निरञ्जन-महोदयस्य व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/niranjana-mahodayasyavyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

पृथक्त्व-भेदयोः परस्परवैलक्षण्यम् किम् इति सारांशरूपेण वक्तव्यम् इति आशयः। एतस्मिन् कार्ये संयोगः माध्यमम् भवति |


घटपटयॊः संयॊगः भवति किन्तु समवायिकारणत्वात् घटकपालयॊः संयॊगः कदापि न भवति इति तु प्रसिध्दः सर्वैः मतैः अङ्गीकृत: विषय: |


कुत्र कुत्र संयोग: जायते इति प्रश्न: | यदि द्रव्यद्वयं प्रत्येकं  स्वस्य पृथक्त्ववति आश्रये आश्रित: तर्हि तौ पदार्तौ पृथगाश्रयाश्रितौ  तस्मात् युतसिद्धौ | अतः तयोः संयोगः भवति | तयोः आश्रयौ असमानदिग्भागव्यापिनौ |


घटपटयोः संयोगस्य संभवः अस्ति यतोहि घटपटौ पृथगाश्रयाश्रितौ घटस्य अवयवाः पटस्य  अवयवेभ्यः पृथक् | परंतु समानदिग्भागव्यापिनि घटकपालावयविनि आश्रितयोः घटकपालयोः संयोगः तु न भवत्येव | कपालः कपालिका च पृूथक्  न यतः भिन्नदेशे न स्तः ।


पृथक्त्वं भेदः च नियतावधिकौ इत्युक्ते यदा यदा तयोः विषयकव्यवहारः भवति तदा नियमेन अवधेः उल्लेखः अवश्यं भवति | घटः पटात् पृथक् इति प्रतीतिः | तत्र पृथक्त्वस्य आश्रयः घटः, अवधिः पटः च पटावधिकपृथक्त्वं  घटे इति नित्य व्यवहारः | घटः पटः न इति प्रतितौ भेदस्य आश्रयः घटः अपि पटः अवधिः पटावधिकभेदः घटे इति नित्य व्यवहारः भवति | अतः पृथक्त्वं भेदः च नियतावधिकौ किन्तु संयोगः विभागादि गुणाः न नियतवाधिकाः |


यस्यां व्यक्तौ कश्चन सावधिकपदार्थः वर्णनीयः ताम् आश्रयभूतव्यक्तिं  च विहाय अतिरिक्तं यद्यत् जगति विद्यमानं द्रव्यं तदवधिकत्वं तस्मिन् सावधिकपदार्थे भवति चैत् तस्मिन् निखिलवधिकत्वं अस्ति इति उच्यते | स च पदार्थः निखिलावधिकः | निखिलवधिकत्वं केवलं नियतावधिके पदार्थे एव भवितुं शक्यते | किन्तु जगत् परिशील्य ज्ञानं भवति यद् लोके कोपि निखिलावधिकपदार्थः नास्त्येव |


घटः पटात् पृथक् भूतलात् पृथक् इत्यादि प्रत्ययेभ्यः पटावधिकपृथक्त्वं भुतलावधिकपृथक्त्वं इत्यादि ते सर्वे घटविशिष्टपृथक्त्वं एकम् एव अतः पृथक्त्वं अनेकावधिकः | गुणत्वात् पृथक्त्वं तस्य समवायिकारणद्रव्येण भिद्यते |


भेदः अन्योन्याभावः | घटः पटात् भिन्नः इति वाक्ये यः पटभेदः घटे अस्ति तस्य अवधिः तादत्म्यसम्बन्धावच्छिन्न पटत्वावच्छिन्न अभावस्य प्रतियोगी एव | तस्मात् सिध्यति यत् भेदस्तु एकावधिकः इति |


अधूना पृथक्त्व-भेदयोः परस्परवैलक्षण्यम् किम्  इति पश्यामः|


तत्र मतद्वयम अस्ति | प्राचिनानां मतमस्ति पृथक्त्वं तु गुणः अनेकावधिकः नवद्रव्यवृत्तिः समवायिकारणद्रव्यस्योत्पत्तेः द्वितियक्षणे जायमान अनित्यपदार्थः समवायिकारणद्रव्यवृत्तिः समवायिकारणावच्छिन्न पदार्थः  | गुणत्वात् पृथक्त्वस्य ज्ञानं सुलभतया भवति |  प्राचिनानां मतमस्ति भेदः अन्योन्याभावः नित्यः सर्वपदार्थवृत्तिः एकावधिकः, तादत्म्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिनिरूपित पटत्वावच्छिन्न च पदार्थः, अनेकपदार्थज्ञानाधीनज्ञानविषयः,  यः प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भवति | अतः ते चिनत्यन्ति यत् पृथक्त्वं भेदः न इति |


नव्यानां मतानुसारं पृथक्त्वं भेदः एव |  तस्य मतस्य सदस्यः  वदति पृथक्त्वं गुणः न यतः संयोगादि  सिद्धगुणाः सर्वे तु नियतावधिकाः न| ततः कथं पृथक्त्वं गुणरूपि भवेत् ? अपि पृथक्त्वं तु भेदः अतः नित्यः किन्तु द्रव्याश्रितगुणः अनित्येव | तत्र प्राचिनानाम् मतस्य सदस्यः वदति यदि पृथक्त्वं भेदः एव तर्हि घटकपालयोः संयोगः भवति किन्तु तत् असाध्यः | अतः पृथक्त्वं भेदः न | नव्यसदस्यः वदति यदि पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वम् अस्ति तर्हि  तस्मिन् क्षेत्रे किमपि नियामकं न उक्तं अतः  तस्य निखिलावधिकत्वम् अपि भवेत् इति| किन्तु तत्रापि सः एव दोषः आयति इति वदति प्राचिनसदस्यः | सः वदति वियोगः सिद्धः गुणः किन्तु तस्य निखिलावधिकत्रवम् नास्ति अतः प्रिथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वम् किमर्थं अपेक्षणियः | यदि पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वम् अस्ति तर्हि घटकपालयोः परस्परावधिकम्  पृथक्त्वं भवति यस्मात् तयोः संयोगः भवेत् |


अतः वयं स्वीकर्तुम् शक्नुमः यत् पृथक्त्वं भेदः न इति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.