जयन्ती-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/jayanti-bhaginyahvyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

भेदः एव पृथक्त्वम् इति आक्षेपस्य निरास:

----------------------------------------------


विद्याधर्या: ग्रन्थकार: भेदपृथक्त्वयो: वैलक्षण्यं कथं प्रतिपादयति इति द्रक्ष्याम:


अस्य विषये तस्य मतं प्राचीनानां  मतम् अनुसरति I


भेदपृथक्तवविषये द्वयो: पक्षिणो: मध्ये कुत्रचित् सम्मति: , कुत्रचित् मतभेद: I


१. भेद: इति अन्योन्याभावक: पदार्थ: I सप्त पदार्थवृत्ति : I द्रव्ये, गुणे, सामान्ये, विशेषे, समवाये, अभावे, कर्मणि च वर्तते I घट: पटो  न , घट:  पटात्  भिन्न:  इत्यादौ   प्रत्ययौ घटे विध्यमानम् पटाभावं  सूचयत: I अस्य विषये द्वयोः  पक्षिणो: सम्मति: I


२. पृथक्त्वं  कदापि अपरस्मिन् गुणे न भवितुम् अर्हति I रूपं घटात् पृथक् इति प्रत्ययेन घटपृथक्त्वं  रूपे  वर्तते इति दृश्यते I परन्तु  गुणरूपं  " रूपम्" कथं वा पृथक्त्वम् इति अन्यत् कार्यम् जनयितुं शक्नोति ? अत: रूपम् घटात्  भिन्नम् । इयं भिन्नता अन्योन्याभावं सूचयति । अपि सर्वत्र वर्तते । पृथक्त्वस्य वैलक्षण्यं नवद्रव्यवृतित्वम् अस्ति । अत: द्वयो: साम्यत्वं न ।


३. पृथक्त्वस्य लक्षणम् अस्ति यत् पृथक्त्वम् पृथक्  व्यवहारस्य  असाधाराणं कारणम्  ।


कुत्रचित् व्याकरणरीत्या पृथक्त्वभेदयो: वैलक्षण्यं साध्यते । ”पृथक्त्वे अवधिवाचकपदस्य पञ्चम्या: , आश्रयवाचकपदस्य प्रथम्या: च प्रयोग: । भेदस्स्थले द्वयो: पदयो: प्रथम्या: प्रयोग:” I परन्तु भेदस्स्थले अपि  घटः पटात् भिन्न: इत्यस्य वाक्यं भेदम् एव सूचयति I भेदस्स्थले ‘ नञ्’ पदप्रयोगात् विभक्ति भिन्नता दृश्यते I अनेन तयोः अर्थभेद: न साध्यते इति नवीना: तर्कयन्ति I   यथा 'कृ'  धातु: 'यत्' धातो: भिन्न: इति बोध: केवलं कर्मपदप्रयोगेन  न  जायते । तथैव  व्याकरणेन तयो: वैलक्षण्यम् न विशदी क्रियते ।


‘भेद: एव पृथक्त्वम् ' इत्यस्य निराकरणं ग्रन्थकार: अर्थरीत्या कथं व्यवस्थापयति इति अग्रे पश्याम ।


अस्य प्रारूप: एवं भवति - प्रथमं  पूर्वपक्षिण: वादं आक्षेपरूपेण  , अनन्तरं ग्रन्थकारस्य प्रतिभाषा इति  ।


आक्षेप: १:


भेदेन सर्वं निर्वाह्यते । पृथक्त्वस्य अपेक्षा एव न उदेति ।


परिहार:


संयोगस्य आधारेण पृथक्त्वस्य गुणरूपं  अपि च पृथक्त्वस्य अपेक्षां प्रकटयति ग्रन्थकार: ।


संयोग: तत्र तत्र जायते यत्र  क्रियया, संयोगेन वा एकस्य मूर्तद्रव्यस्य मूर्तान्तरेण संयोग: उद्भवतिI   नियमानुसरेण यदा हस्तपुस्तकयो: संयोग: जायते हस्तगतक्रियया तदा अवयविनि अपि पुस्तकशरीरयो: संयोगज: संयोग: उद्भवति । यथा  हस्तक्रिया हस्तपुस्तकसंयोगं प्रति कारणम्, तथा हस्तपुस्तकसंयोग: एतं संयोगज: संयोगं प्रति कारणम् भवति ।


परन्तु मूर्तान्तरस्य अविध्यमानत्वे, यया क्रियया  वा संयोगेन अवयवसंयोग: जायते, अवयविनि संयोगः न जायते । नाम कपाले विध्यमानया  क्रियया घटस्य निर्माणम् । परन्तु  कपालद्वयसंयोगेन वा  कपालक्रियया घटे संयोग: सर्वथा न जायते । यदि  घटे संयोग: जायते इति स्वीक्रियेत, तर्हि घटकपालयोः संयोग: भवति  इति आपद्यते  । परन्तु अयं संयोग: असम्भव:,  अनुभवविरुद्ध: । तर्हि संयोग:  कुत्र  कुत्र जायते , कुत्र न ? अस्मिन्  प्रक्रमे, कपालघटौ  युतसिद्धौ न । स्वाश्रयौ स्वातन्त्र्येण न तिष्ठत:। समानाश्रयौ  तिष्ठत: । अत: न तयो: पृथगाश्रयाशृतत्वम् । एतस्मात् संयोग: न सम्भवति । आहत्य पृथगाश्रयाशृतत्वयो: एव संयोग:  भवति । अत: पृथक्त्वेन एव साधयितुं शक्यते  संयोगस्य  उपपत्तिः  I अनेन पृथक्त्वस्य अपेक्षा साधिता  I पृथक्त्वम् इति कश्चित् गुण: येन द्वयोः मूर्तद्रव्ययोः संयोग: संभवति I


आक्षेप: २:

पृथक्त्वस्य गुणत्वेन न अङ्गीकार: । पृथक्त्वम्  द्रवोत्पत्तिद्वितीये क्षणे सृष्टं   गुणरूपं चेत् तस्य नियतावधिकत्वं न स्यात् । दोषपूर्णम्  । संयोगादि सिद्धानां गुणानां नियतावधिकत्वं न दृश्यते । अत: पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात् गुणेषु न गणनीय:।


परिहार:

पृथक्त्वं  भेदेन असदृशं  द्रव्येषु एव विध्यते । द्रव्योत्पत्ते: अनन्तरक्षणे एव उद्भवति यथा अन्या: गुणा: उद्भवन्ति । गुणेषु विभाग:, संयोग: च सावधिकौ,  यद्यपि तयो: नियतावधिकत्वं न ।


आक्षेप: ३ :

यदि पृथक्त्वम् गुण: इति स्वीक्रियेत, तर्हि विनानियमनं अवधिकत्वं भवेत् यतोहि कोपि नियमः न स्थापितः । पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्यात् । यथा भूतलावधिकत्वं घटे , तथा कपालावधिकत्वं अपि घटे भवतु ।


परिहार:

विभाग: इति गुण: द्रव्योत्पत्ते:अनन्तरक्षणे जायते । संयोगस्य नाशेन जायमानस्य विभागस्य आश्रय: अवधि: च संयोगस्य आश्रय: अवधि: चैव। संयोगस्स्थले घटावधिक संयोगः भूतले इति चेत् घटभूतलयो: विभाग: य: अनयो: संयोगनाशेन जायते, एतस्मिन् विभागस्स्थले  घटावधिक विभाग: भूतले इति नियमेन स्वीक्रियते । अपर: अवधि: न स्वीक्रियते  । तथैव द्रव्योत्पत्ते: अनन्तरक्षणे जायमाने पृथक्त्वे अपि अवधिकत्वं नियम्यते । द्रव्यपरंपरायां परमाण्वन्तम् ये अवयवा: समवायेन सन्ति, तदवधिकत्वं पृथक्त्वे न स्वीक्रियते  । अत: कपालावधिक पृथक्त्वं न कदापि घटे । अनेन पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं न विध्यते ।


आक्षेप: ४:

द्रव्यपरम्परायां विध्यमानयो: परमाणुद्वयो: संयोग: कथं वा जायते यद्यपि अनाश्रितयो: तयोः अवयवरूपेण समवायी कारणं न विध्यते ?


परिहार:

परमाणव:  स्वतन्त्रक्रियावन्त: । स्वतन्त्रक्रियावत्वात्   परमाणुद्वयो: स्थानभेद: येन संयोग: जायते । अत: परमाणुविषये विनाश्रयं संयोग: उत्पद्यते  ।


आक्षेप: ५:  

मूर्तद्रव्यस्य विभुना संयोग: कथं जायते यद्यपि  पृथगाश्रयाशृतत्वम्  विभुद्रव्यस्य  नास्ति ?


परिहार:

मूर्तविभुसंयोगे मूर्तद्रव्यस्य एकस्य पृथगाश्रयाशृतत्वम् पर्याप्तम् येन द्वयो: संयोग: भवति ।


आक्षेप: ६:

घटकपालविषये घटस्य आश्रय: कपाल:, कपालस्य आश्रय: कपालिका । द्वयो: पृथगाश्रयाशृतत्वम् दृश्यते येन घटकपालयोः संयोग: स्यात् ।


परिहार:

समानदेशवर्तत: घटकपालौ । घटस्य परम्परायां विध्यमानानां अवयवा: समानदिग्व्याभागव्यापिना : । समानदेशवृत्तित्वात् दिगुपाधिभूतेषु मूर्तद्रव्येषु परस्परपृथक्त्वं न सम्भवति ।


इत्थं ग्रन्थकारेण ' भेद: एव पृथक्त्वम् ' इति पूर्वपक्षिण: स्वीकार: निरस्त:  । पृथक्त्वं भेदात् अतिरिक्तं इति व्यवस्थापित: ।




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.