8 - असमवायिकारणनाशेन गुणनाशः

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/8---asamavAyikAraNanAshena-guNanAshaH
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणम्‌ -

१) asamavAyikAraNanAshena-guNanAshaH_+_janakanAshAjanyaguNanAshasya-ekadeshadRuShTAnTAH_+_pAkaviShaye-vAdadvayam_2017-09-16


असमवायिकारणनाशेन गुणनाशः


दिक्‌पिण्डसंयोगरूपासमवायिकारणनाशेन परत्वादिनाशः | दिक्‌ इति द्रव्यम्‌ | दिशा सह संयोगो भवति | परत्वम्‌ अपरत्वञ्चेति गुणद्वयं भवति | दिक्‌ वस्तुतः एका एव; किन्तु उपाधिभेदेन अविछिद्यते, भिद्यते | अनेन समीपे विद्यमाना दिक्‌ इत्युक्ते समीपे विद्यमानं स्थानं; दूरे विद्यमाना दिक्‌ इत्युक्ते दूरे विद्यमानं स्थानम् | अतः दिक्‌ इत्येनन देशोपाधिना या दिक्‌ | अखण्डा दिक्‌ या भवति, तस्य भागाः तु भवन्ति; भागः इत्युक्ते एकैकं स्थानम्‌, एकैकोपाधिः; समीपे विद्यमाना दिक्‌ इयनेन दिशः मम समीपे विद्यमानभागः | एवमेव दूरे विद्यमाना दिक्‌ इयनेन दिशः मत्तः दूरे विद्यमानः भागः |


रामस्य सन्निहिता दिक्‌, रामस्य समीपे विद्यमाना दिक्‌ या भवति, तेन सह संयोगो भवति यस्य कस्यापि द्रव्यस्य | यथा घटस्य संयोगः रामस्य समीपे विद्यमानया दिशा सह भवति; तदानीं रामस्य कृते तत्‌ द्रव्यम्‌ अपरम्‌ | अपरम्‌ इत्युक्ते अत्र समीपम्‌ | परम्‌ अपरम्‌ इत्यनेन दूरं समीपं चेत्यर्थः | परत्वम्‌ इत्यनेन दूरत्वम्‌; अपरत्वम् इत्यनेन सामीप्यम्‌ | अतः रामस्य कृते अयं घटः अपरः इति चेत्‌, अस्मिन्‌ घटे अपरत्वम्‌ अस्तीति उच्यते | यदा च रामात्‌ दूरे विद्यमानया दिशा सह संयोगो भवति तस्य घटस्य, तदानीं यत्‌ अपरत्वं घटे अस्ति तन्नश्यति; परत्वं च तस्मिन्‌ घटे उत्पद्यते |


पुनः घटस्य संयोगः अस्ति रामस्य समीपे विद्यमानेन दिशः भागेन सह | तदा घटे अपरत्वम्‌ अस्ति, नाम समीपत्वम्‌ अस्ति | रामम्‌ अपेक्ष्य घटे अपरत्वम्‌ अस्ति | यदा दिशः एतेन भागेन सह घटस्य संयोगः नष्टः, तदा दिशः अन्येन भागेन सह—नाम इतोऽपि दूरे विद्यमानेन भागेन सह—संयोगो भवति; तदानीं घटे विद्यमानम्‌ अपरत्वं नष्टं; रामम्‌ अपेक्ष्य घटे परत्वम्‌ आगतम्‌ | अपेक्ष्य इत्यनेन 'अपेक्षते' इत्यस्य ल्यबन्तं रूपम्‌ | अप + ईक्ष्‌ + ल्यप्‌ | अस्मिन्‌ प्रसङ्गे 'अपेक्षया' इति नोपयुज्यते; 'अपेक्ष्य' इत्येव साधु रूपं भवति | रामम्‌ अपेक्ष्य इत्युक्ते 'with respect to rAma' | तर्हि रामम्‌ अपेक्ष्य घटः परः, घटे परत्वं; समीपे विद्यमानद्रव्यम्‌ अपेक्ष्य अयमेव घटः अपरः, घटे च अपरत्वम्‌ |


पिण्डः इत्युक्ते किञ्चन द्रव्यं; किं द्रव्यम्‌ इति निश्चितं नास्ति— घटः स्यात्, पटः स्यात्‌ | तर्हि दिक्‌पिण्डसंयोगरूपासमवायिकारणनाशेन परत्वादिनाशः | अनेन पूर्वं रामम्‌ अपेक्ष्य दूरे विद्यमानदेशोपाधिदिशा सह पिण्डस्य संयोगः आसीत्‌ | इदानीं समीपे दिग्भागेन सह पिण्डस्य संयोगः जातः | तदानीं परत्वं नष्टम्‌, अपरत्वञ्च व्युत्पन्नम्‌ | तत्र दिक्‌पिण्डसंयोगः इति गुणः पिण्डे, परत्वम्‌ इति गुणः अपि पिण्डे; दिक्‌पिण्डसंयोगः इति गुणः परत्वस्य समवायिकारणे विद्यमानः अपि च परत्वं प्रति कारणम्‌ | असमवायिकारणं कश्चन गुणः काचन क्रिया वा, समवायिकारणे स्थितं, कार्यं प्रति च कारणम्‌ | अतः दिक्‌पिण्डसंयोगः परत्वस्य असमवायिकारणम्‌ | इदानीं दिक्‌पिण्डसंयोगः नष्टः, तस्मात्‌ परत्वम्‌ अपि नष्टम्‌ | अतः असमवायिकारणनाशेन गुणनाशः |


Swarup – September 2017

9 - असमवायिकारणनाशेन गुणनाशः.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.