वर्धनी-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM
Jump to navigation Jump to search

भेदः एव पृथक्त्वमिति आक्षेपस्य निरासः


भेदस्य पृथक्तस्य च को विशेषः ?


भेदः - घटः पटः न, घटः पटात् भिन्नः इत्यादि प्रत्ययानाम् अन्योन्याभावः तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका क्रमशः सिद्ध्यते | पटाभावः घटे अस्ति | अन्यानि उदाहरणानि - रूपं न घटः इत्युक्ते घटभेदस्य रूपवृत्तित्वं सिद्ध्यते | उत्क्षेपणं न पटः घटत्वं पटत्वात् भिन्नम् | घटाभावः न पटाभावः इत्यादि प्रत्ययानां क्रियादिनिष्टत्वम् अपि अस्ति| विभक्तिभेदेन अर्थः न भिद्यते| भेदः अन्योन्याभावः गुणे अस्ति क्रियायां अस्ति प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र अस्ति |भेदः सर्वपदार्थवृत्तिः |अवधिभेदेन भेदः भिद्यते |


पृथक्त्वम् :- पृथक्त्वं गुणः - समवायिकारणेन द्रव्ये एव भवति न तु गुणदौ | गुणस्य कारणं गुणे न, अपि तु द्रव्ये एव भवति | गुणः नवद्रव्यवृत्तिः | नवद्रव्याणि विहाय तस्य वृत्तित्वं नास्ति |


भेदपृथक्त्ववैलक्षण्यम् :-भेदपृथक्त्वयोः मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति | प्राचीन नैयायिकानां मतं ' भेदः भिन्नः पृथक्त्वं भिन्नम्' इति | नव्यनैयायिकानां मतं ' भेदः एव पृथक्त्वम् ' इति | यत्र गुणत्वात् पृथक्त्वं गुणे न संभवति तत्र भेदः संभवति | पुनः यत्र द्रव्ये पृथक्त्वमिति गुणः अस्ति तत्र तस्मिन् अर्थे भेदः अपि भवति | रूपं घटात् पृथक् इति वाक्ये घटभेदः एव रूपे अस्ति न पृथक्त्वम्| अत्र पृथक्त्वभेदयोः वैलक्षण्यं प्रदर्शितम् |


भेदः एव पृथक्त्वमिति आक्षेपस्य निरासः

रूपं न रसः - एतस्मिन् वाक्ये रूपे रसस्य अन्योन्याभावः अस्ति | रसनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितरूपनिष्ठ अनुयोगिता| अयं विषयः प्राचीन नवीन नैयायिकैः च अङ्गीक्रियते |पूर्वपक्षिभिः आपादनद्वयम् आक्षिपति|


प्रथमम् आपादनम् :

'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत् मूर्तोत्पत्तिः द्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात् '


प्रथमतया मूर्तद्रव्यं तथा तस्य उत्पत्तेः द्वितीयक्षणे गुणः उद्भवति | नियतावधिकत्वं कस्यापि सिद्धगुणे न दृष्टः - भेदे एव दृष्टः| अतः पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वं भेदरूपत्वमेव इति पूर्वपक्षिणा प्रथमापत्तिः स्थापिता |


द्वितीयापादनम् :- ' भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्य अपि आवश्यकत्वम् '- द्वयोः आपादनयोः अनन्तरं सिद्धान्ती उत्तरयति ' तद्दोषतादवस्थम्' इति न च वाच्यम् - नाम पुनर्वचनेन तदेव दोषः पुनः आयाति इति |


तद्दोषस्य निवारणार्थं युतसिद्धत्वं वारणीयम् |कपालावधिकपृथक्त्वं घटे नास्ति - घटावधिकपृथक्त्वं कपाले नास्तीति स्वीकर्तव्यम् | घटः तस्य अवयवपरंपराः च समानदेशे सन्ति | घटकपालयोः परस्परावधिकपृथक्त्वं नास्ति | ततः युतसिद्धत्वं नास्ति | युतसिद्धत्वाभावात् तयोः संयोगदोषस्य वारणं सिद्ध्यते | अत्र घटः कपालात् भिन्नः इति वैलक्षण्यम् उत्पद्यते |


द्वयोः परमाण्वोः संयोगापत्तिः -


'न चैवं परमाणुद्वयसंयोगानुपपत्तिः तयोः अनाश्रितत्वात् ' इति वाच्यम् | तत्र स्वतन्त्रक्रियावत्वस्य निमित्तत्वात् ' इति पूर्वपक्षिणः वादः |


सिद्धान्ती वदति यत् परमाणुः अनाश्रितः, समवायेन आश्रितं नास्ति | पृथगाश्रयाश्रितत्त्वं नास्ति| स्वतन्त्रक्रियावत्वस्य निमित्तत्वात् द्वयोः परमाण्वोः संयोगः भवति


अवयवाभावात् परमाण्वोः समवायिकारणं नास्ति |


मूर्तविभुसम्योगापत्तिः -


विभुद्रव्यस्य अवयवाभावेन तस्य संयोगः मुर्तद्रव्येण कथं भवति इति प्रश्नः | तस्य उत्तरम् अस्ति यत् विभुद्रव्येषु संयोगः उपाधिभेदेन संभवति |


आहत्य संयोगः अवयवावयविभावः युतसिद्धत्वं पृथगाश्रयाश्रितत्त्वं विभागः इत्यनेक विषयचिन्तनेन पृथक्त्वम् अतिरिक्तः गुणः, भेदात् विलक्षणः गुणः | भेदः एव पृथक्त्वं न इति प्राचीन नैयायिकानाम् आशयः |


वर्धनी




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.