राजेन्द्र-महोदयस्य व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/rajendra-mahodayasyavyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

संयोगस्य आधारेण पृथक्त्वभेदयोः परस्परवैलक्षणयम (वैलक्षण्यम्)


संयोगः – चतुर्विंशतिर्गुणेषु अन्यतम: गुणः | कपाले जाता क्रिया कपाल-भूतल संयोगस्य कारणम् | एषः संयोगः कर्मज संयोगः -यथा कपाले जात क्रियया कर्मणा तथा कर्मजसंयोगः इति उच्यते | कपाले जाता क्रियया घट –भूतलयोः अपि संयोगः जायते, यत् इति संयोगजसंयोगः उच्यते | कपालभूतलयौः प्रुथगाश्र्याश्रितौ यस्मात् युतसिद्धौ, पृथक् देशे स्तः | परन्तु कपाले जाता क्रियया घटे क्रिया न जायते, यथा कपालः घटस्य अवयवः | अवयवे जाता क्रिया अवयविनि क्रिया न उत्पद्यते |


कपाल-घटयोः संयोगः न संभवति | कपालः घटस्य अवयवः | अवयव -अवयविनि प्रुथगाश्र्याश्रित्तवौ न स्तः तौ अयुतसिद्धौ एकस्मिन् देशे स्तः | तस्मिन् कर्मजसंयोगजसंयोगः न भवति एव | घटः समवायिसम्बन्धेन् कपाले वर्तते | कपालः समवायिसम्बन्धेन् कपालिकायां वर्तते | तादृशी यद्यपि प्रुथगाश्र्याश्रितौ दृश्यते तथापि तस्मिन् संयोगः न जायते यदि तौ अयुतसिद्धौ भिन्नदेशे न स्तः एकस्मिन् एव देशे स्तः |


पृथक्त्वं गुण: नवद्रव्यवृति: इति प्राचीननैयायिकानां मतम् | भेद: एव पृथक्त्वं इति नव्यनैयायिकै: मतम् | भेद: सर्वपदार्थवृतिः | घट: पटात् पृथक्, घटे पृथक्त्वं, पटे अवधित्वं, अवधिकत्वं पृथक्त्वे | घटे पृथक्त्वं एक: भवति घटेन विशिष्यते | भेद: एव पृथक्त्वं इति नव्यनैयायिका: वदन्ति, पृथक्तवस्य का आवश्यकता | तेषां मतम् अनुसृत्य प्रुथगाश्र्याश्रित्तवौ न वदाम: परन्तु भिन्नाश्र्याश्रित्तवौ इति वदाम्श्चेत का हानि | घट: पटात् भिन्न: इति प्रतीतौ भेद: घटे अस्ति परन्तु स: भेद: घटेन न विशिष्यते | पटे प्रतियोगिता वर्तते | सा च प्रतियोगिता केन धर्मेण केन सम्बन्धेन अवछिद्यते तस्य पूर्व ज्ञानम् अपेक्षितम् | धर्मावच्छिन्नत्वं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वं च प्रतियोगिताया: द्वे विशेषणे | धर्मावच्छिन्ना तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना च विशेषन्वाचकपदौ | भिन्न भिन्न पदार्थेषु प्रतियोगिता भिन्ना |


नव्यनैयायिकानं मतं, भेद: एव पृथक्त्वं इति स्वीकुर्मश्चेत आपादनं द्वयं उत्पद्यते |


“कपालभूतलयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वेन तयौ: संयोगसम्भवेऽपि घटकपालयोः तथाविधत्वाभावात् न तयोः कर्मजसंयोगजसंयोगोत्पत्तिः | न च गुणरुपस्य तस्य रुपादिवत् मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नीयतावधिकत्वे मानाभावात् भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात् तद्दोषतादवस्थ्यमिती वाच्यम् |”


प्रथमआपादनं “गुणरुपस्य तस्य रुपादिवत् मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्”


प्रथमे आपादने “तस्य” इत्युक्तौ पृथक्तवस्य मूर्तोत्पत्ति अनन्तरं द्वितीयक्षणे पृथक्त्वं गुणः यदा उत्पद्यते तत्र नियतावधिकत्वम् अस्ति | पूर्वपक्षिण: आक्षेपन्ति | अन्येषु गुणेषु नियतावधिकत्वं नास्ति | संयोगादय: गुणेषु नियतावधिकत्वं नास्ति | तेषु सिद्धगुणेषु निय्ताव्धिकत्वं नास्ति | पूर्वपक्षिणः मतम् अनुसृत्य पृथक्त्वं गुणः नास्ति, तादृशी स्वभाव: कस्यापि सिद्धगुनेषु न दृष्टः | भेदस्य तादृशी स्वभाव: दृष्टा: | पूर्वपक्षिण: वदन्ति नियतावधिकत्व कारणेन भेद: एव पृथक्त्वं | भिन्नप्रक्रियावशात् विभक्तिरूप भेद कारणेन अर्थभेदः नास्ति | भेद स्थले यथा घट: पटो न प्र्थमाविभक्ति प्रोक्तवयं, आश्रयभूतद्रव्येण घटेन न अवच्छिद्यते परन्तु अवधिभेदेन अवच्छिद्यते | घट: पटात पृथक् अत्र पञ्चमिविभक्ति अवधिवाचक पदं | पृथक्त्वं आश्रयभूतद्रव्येण अवच्छिद्यते घटविशिष्टम् |


द्वितीयम् आपादनं “भूतलावधिकत्वस्येवक कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्”


नियतावधिकत्वात् पूर्वपक्षिणः वदन्ति पृथक्त्वं गुणः न , भेद: एव . परन्तु भेद: तु प्रतियोगिनं विहाय जगति सर्वत्र अस्ति यतोहि भेद: नित्यं सर्वपदार्थवृत्ति सप्तुषु पदार्थेषु | भेदः अन्योन्याभाव: नित्यं तथा तस्य कारणं न भवति . भेदः तु मूर्तौत्पत्ति द्वितीयक्षने जायमानः नास्ति . पृथक्त्वं मूर्तौत्पत्ति द्वितियक्षने जायमानः . गुणस्य तादृशी स्वभावः . गुणाः केवलं द्रव्ये भवन्ति पृथक्त्वं अपि तथा द्रव्येषु भवति | सर्वपदार्थवृत्ति तस्मिन् नास्ति


द्वितीयम् आपादनं “भूतलावधिकत्वस्येवे कपालावधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात्,” इति पूर्वपक्षिणाः आपद्यन्ते | ते वदन्ति नियतावधिकत्वं गुणरूपेण स्वीकुर्मश्चेत् यथा कपालभुतलयोः अवधिकत्वं तथा कपाल -घटयोः अपि पृथक्त्वं स्यात् |


कपालः कपलिकायां आश्रितः घटः कपाले आश्रियतत्वात प्रुथगश्र्याश्रितौ अथ: संयोगः भवितुं अर्हति | परन्तु सिद्धान्तिनाः वदन्ति तत् तु दोषपूर्णं संयोगापत्तिः कारणात् | भिन्नाश्रियतत्वात् पृथगाश्र्याश्रितौ न यथा एकस्मिन् एव देशे स्तः, अयुत्सिद्धौ न तु युत्सिद्धौ | संयोगस्य साधकं भवति युत्सिद्धत्वं – नाम पृथगाश्र्याश्र्यितौ , भिन्न देशे भवतु | घटकपालयो: यथा चिन्तयामः घटे कपालभेदः कपाले घटभेदः तु अस्ति , परन्तु ते एकस्मिन् एवे देशे स्तः तर्हि संयोगाप्तिः सर्वदा भवति | पृथक्त्वं भेद: भिन्नपदार्थौ स्त: | घटकपालयोः अयुतसिद्धत्वात् संयोगापत्तिः, इति सिद्धम्|


इदानीं चिन्तयामः परमाण्वोः स्थले का स्थिति | द्वयोः परमाण्वोः संयोगः भवति वा न | परमाणवः अनाश्रिताः पृथगाश्र्याश्रितौ न स्तः कथं संयोग: सम्भवति | अनाश्रिताः वदनेन यथा समवायिसम्बन्धेन आश्रयः नास्ति | स्वतन्त्रक्रियावत्वात् परमाण्वोः द्वयोः संयोगः जायते |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.