माला-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/mala-bhaginyahvyakhyanam
Jump to navigation Jump to search


भेद: एव पृथक्त्वम् इति आक्षेपस्य निरास:[edit source | hide | hide all]

प्राचीनानामतानुसारेण  भेद: पृथक्त्वं  च भिन्नौ पदार्थौ| नवनैयायिकानां मतानुसारेण भेद: च पृथक्त्वं समानमेव। अस्मिन् विषये तर्क: कथं जायते इति पश्याम:|


भेद:

भेद: इति पदार्थ: सप्तसु पदार्थेषु वर्तते यथा कर्म, गुण, सामान्य, समवाय इत्यादि। भेद: इत्युक्ते अन्योन्याभाव:। प्रतीतिः भवति पट: घट: न अथवा पट: घटात् प्रुथक्। प्रत्येक: पदार्थ: तादात्म्यसम्बन्धेन स्वस्मिन् तिष्ठति अत: अन्यत्र तस्य अन्योन्याभाव: अथवा भेद: वर्तते। प्रतीत्यां  प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदाभ्यां प्रथमा विभक्ति: भवति यथा घट: भूतलं  न। अथवा पञ्चमि विभक्तिं प्रयुज्य घट: भूतलात् भिन्न:।


अत्र धेयं यत् प्रतियोगिभेदेन भेद: भिध्यते। भेदस्थले प्रतियोगी एव अवधि: भवति। अवधि: इति  स्वरूप सम्बन्ध विषय:| घट: पटात् भिन्न: इति यदा प्रतीतिर्जायते, तदा यस्मात् भेद: अस्ति, तस्य नाम अवधि: भवति| अवधिभेदेन भेद: भिद्यते। यथा घट: भूतलात् भिन्न:। अत्र भूतलं अवधि: भेदस्य। भूतलावधिक: भेद: घटे वर्तते। भूतलत्वावछिन्न तादात्म्यसम्बन्धावछिन्न अवधित्वं वर्तते भूतले|


पृथक्त्वम्


पृथक्त्वम् इति गुण: नवसु द्रव्येषु एव वर्तते। भूतलं घटात् प्रुथक् इति प्रत्य: जायते। अत्र पृथक्त्वं भूतले अस्ति। घट: अवधि:। घटावधिक: पृथक्त्वं भूतले वर्तते। तथा भूतलं पटात् पृथक्, वुक्षात् पृथक्, पुस्तकात् पृथक् इति प्रतीतिर्जायते। पृथक्त्वं यद्यपि अनेकावधिक: नाम बहव: अवधय: भवितुम् अर्हति, तथापि एकं एव पृथक्त्वं वर्तते भूतले। गुणत्वात् पृथक्त्वं भिद्यते तदाश्रयभूत द्रव्येण। पृथक्त्वस्य समवायी कारणं द्रव्यम् इति कृत्वा द्रव्याश्रये तिष्ठति। द्रव्योत्पत्ते: द्वितीयक्षणे पृथक्त्वम् इति गुणः उत्पद्यते| भूतलविशिष्टपृथक्त्वं  घटविशिष्ट्पृथक्त्वात् भिन्नं । अपि च गुणत्वात् गुण: न कदापि गुणे भवितुम् अर्हति। यथा रूपे। गुणस्य समवायि कारणं द्रव्यं न तु गुणः| रूपं घटात् पृथक् इति प्रत्यये भॆद: एव निर्दिश्यते न तु पृथक्त्वम्।


अत्र सिद्धान्तिन: नवनैयायिका: च अङ्गीकुर्वन्ति यत् भेद: सर्वत्र वर्तते यतोहि तस्य सर्वपदार्थव्रुत्ति:। अनन्तरं  गुण: गुणे न भवति इत्यपि अङ्गीकुर्वन्ति। तस्मात् नूतनै: मन्यते यत् भेद: एव भवतु सर्वत्र। प्रुथक्त्वगुणस्य आवश्यकता  नास्ति। तेषां चिन्तनमस्ति यत् विभक्तिभेदेन अर्थभेद: न भवति।


नियतावधिकत्वम्


पृथक्त्वं च भेद: सावधिक पदार्थौ। नियमेन् अवधि: भासते। व्यवहारे घट: पृथक् अथवा घट: भिन्न: इति पर्याप्तं  नास्ति। कस्मात् पृथक्, कस्मात् भिन्न: इति आकाङ्क्षा भवति। अत: द्वावपि नियतावधिकपदार्थौ| संयोग: विभाग: च तथा नास्ति| कुत्रचित् अवधि: स्वीक्रियते, कुत्रचित् वार्यते द्विनिष्ठत्वात् | तयो: नियतावधिकत्वं नास्ति| प्रतीतिवशात् अवधि: आरोप्यते |

संयोग:


इदानीं संयोग: कुत्र भवति इति द्रष्टव्यम| युतसिद्धयोरेव संयोग: जायते| युतसिद्ध: इत्युक्ते किम् ? पृथक् आश्रये आश्रित:| अन्यथा सिद्धि:भवेत् | यथा वृक्ष: हस्त: च| वृक्ष: स्वस्य आश्रयेषु अथवा अवयवेषु आश्रित:| हस्त: च स्वस्य अवयवेषु आश्रित:| द्वावपि पृथक् स्थ: अत: तयो: संयोग: सम्भवति| पृतगाश्रयाश्रितयोरेव युतसिद्धत्वं सम्भवति| भिन्नदेश: अपेक्षित:| हस्तवृक्षयोर्मध्ये कर्मज: संयोग: जायते यतोहि क्रियया संयोग: जायते| यदा हस्तवुक्षयोः संयोगेन कायवृक्षयोर्मध्ये संयोग: जायते तदा संयोगज: संयोग: जायते| शरीरोहस्तयोर्मध्ये कार्य कारण भाव: अस्ति| क्रिया प्रथमथया हस्ते जायते यत् कर्मज: संयोग: इत्युच्यते, अनन्तरं काये यत् संयोग: जायते तत् संयोगज: संयोग:| अवयवे प्रथमथया क्रिया जायते अनन्तरं अवयविनि| परन्तु कपाल घटयोर्तथाविधत्वाभावात् तयोर्मध्ये संयोग: न सम्भवति| एकस्मिन्नेव देशे स्तिथ: अत: तौ अयुतसिद्धौ स्थ:| पृतगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति अत: समवाय सम्बन्ध: एव भवति तयोर्मध्ये| घटस्य समवयी कारणम् भवति कपाल:| नाशपर्यन्तं घट: स्वस्य कपलमाश्रित्य तिष्ठति| अवयवावयविनो: समवाय सम्बन्ध: वर्तते | अनेन सिद्धयति यत् पृथक्त्वं इति गुण: अस्ति द्वौ द्रव्ययोर्मध्ये, येन संयोग: सम्भवति| भेदेन संयोग: न सम्भवति| घट कपालयोर्मध्ये भेद: तु अस्ति किन्तु संयोग: न जायते| विद्याधरी ग्रन्थे लिखितं अस्ति “तर्हि सिद्धं न: समीहितम् गुणान्तरं पृथक्त्वम्”| अनेन पृथक्त्वभेदयोर्मध्ये वैलक्षण्यं साधितं|


निखिलावधिकत्वम्


यस्य पदार्थस्य अवधि: स्वं विहाय सर्वत्र वर्तते तद्पदार्थ: निखिलावधिक: इत्युच्यते| परन्तु जगति तथा न भवत्येव| भेदस्थले, पृथक्त्वस्थले, विभागस्थले, संगोगस्थले च न भवति| पृथक्त्वस्थले घटस्य अवयवपरम्परायां ये कपाल: कपालिका: सन्ति, ते घटस्य अवधय: न भवन्ति यतोहि ते एकस्मिन् देशे व्याप्ता:| भेदस्थले प्रतियोगी एव अवधि:| प्रतियोगिनं विहाय तस्य अवधि: अन्यत्र न भवति| प्रतियोगि भेदेन भेद: भिद्यते|

भेद: एव पृथक्त्वम् इति आक्षेपस्य निरास:[edit source | hide]

तर्हि नवनैयायिकानामतानुसारेण पृथक्त्वं एव भेद:| विद्याधरी ग्रन्थे अस्मिन् विषये पूर्वपक्षिण: आपादनद्वयं अस्ति| “न च गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात् भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकस्यापि आवष्यकत्वात तद्दोष तादवस्थ्यमिति वाच्यम् “|


अत्र ‘न च’ इति शब्दस्य ‘वाच्यम्’ इत्यनेन अन्वय: भवति| सिद्धान्ती वदति गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात् भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकस्यापि आवष्यकत्वात तद्दोषतादवस्थ्यमिति  न च वाच्यम् |


प्रथम: आपादनमस्ति गुणरूपस्य तस्य (पृथक्त्वस्य) रूपादिवत मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभाव:| पृथक्त्वगुण: मूर्तद्रव्यस्य उत्पत्ते: प्राक् द्वितीयक्षणे जायमान:| परन्तु नूतनाः न मन्यन्ते यत् पृथक्त्वं इति एक: गुणः अस्ति यतोहि अन्येषु  सिद्धगुणेषु नियतावधिकत्वं नास्ति यथा संयोगस्थले अथवा विभाग, रूप, रस, गन्धस्थले इत्यादि| यत्र पञ्चमी विभक्ति उपयुज्य नियतावधिकव्यवहार: जायते तत्र भेद: एव भवतु इति तेषां आशय:| भेदे तु नियतावधिकव्यवहार: भवत्येव अत: भेद: एव भवतु इति तेषां मतम्| तर्हि सिद्धन्ती वदति एवम् अस्ति चेत् कपालघटयोर्मध्ये  संयोगस्य सम्भावना पुनः भिन्नाश्रयाश्रितत्वात भवति, यत् दोषपूर्ण: अस्ति|


नूतनानां द्वितीयापादनमस्ति भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकता| अत्र यदि ते नियतावधिकत्वं पृथक्त्वे स्वीकुर्वन्ति, तदा तत्र नियामकं किमपि नास्ति इति कृत्वा परस्पर अवधिकत्वं भवेत् यथा भूतलावदिकत्वं इव कपालावधिकत्वमपि इति तेषां मतम्|


तर्हि सिद्धान्ती उत्तरयति यत् यदि तादृश कपालावधिकपृतक्त्वं घटे भवति, तर्हि पूर्वम् दृष्ट: संयोगापत्ति: अयुतसिद्धयोर्मध्ये आगच्छति| कपालघटयोर्मध्ये युतसिद्धत्वं तु नास्त्येव| तेषां प्रुतगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति अत: युतसिद्धत्वं नास्ति| पूर्वपक्षी अपि एतत् अङ्गीकुर्वन्ति यत्  घटकपालयोर्मध्ये संयोग: विभाग: तु न जायते| यदि निखिलावदिकत्वं अस्ति तर्हि एतादृशं कपालावधिकपृथक्त्वं घटे सम्भवति| परन्तु तत् तु विश्वे नास्ति

एव| तर्हि सिद्धान्ती वदति कपालावधिकभेद: घटे नास्ति इति वर्णयितुं न शक्यते किल? घट: कपालात भिन्न: एव अत: पृथक्त्वभेदयोर्मध्ये वैलक्षण्यं सिद्ध्यति|


अनन्तरं सिद्धान्ती द्वितीयापादनस्य निवारणर्थं उदाहरणरीत्या वदति “वक्ष्यमाणविभागस्य द्रव्योत्पत्तिद्वितीयादिक्षणेषु जायमानस्यापि न निखिलावधिकत्वं किन्तु स्वनाश्यसंयोगाश्रयावधिकत्वमेव हि नियमेन स्वीक्रियते”| तादृश भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि इति तदा वक्तुं शक्यते यदा निखिलावधिकत्वं स्वीक्रियते| विभाग: स्वेन नाश्य: य: संयोग: तदधिकरणे एव जायते| अत्र विभागस्थले किञ्चित् अवधिकत्वं स्वीक्रियते किञ्चित् अवधिकत्वं वार्यते यतोहि विभाग: द्विनिष्ठ:| यदि हस्त: वृक्षात विभक्त: इति व्यवहार: जायते, तर्हि वृक्षावधिक: विभाग: हस्ते भवति न तु वृक्षे अपि| विभागस्थले अपि निखिलावधिकत्वं नास्ति इति उक्त्वा सिद्धान्ती उत्तरयति यत् आपादनं दोषपूर्णं|


तथैव पृथक्त्वस्थले अपि घटकपालयो: मध्ये परस्परावधिकपृथक्त्वं न भवति| स्वावयवपरम्परायां ये पदार्था: स्वस्मिन् विद्यमानपृथक्त्वे तदवधिकत्वं नास्ति| स्वाश्रय: घट: स: यस्मिन् देशे व्याप्त: तावन्मात्र देशे व्याप्ता: ये अवयवा: यथा कपाल: कपालिका च, तेषां अवधिकत्वं घटपृथक्त्वे नास्ति अत: निखिलावधिकत्वं नास्ति| यदा निखिलावधिकत्वं नास्ति, तदा पुनः तद्दोषतादवस्थ्यं इत्युक्ते संयोगापत्ति: इति नास्ति| घटकपालयो: संयोग: इति नास्ति| युतसिद्धत्वं वार्यते| इदानीं पृथक्त्वस्य स्थाने यदा भेद: स्थापयाम: तर्हि कपालभेद: घटे, कपाले च घट भेद: भवति| अनेन तयो: मध्ये युतसिद्धत्वं स्यात् अनन्तरं संयोग: स्यात्| परन्तु वयं जानीम: पृथागाश्रयाश्रितयोर्मध्ये  एव संयोग: सम्भवति| तस्मात् पृतक्त्वभेदयो: वैलक्षण्यं अस्ति इति स्वीकरणीयम् भवति|


आहत्य भेदस्थले प्रतियोगिताया: महत्वं, पृथक्त्वस्थले पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य महत्वं, संयोग विभागपृथक्त्वस्थले अवधिकत्वं, नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वं  इत्यादि विषयाणां चिन्तनेन वयं स्पष्टतया जानीम: यत् भेद: पृथक्त्वं च भिन्नौ पदार्थौ|


माला - May 2017




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.