कश्चन ब-परमाणुः अस्ति; तच्च पुस्तकं ब-परमाणौ | स च ब-परमाणुः नित्यः; तस्य न उत्पत्तिः न वा ध्वंसः | परन्तु  यत्‌ पुस्तकं ब-परमाणौ आश्रितं, तत्‌ पुस्तकं सम्प्रति भूतले अस्ति | अतः उत्पीठिकायां न | तर्हि उत्पीठिकायां पुस्तकस्य (तदाश्रयीभूतस्य च ब-परमाणोः) अत्यन्ताभावः |


यत्‌ नित्यद्रव्यं विभु अस्ति, सर्वानुस्यूतं यथा आत्मा, सर्वत्रास्तित्वात्‌ तस्य अत्यन्ताभावो न भवति |


परन्तु यत्‌ किमपि भवतु नाम, कस्यचित्‌ द्रव्यस्य अत्यन्ताभावो भवति न वा इत्यस्य आधारेण तस्य नित्यत्वम्‌ अथवा अनित्यत्वम्‌ इति निर्णेतुं न शक्यम्‌ | ब-परमाणोः स्थितिः प्रमाणम्‌ | तस्य अत्यन्ताभावो भवति परन्तु द्रव्यं नित्यम्‌ |


अतः द्रव्यस्य प्रागभावः प्रध्वंसाभावः भवति चेत्‌ द्रव्यम्‌ अनित्यं; न भवति चेत्‌ नित्यम्‌ | अन्ययोः द्वयोः अभावयोः ज्ञानेन द्रव्यस्य नित्यानित्यप्रसङ्गे न किमपि वक्तुं शक्येत |


Swarup – November 2015

02 - nityAdivibhAgaH.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.