6 - ज्ञानाधिकरणमात्मा-सम्बद्धप्रश्नाः

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/6-jnanadhikaranamatma-sambaddhaprasnah
Jump to navigation Jump to search

प्रश्नः— ज्ञानाधिकरणमात्मा इत्येव किमर्थम् ? नव विशेषगुणाः सन्ति; किमर्थं न तेषाम्‌ आधाराधेयभावनया आत्मनः लक्षणवाक्यम्‌ ?


उत्तरं—वस्तुतः ज्ञानाधिकरणमात्मा इत्येव स्यात्‌ इति तथा किमपि नास्ति | इच्छाधिकरणमात्मा इत्यपि स्यात्‌, प्रयत्नाधिकरणमात्मा इत्यपि स्यात्‌ | यथा 'शीतस्पर्शवत्वं जलस्य लक्ष्णम्‌', इति जलस्य एक एव लक्षणवाक्यम्‌ इति तु तथा किमपि नास्ति | 'अभास्वररूपवत्वं जलस्य लक्षणम्‌', इत्यपि एकं साधु लक्षणवाक्यं, यतोहि अभास्वररूपवत्वं जले सदा तिष्ठति, जलम्‌ अतिरिच्य च न कुत्रापि लभ्यते | अतः आहत्य लक्षणवाक्यस्य कथनावसरे त्रयः दोषाः न स्युः— अव्याप्तिदोषः, अतिव्याप्तिदोषः, असम्भवदोषश्च | एते त्रयः दोषाः न सन्ति चेत्‌, लक्षणवाक्यं साधु एव |


आत्मनि नव विशेषगुणाः सन्ति इत्युक्तं, नाम एते नव गुणाः अन्यत्र न लभ्यन्ते | किन्तु सर्वदा आत्मनि तिष्ठन्ति न वा इत्यपि द्रष्टव्यम्‌ | मृत्युकालानन्तरं ज्ञानं, प्रयत्नः चेत्येतौ द्वौ गुणौ तदानीमपि आत्मनि स्तः इति नैयायिकानां शिक्षा; अन्ये सप्त गुणाः आत्मनि सदा न भवन्ति इति अङ्गीक्रियते | अतः एतेषां सप्तानां लक्षणवाक्ये कथनेन अव्याप्तिदोषो भविष्यति | तर्हि यद्यपि अतिव्याप्तिदोषः नवसु गुणेषु अपि नास्ति, किन्तु ज्ञानाधिकरणमात्मा, प्रयत्नाधिकरणमात्मा अनयोः द्वावेव अव्याप्तिदोषः नास्ति |


तर्हि लक्षणवाक्यस्य कथनावसरे त्रयः दोषाः न स्युः— अव्याप्तिदोषः, अतिव्याप्तिदोषः, असम्भवदोषः च |


किन्तु तथा सत्यपि, ज्ञानप्रयत्नाधिकरणमात्मा इति तु लक्षणवाक्यं न भवति | नाम, पृथक्तया एताभ्यां द्वाभ्यां विशेषगुणाभ्याम्‌ आत्मनः लक्षणवाक्यं सम्भवति | मिलित्वा किमर्थं न इति चेत्‌, दलसार्थक्ये व्यर्थता न स्यात्‌ | विद्याधर्याम्‌ अपि अस्य दृष्टान्तः दीयते—


"कश्चित्‌ सखायं गृहसङ्केतं पृच्छति | उत्तररूपेण सखा यदि स्वस्य पत्रसङ्केतं वदति, सम्यगेव | ग्रहणसौकर्याय समीपस्थं कश्चित्‌ प्रसिद्धं स्थलम्‌ अतिरिक्तमपि वदति चेत्‌, न दोषः | परन्तु अनावश्यकं यद्यत्‌ गृहसमीपे वर्तते, तत्‌ वक्तुमारभते चेत्‌, सः परिहास्यतां प्राप्नोति | अतः वक्त्रा बोधनीयं यत्‌ वस्तु, तस्य सम्यक्‌ परिज्ञानाय वस्तुसम्बन्धी आवश्यकः धर्मः निर्देष्टव्यः | परन्तु फल्गु अनावश्यकं नैव प्रयोक्तव्यम्‌ इति लोकसिद्धोऽयं संव्यवहारः | किं वा शास्त्रीये विचक्षणव्यवहारे एकस्यैव वस्तुनः साधनाय ज्ञापनाय साधकद्वयं यदि वादी उपन्यस्येत, पराभवयोग्यः भवेत्‌ | इत्थमेव वस्तुस्वरूपज्ञानाय लक्षणप्रयोगे कर्तव्ये एकेन दलेन वस्तुनः सम्यक्‌ ज्ञानं भवति चेत्‌ दलद्वयं न वक्तव्यं, न प्रयोक्तव्यम्‌ |” (विद्याधरी, पृ०स० ४३)


तर्हि लक्षणवाक्ये वैयर्थ्यं न स्यात्‌ |


प्रश्नः— वेगाख्यसंस्कारः चतुर्षु द्रव्येषु इति उक्तं— पृथिव्यां, जले, तजसि, वायौ च | वेगः मनसि अपि भवति वा ? मनः अपि मूर्तद्रव्यं, नाम क्रियाश्रयद्रव्यम्‌ | मनः अपि क्रियाश्रयः इत्यनेन वेगः इति संस्कारः जायाते वा मनसः क्रियया ?


उत्तरं— सत्यम्‌ | तत्र पञ्चसु द्रव्येषु वक्तव्यम्‌ | पृथिव्यां, जले, तजसि, वायौ, मनसि च | यत्र क्रियाश्रयत्वं, तत्र वेगोऽपि जायते |


प्रश्नः— द्वेषः, प्रयत्नः, इच्छा - एषां कारणं च व्यापारः अस्ति वा ?


उत्तरं— धर्मः, अधर्मः, संस्कारः इति त्रयः गुणाः मनसा न ग्राह्याः | अतः व्यापारत्वेन सिध्यन्ति इति प्रदर्शितम्‌ | आत्मनः अन्ये षट्‌ गुणाः बुद्धिः, सुखं, दुःखम्‌, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः इत्येतेषां प्रत्यक्षं भवति | अतः तेषां प्रसङ्गे व्यापारचर्चा न कृता | अधुना एते षट्‌‍ अपरेषां फलानां व्यापारः भवितुम्‌ अर्हन्ति इति वयं सर्वे कल्पयितुं शक्नुमः | यथा 'सुखेन पुत्रालिङ्गनम्‌ अकरोत्‌' इयस्मिन्‌ सुखेन पुत्रालिङ्गनम्‌ अजायत | अत्र पुत्रालिङ्गनं फलं, सुखं च व्यापारः | तथा सर्वत्र इत्यस्माकं स्वातन्त्र्येण उहा |


प्रश्नः— भावना इति संस्कारः जायते ज्ञानेन | ज्ञानं तस्य कारणम् | भावनया जायते स्मरणम्‌ | स्मरणम्‌ इति फलम् | भावनाख्यसंस्कारः एव स्मरणस्य व्यापारः भवितुम् अर्हति वा ?


उत्तरं— स्मरणस्य उद्बोधकं किमपि भवितुम्‌ अर्हति; केवलं भावनाख्यसंस्कारः इति न | यथा अहं मार्गे चलामि, तत्र कञ्चन पुरुषं दृष्टवान्‌; तस्य दर्शनेन, मम पितुः स्मरणम्‌ अजायत मनसि | अत्र पुरुषस्य दर्शनं प्रत्यक्षज्ञानं न तु भावनाख्यसंस्कारः | अतः स्मरणस्य उद्बोधकं किमपि भवितुम्‌ अर्हति; उद्बोधकेषु अन्यतमः भावनाख्यसंस्कारः |


प्रश्नः— अन्यौ द्वौ , वेगस्थितिस्थापकौ संस्कारौ व्यापारौ स्मरणस्य उद्बोधकं न स्तः इति वा ?


उत्तरं— तथा नास्ति; 'पुरुषस्य वेगं दृष्ट्वा स्वकन्यभ्रातुः स्मरणं मनसि आगतम्‌' | अतः वेगः अपि स्थितिस्थापकः इति द्वौ संस्कारौ अपि स्मरणस्य उद्बोधकं भवितुम्‌ अर्हतः | किन्तु यथा विशिष्टरूपेण भावनाख्यसंस्कारः मनसि कार्यं करोति, तथा न |


प्रश्नः— अपि च भावनाख्यसंस्कारः एव आत्मसम्बद्धः संस्कारः | अन्यौ द्वौ आत्मसम्बद्धौ न स्तः किल ?


उत्तरम्‌— आं, सत्यम्‌ |


Swarup – May 2016

06 - ज्ञानाधिकरणमात्मा-सम्बद्धप्रश्नाः.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.