रामकृष्णमहोदयस्य व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/ramakrsnamahodayasyavyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

पृथक्त्वभेदयोः परस्परवैलक्षण्यम् प्रसङ्गे वादविवादाः

चिन्तनार्हविषयेषु एकचित्तता सर्वेषां पण्डितानां दुर्लभा | तदुक्त्वा इदानीन्तन प्रसङ्गे पृथक्त्वभेदयोर्मध्ये मतद्वयमस्तीति विचित्रं नास्ति |


पृथक्त्वम् - पृथग्व्यवहारासाधारणकारणम् पृथक्त्वम्| रूपादि चथुर्विंशति गुणेषु अन्यतम: पृथक्त्वम् | नवद्रव्यवृत्तिरपि सावधिकं च | पृथक्त्वमिति गुणः द्रव्ये आरम्भतया न विद्यमानः द्वितीयक्षणे एव जायमानः यतः द्रव्ये प्रप्रथमे निर्गुणत्वमेव |अनित्यम् - द्रव्याद्यन्तपर्यन्तमेव भवति |


भेदः - सप्तसु पदार्थेषु अन्यतमः अभावः| तेषु चातुर्विधाभावेषु एकः अन्योन्याभावः |अयमेवअन्योन्याभावः तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता|भेदः पृथक्त्वमिव सावधिकः |नित्यम् |


एतयोर्मध्ये वैलक्षण्यं प्रसङ्गे पूर्वनव्यनैयायिकानां चिन्तनम् सङ्क्षेपरूपेण सूचितम् |


पूर्व अपि च नव्य नैयायिकाः केषुचन विषयेषु अङ्गीक्रियन्ते परन्तु कदाचित् व्यतिरेक मतमनुसरन्ति |


तैः उभयैः अभिमन्यते यत् घटः पटः न घटः पटात् भिन्नः इत्यादौ प्रत्ययौ विद्यमानः पटाभावः |


पूर्वपक्षिणः आपादनद्वयं तदुपरि सिद्धान्तिनः प्रतिस्पन्दनं च दीयते |


अ )प्रथमापादनम्


'गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत् मूर्तोत्पत्ति द्वितीयक्षणे जायमानस्य नियताधिकत्वे मानाभावात् '


यद्यपि रूपादिगुणेषु नियतावधिकत्वं नास्ति प्र्थक्त्वे तदस्ति | अतः पृथक्त्वम् गुणः न | भेदः एव | पृथक्त्वस्य आवश्यकता कुत्र यतोहि भेदेन किं अनिर्वाहकम् ?


उत्तरमस्ति सिद्धान्तेः पृथक्त्तस्य गुणत्वम् अपि च तस्य अपेक्षा संयोगस्य कृते आवश्यकौ | मूर्तद्रव्यमपरस्यमूर्तद्रव्येण सह संयोगः जायते यदि युतसिद्धौ इत्युक्ते पृथकश्र्याश्रितौ द्रव्यौ स्तः |उदाहरणमस्ति तरुपक्षिणौ कयोः अवयवोः भिन्नौ स्तः | तौ अवयवौ अवयविनः आश्रयः स्वस्य अवयवान् यथास्व भरन्ते | युतसिद्धत्वस्तित्यामेव संयोगप्राप्तिः |


संयोगः द्विविधा - कर्मणा जायते कर्मजः संयोगः ; संयोगेन भवति सम्योगजःसम्योगः|संयोग नाशको गुणो विभागः| |द्वयोरपि द्विनिष्टः|


प्राचीननैयायिकाः एतादृशशैल्याम् वदन्ति यत् घटः पटो न (भेदस्थाले प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोः प्रथमा विभक्तिः) अपि च घटः पटात् पृथक् (अवधिवाचाकपदस्य पञ्चमी आश्रयवाचकपदस्य प्रथमा विभक्तिः) इति निर्बल प्रयासैव किल | नव्यनैयायिकाः एतं वादं निराकरोति यतः विभक्तिपरिवर्तनेन समानार्थकता न नश्यति |


घटकपालयोः भेदः सद्यपि तयोः संयोगः असम्भवः एकदेशीवृत्तिकारणात् | तथैव कपालकपालिकायां मध्ये संयोगः न जायते |


( परमाणु संयोगः भिन्नरीत्या जायते | परमाणुः अनाश्रितः |स्वतन्त्रक्रियावत्त्वस्य निमित्तत्वात्‌ द्वयोः परमाण्वोः संयोगस्तु भवति |)


संयोगस्याधारेण पृथक्त्वस्य आवश्यकता निरूपिता|


आ ) द्वितीयापादनम्


यदि पृथक्त्वम् गुणः इति अङ्गीक्रियते तदा भूतलावधिकस्येव कपालावधिकस्यापि अवश्यम् |


सिद्धान्तिना उच्यते तद्दोषतादवस्त्यम् इति न च वाच्यम् |नो चेत् घटकपालयोः संयोगः अपि जायते - इति अनुभवविरुद्धः अपि च द्वयोः अङ्गीक्रियते | इति आपत्तिः |


तद्दोषनिवारणार्थम् युतसिद्धत्वं वारणीयम् |कपालावधिकपृथक्त्वम् घटे नास्ति घटावधिकपृथक्त्वम् कपाले नास्तीति स्वीकरणीयम् | अवयवावयविनोः एकेकदेशीवृत्तित्वम् अपि स्वीकर्तव्यम् |युतसिद्धत्वाभावात् सम्योगदोषस्य निरासः प्राप्यते |


सिद्धान्तिना प्रतिपादयति यत् नियतावधिकः निखिलावधिकात् भिन्नः | निखिलावधिकः विश्वे कुत्रापि न वर्तते | भेदस्य (=अन्योन्याभावस्य ) अवधिः प्रतियोगी | विभागः द्विनिष्ठः परन्तु विभागस्य (अनेकावधेः ) उदाहरणे व्यवहारे अवधिकत्वं एकमेव| विभागस्य द्विनिर्दिष्ठत्वम् निर्दिष्टमिति ज्ञात्वा अपि व्यवहारे वदामः - फलं वृक्षात् पतति इति|कदापि विपरीतरीत्या न श्रूयते| क्रिया इत्युक्ते वृक्षावधिकं पतनं फले अस्ति |


उपसंहारमस्तीति ग्रन्थकारस्य मननं साक्षादनुक्तमपि पूर्वपक्षिमतम् 'पृथक्त्वम् अतिरिक्तः गुणः इति' प्रणीति |


रामकृष्णः




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.