अखिला-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/akhila-bhaginyahvyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

पृथक्व्यवहारासाधारनं कारणं पृथक्त्वम् | सर्वद्रव्यवृत्ति |


पृथक्त्वम्‌


उत्पीठिकायां कश्चित् घटः, हस्ते अन्य घटः | अयं घटः अन्यघटात् पृथक् इति ज्ञानम् आनुभविकम् | पृथक्त्वमिति गुणः नवद्रव्यवृत्तिः | गुणः इत्यस्मात् केवलं द्रव्ये एव भवति, न गुणे कर्मणि इत्यादिषु द्रव्यातिरिक्तान्यपदार्थेषु |


भेदः


घटः पटः न, रूपं रसः न इति वाक्यप्रयोगेण अभावरुपज्ञानं यदुत्पद्यते तदेव भेदः | भेदः इत्युक्ते अन्योन्याभवः | भेदः इति पदार्थः सर्वेषु पदार्थेषु (सर्वत्र) वर्तते |


घटः रसात् पृथक् इति प्रयोगे तु रसे पृथक्त्वं नास्ति परन्तु घटभेदः एव | गुणे गुणस्य अनङ्गिकारात् | प्राचिननैयायिकानां मतं   इदम् | नव्यनैयायिकैः उक्तं - केवलं द्रव्यातिरिक्तपदार्थेषु भेदः इति किमर्थम्  ? सर्वत्र भेद एव भवतु, पृथक्त्वम् इति अपरस्य गुणस्य का आवश्यकता? तस्य समाधानम् अग्रे दीयते |


संयोगः


कस्मिन्श्चित् उत्पीठिकायां पुस्तकम् किंचित् अस्ति | पुस्तक-उत्पीठिकयोः संयोगः भवति इति निदर्शनम्  | पुस्तके पत्रैः भूयन्ते   | तयोः - पुस्तक-पत्रयोः संयोगः भवति किम् ? न भवतीति चेत् कुतः ? कुत्र संयोगस्य अङ्गिकारः कुत्र अनङ्गिकारः ? अस्य प्रश्नस्य उत्तरप्राप्त्यर्थम् एकस्य द्रव्यस्य संयोगः अन्येन द्रव्येण सह कदा भवति इति ज्ञानम् अपेक्षितम् |


यावत् पर्यन्तं पुस्तकं तिष्ठति, पत्राणि आश्रित्यैव तिष्ठति, पुस्तकस्य स्वनाशपर्यन्तं स्तिथिः तथा | तादृशसम्बन्धः पुस्तक-पत्रयोः मध्ये अस्ति | यत्र एकं द्रव्यम् अपरस्य अवयवः भवति तत्र ते द्वे द्रव्ये अयुतसिद्धे भवतः | इत्युक्ते अवयवपरम्परायाम् यानि द्रव्याणि सन्ति, तानि अयुतसिद्धानि | विपरीतत्वेन यत्र तादृशसम्बन्धः नास्ति, यत्र द्रव्यमेकम् अपरं द्रव्यम् आश्रित्यैव तिष्ठतीति नियमो नास्ति, तत्र ते द्वे द्रव्ये युतसिद्धे | यथा पुस्तक-उत्पीठिके | पुस्तकम् उत्पीठिकाम्‌ अनाश्रित्य अपि भवितुं शक्नोति, परन्तु पत्राणि विना स्थातुं न शक्नोति | आहत्य, पुस्तक-उत्पीठिकयोः मध्ये युतसिद्धत्वं, पुस्तक-पत्रयोः मध्ये अयुतसिद्धत्वम् | द्वे द्रव्ये युतसिद्धे स्तः चेत् तयोः संयोगः भवेत् इति नियमः |


पृथकाश्रयाश्रितत्वम् - युतसिद्धत्वम्


पृथगाश्रयाश्रितौ नाम पृथक्त्ववन्तौ यौ आश्रयौ तदाश्रितौ | पुस्तकस्य आश्रयः तस्य अवयवाः - पत्रादयः | तथैव उत्पीठिकायाः आश्रयः तस्याः अवयवाः - पादादयः | पुस्तकस्य अवयवाः उत्पीठिकायाः अवयवेभ्यः पृथक्‌ | तथैव विपरीतदिशि अपि  | तर्हि, द्वयोः अवयवसमुदाययोः अपि पृथक्त्वम्‌ इति गुणः वर्तते | अनेन द्वौ अपि अवयवौ पृथक्त्ववन्तौ (पृथक्त्ववान् X 2) आश्रयौ (अवयविनः आश्रयः X 2) | द्रव्यं स्वस्य पृथक्त्ववति आश्रये आश्रितः भवति इति पृथक्त्ववन्तौ यौ आश्रयौ तदाश्रितौ ‘पृथगाश्रयाश्रितौ’ |


पृथगाश्रयाश्रितौ इत्यनेन युतसिद्धौ, तस्मात् संयोगस्य सम्भावना | अस्माकम् उदाहरणे पुस्तक-उत्पीठिकौ पृथगाश्रयाश्रितौ अपि च युतसिद्धौ | अनेन तयोः मध्ये संयोगः भवितुम् अर्हति |


पुस्तक-पत्रौ पृथगाश्रयाश्रितौ न, अपि च अयुतसिद्धौ | अनेन तयोः मध्ये संयोगः कदापि न भवति |

कर्मजः संयोगजः वा संयोगः


हस्तपुस्तकसंयोगः भवति चेत् प्रथमं हस्ते काचित् क्रिया जाता, यया क्रियया हस्त-पुस्तकयोः संयोगः जातः | तर्हि, सः संयोगः कर्मजः संयोगः, कर्मणा संयोगः जातः इत्यस्मात् | हस्त-पुस्तकसंयोगः भवति चेत् काय-पुस्तकयोः संयोगः अपि भवति | सः संयोगः संयोगजः संयोगः यतोहि संयोगेन जातः अयं संयोगः |


प्राचिननैयायिकैः  संयोगस्य आधारेण पृथक्त्व-भेदयोः वैलक्षण्यं साधितम् | यत्र पृथक्त्वम् अस्ति (भिन्नदेशव्यापित्वं) तत्रैव संयोगः सम्भवति इति निर्णीतम् | भेदः तु न तथा, घट-कापलयोः मध्ये भेदः तु अस्ति परन्तु भिन्नदेशव्यापित्वं, पृथगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति | आहत्य यत्र भेदः तत्र संयोगः इति वक्तुम् अशक्यम् |


अवधिः


अवधित्वम्‌ इति स्वरूपसम्बन्धविशेषः | फलं वृक्षात्‌ पतति - विभागः इति गुणः द्विनिष्टः, वृक्षे अपि फले अपि | ध्रुवमपायेऽपादानम्‌ - अपाये (वियोगे) यत् ध्रुवं (यस्मात् वियोगः) तस्य अपादानसंज्ञा | अस्मात्  पञ्चमिविभक्तिः |


सावधिकपदार्थाः  


न्ययशास्त्रे सावधिकपदार्थः चत्वारः - संयोगः, विभागः, पृथक्त्वम्, भेदः |


संयोगः  घट-भुतलयोः संयोगः इति स्तिथौ संयोगः उभयत्र विद्यमानः एक एव, स च द्विनिष्टः | स्वभावेन न सावधिकः | परन्तु प्रतीतिवशात् सावधिकत्वम् तस्मिन् आरोपितम् | घटावधिकः संयोगः भूतले, भूतलावधिकः संयोगः घटे इति | नियतावधिकः निखिलावधिकः नास्ति संयोगः |


विभागः संयोगः नाशकः विभागः | संयोगस्यैव स्थिथिः अस्ति विभागस्यापि |


पृथक्त्वम् पृथक्त्वं न द्विनिष्टं परन्तु एकनिष्टम्, स्वभावेन सावधिकम् | पृथक्त्वं नियतावधिकम् | वृक्षः फलात् पृथक् | वृक्षे फलावधिकं पृथक्त्वं | वृक्षे विद्यमानं पृथक्त्वम् एकमेव परन्तु तस्य अवधयः अनेके  | वृक्षं विहाय विश्वे विद्यमानाः द्रव्यपदार्थाः तेषां अवधिकत्वम् अस्ति वा वृक्षे? स्वाश्रयावयवपरम्परायां यानि यानि मूर्तद्रव्यानि भवन्ति, तानि विहाय विश्वे  यावद्द्रव्यम्‌ अस्ति, तदवधिकत्वं भवति पृथक्त्वे | अवधिसमुदायभेदेन पृथक्त्ववैलक्षण्यं सिध्यति, इति पृथक्त्वं अनेकावधिकम् न निखिलावधिकम् |


भेदः भेदः नित्यः सर्वदापि भवति, स्वाभेवेन सावधिकपदार्थः अपि | भेदः अभावः इति भेदस्य अवधेः प्रतियोगी इति उच्यते |  यत्र यत्र भेदविशयप्रतितिः भवति, तत्र अवधिः (प्रतियोगी) इति विषयः नितारं आवश्यकः | आहत्य भेदः नियतावधिकः | प्रतियोगी स्वस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन स्वस्मिन् भवति | प्रतियोगिनं (स्वं) विहाय जगति अन्यत्र (सर्वत्र) भेदः भवति | परन्त्रु भेदस्थले  प्रतियोगी एव अवधिः, तर्हि भेदः एकावधिकः, न निखिलावधिकः |


भेदः एव पृथक्त्वम्‌ इति आक्षेपस्य निरासः


सिद्धन्ती (प्रचीननैययिकाः) -  कपालभूतलयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वेन तयोः संयोगः सम्भवति  | पृथकाश्रयाश्रितत्वाभावात् (स्वावयवपरम्पराघटितौ घटकपालौ) घटकपालयोः मध्ये तादृश (कर्मजः) संयोगः वा, संयोगजः संयोगः वा न भवति |


पूर्वपक्षी (नव्यनैयायिकाः) - पृथक्त्वभेदयोः मद्ये भेदः नास्ति, पृथक्त्वं भेदः एव इति साधनार्थम्  आपादनद्वयं प्रदर्शयति |


अ) रूपदिगुणेषु नियतावधिकत्वं नास्ति | पृथक्त्वे नियतावधिकत्वस्य अङ्गिकारेण पृथक्त्वमिति गुणः न |


आ) यदि पृथक्त्वमिति गुणः इति अङ्गीकुर्मः, नियतावधिकत्वस्यैव निखिलवाधिकत्वमपि स्यात्, इत्युक्ते भुतालवधिकत्वस्य इव कपालवधिकत्वस्य अपि आवश्यकता स्यात् घटपृथक्त्वे |


कपालावधिकपृथक्त्वं घटे इति स्वीक्रियते चेत्, घटकपालौ परस्परावधिकपृथक्त्वाश्रयौ भवतः | कपालावधिकपृथक्त्वं घटे चेत् घटावधिकपृथक्त्वं कपाले स्यात् | अनेन घटकपालौ युतसिद्धौ इति आपतितम् | युतसिद्धेन तयोः संयोगापत्तिः | उभाभ्यां पक्षाभ्यां अपि घटकपालयोः संयोगः न अभिमन्यते, स न इष्टः अपि | घटकपालयोः युतसिद्धत्वं वारणीयं भवति, तदर्थं सिद्धन्तिना विभागस्य उदाहरणं स्वीक्रियते |


विभागः इति मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानः कश्चित् गुणः | स्वभावेन द्विनिष्टः, सावधिकः न | विभागस्य न निखिलावधिकत्वम्‌ अपि तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव |  तस्मिन् अवधित्वम् आरोप्यते प्रतीतिवशात् | विभागस्य  एकस्मिन् स्थले अवधिकत्वं वार्यते, अपरस्मिन् स्थले आरोप्यते (स्वीक्रियते) | अत्र निखिलवधिकत्वं नास्ति, तथैव पृथक्त्वे अपि | घटपृथक्त्वस्य अवधिकत्वम् एवम् -  स्वाश्रयः यः घटः, तद्विहाय ये ये पदार्थाः, तदवधिकत्वं घटे घटपृथक्त्वे | स्वाश्रयः घटः, सः यस्मिन्‌ देशे व्याप्तः, तावन्मात्रदेशे व्याप्ताः ये अवयवाः, तदवधिकत्वं घटपृथक्त्वे नास्ति | आहत्य घटकपालयोः परस्परावधिकपृथक्त्वं नास्ति | परस्परावधिकपृथक्त्वं नास्ति चेत् युतसिद्धत्वम् अपि नास्ति | युतसिद्धत्वाभावात् संयोगापत्तिः अपि निवारिता |


भेद एव पृथक्त्वम् इति भवति चेत् घटकपालयोः संयोगापत्तिः भवति | तस्य निवारणार्थम् पृथक्त्वमिति भिन्नगुणः स्वीकृतः, यः सर्वद्रव्यवृत्तिः | अन्ततः भेदः पृथक्त्वम् न इति साधितम् |


द्वयोः परमाण्वोः संयोगापत्तिः


यौ पृथगाश्रयाश्रितौ तयोः संयोगः भवतीति दृष्टम् | परमाणोः आश्रयः नास्तीति तयोः संयोगः कथम् ? परमाणुः स्वतन्त्रक्रियावान् | स्वतन्त्रक्रियावतोः संयोगः भवति |


मूर्तविभुसंयोगापत्तिः


विभवः अनाश्रिताः , तस्य अवयवः नास्ति | तर्हि, मूर्तविभुसंयोगः कथं सम्भवति ? तत्र उपाधिभेदात्‌ तादृश संयोगः पृथक्त्वम् इत्यादयः गुणाः |


निगमनम्


कपालस्य आश्रयः कपालिका (पृथकाश्रयः), घटस्य च कपालः (पृथकाश्रयः), इत्यनेन घटकपालौ पृथकाश्रयाश्रितौ | तर्हि घटकपालयोः संयोगः भवति वा इति पुनः पूर्वपक्षी आपादयति | तस्य समाधानं ददाति सिद्धन्ती - समानदिग्भागव्यापिनां घटावयवपरम्परागतानां कपालकपालिकादीनां परस्परावधिकपृथक्त्वम् न भवति | समानदिग्भागव्यापिनाम्‌ इत्युक्ते समानदेशे व्यापिता, यस्मिन् देशे कपालः अस्ति, तस्मिन्नेव देशे कपालिकापि | पृथक्‌-पदस्य स्थाने भेदः इति स्वीकुर्मः चेत् तादृश अर्थः न आयाति |  पृथक्त्वस्य कृते भिन्नदेशः अपेक्षते, भेदस्य तथा नास्ति |  तादृश पृथक्त्वरूपगुणेन पृथक्त्वप्रकारकं ज्ञानम् उत्पद्यते  | एतत् ज्ञानं भेदेन असम्भवः इति भेदः पृथक्त्वम् न इति साधितम् |


हस्तः वृक्षात्‌ पृथक्‌' इति स्थितौ वृक्षः अवधिः, वृक्षे अवधित्वम्‌ | 'हस्तः वृक्षात्‌ भिन्नः' इति स्थितौ वृक्षः प्रतियोगी (अवधिः), वृक्षे प्रतियोगिता (अवधित्वम्) | पृथक्त्वस्थले एकमेव पृथक्त्वम्, तत् अनेकावधिकम् | भेदः तु तथा न | भेदः एकावधिकः (प्रतियोगी एव अवधिः ) परन्तु एकस्मिन् आश्रये भिन्न-भिन्न-भेदाः भवेयुः | प्रतियोगिताम् ज्ञात्वा केन अवच्छिन्ना इति ज्ञानं भवति | धर्मावच्छिन्नत्वं, तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वं च भवति प्रतियोगितायाम् | तदवगम्य एव भेदावगमनं भवति | पृथक्त्वविषये तथा न, इत्यपि भेदपृथक्त्वयोः मद्ये अपरं वैलक्षन्यम् |


आहत्य भिन्नभिन्न-नियमान् अवलम्ब्य तर्कान् अधिकृत्य  पृथक्त्वम् इति भेदः न अतिरिक्तगुणः  इति पर्यवसितम् |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.