रत्ना-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/ratna-bhaginyahvyakhyanam
Jump to navigation Jump to search


पारिभाषिकशब्दाः[edit source | hide | hide all]

कर्मजः संयोगः, संयोगजः संयोगः[edit source | hide]

“हस्तपुस्तकयोः सम्योगः” - एतस्मिन् उदाहरणे

कर्मजः ⇒ हस्तपुस्तकसंयोगक्रियया/कर्मणा जातः संयोगः कर्मजः |

सम्योगजः ⇒ हस्तपुस्तकसंयोगेन कायपुस्तकसम्योगः जातः | एषः (कायपुस्तकसंयोगः) संयोगः संयोगजः |

अन्यथासिद्धः[edit source | hide]

यः एकस्य साक्षात् कारणं न किन्तु एकस्य कारणस्य कारणं |

कुलालः घटस्य कारणम् | कुलालस्य पिता कुलालस्य कारणम् | पिता घटस्य कारणं नास्ति | किन्तु पिता घटस्य अन्यथासिद्धः |

युतसिद्धौ[edit source | hide]

(युत = पृथक्     सिद्धः =द्रव्यम् अवयवसंयोगेन सिध्यति )

युत अवयवाः सन्ति द्वयोः | अनेन तौ युतसिद्धौ |

यौ पृथक् स्तः | यौ भिन्नदेशे स्तः | ययोः संयोगः सम्भवः |

हस्तः पृथक् पुस्तकं पृथक् | एतयोः संयोगः सम्भवः | एतौ युतसिद्धौ | संयोगः युतसिद्धयोः एव भवति |

किन्तु हस्तः शरीरात् पृथक् न | एतयोः संयोगः असम्भवः | एतौ अयुतसिद्धौ | संयोगः अयुतसिद्धयोः न भवति |

(पुनस्स्मरणम् - अवयवावयविनोः समवायसम्बन्धः|)

आश्रयः आश्रितः[edit source | hide]

आश्रयः = आधारः

आश्रितः = आधेयः (यः आश्रये अस्ति)

अवयवः/अवयवसमूहः अवयविनोः आश्रयः|

उदाहरणानि -

घटः (स्वावयवे) कपाले आश्रितः | कपालः घटस्य आश्रयः |

शरीरं स्वावयवे आश्रितः | शरीरस्य अवयवाः शरीरस्य आश्रयः (आश्रयाः) |

प्रुथगाश्रयाश्रितौ[edit source | hide]

“पक्षी वृक्षे अस्ति |” इत्यस्मिन् उदाहरणे -

पक्षी स्वावयवे आश्रितः | पक्षिणः अवयवाः पक्षिणः आश्रयः |

वृक्षः स्वावयवे आश्रितः | वृक्षस्य अवयवाः वृक्षस्य आश्रयः |

पक्षिणः आश्रयः पृथक् वृक्षस्य आश्रयः पृथक् | पक्षी पृथक् आश्रितः वृक्षः पृथक् आश्रितः |

यः पृथगाश्रये भवति/स्थितः सः पृथगाश्रयाश्रितः |

यौ पृथगाश्रययोः आश्रितौ (स्तः) तौ पृथगाश्रयाश्रितौ |

यौ भिन्नदेशयोः स्तः |

पृथगाश्रयाश्रितौ  = युतसिद्धौ

भिन्नाश्रयाश्रितौ[edit source | hide]

भिन्नः = समानः न  

यः भिन्नाश्रये भवति/स्थितः सः भिन्नाश्रयाश्रितः |

यौ भिन्नाश्रययोः आश्रितौ (स्तः) तौ भिन्नाश्रयाश्रितौ |

उदाहरणम् -

शरीरं भिन्नं हस्तः भिन्नः | हस्तः शरीरात् पृथक् न (इत्युक्ते भिन्नदेशौ न स्तः) किन्तु शरीरं हस्तः समानौ पदार्थौ न, तौ भिन्नौ | तौ भिन्नाश्रयाश्रितौ किन्तु प्रुथगाश्रयाश्रितौ न |

एकावधिकव्तम्[edit source | hide]

यस्य एकः एव अवधिः |

  1. भेदस्य

अनेकावधिकत्वम्[edit source | hide]

  1. संयोगस्य
  2. वियोगस्य
  3. पृथक्व्तस्य

नियतावधिकत्वम्[edit source | hide]

यस्य विषयस्य प्रतीतौ नियमेन अवधिः भासते तस्य नियतावधिकत्वम् |

यदि प्रतीतेः अवधेः आवश्यकता नास्ति चेत् नियतावधिकत्वम् नास्ति |

उदा - पृथक्त्वस्य अवधिः प्रतीतौ सर्वदा भासते अतः पृथक्त्वम् नियतावधिकम् | इत्युक्ते कस्मात् पृथक् इति वक्तव्यम् |

  1. पृथक्त्वस्य
  2. भेदस्य

निखिलावधिकत्वम्[edit source | hide]

स्वं विहाय जगति सर्वे अवधयः |

कस्यापि नास्ति निखिलावधिक्त्वम् | केवलं चर्चार्थं स्वीकृतम् |

संयोगः[edit source | hide]

संयोगः द्विनिष्ठः |

उदा - हस्तपुस्तकसंयोगः भवति चेत् संयोगः इति गुणः हस्ते अपि अस्ति पुस्तके अपि अस्ति | हस्तावधिकसम्योगः पुस्तके पुस्तकावधिकसम्योगः हस्ते |

संयोगः युतसिद्धयोरेव भवति | उदा - घटभूतलयोः संयोगः सम्भवः |

अयुतसिद्धयोः संयोगः असम्भवः | उदा - घटः घटस्य स्वस्य कपालस्य च संयोगः असम्भवः |

घटः (आश्रितः)

कपालः (आश्रयः आश्रितः च )

कपालिका (आश्रयः आश्रितः च )

परमाणुः (आश्रयः)     अवयवपरम्परया परमाणुः कपालिकायाः कपालस्य घटस्य च आश्रयः | अतः घटः कपालः च पृथगाश्रयाश्रितौ न | तौ भिन्नदेशयोः न स्तः | तयोः संयोगः न भवति |

विभागः[edit source | hide]

विभागः द्विनिष्ठः |

उदा - हस्तपुस्तकयोः विभागः भवति चेत् विभागः इति गुणः हस्ते अपि अस्ति पुस्तके अपि अस्ति |

स्वभावतः अवधिः न भासते | प्रतीतेः वशात् अवधिः भासते |

उदा - हस्तः पुस्तकात् विभक्तः | “हस्ते यः विभागः अस्ति तस्य अवधित्वं पुस्तके अस्ति” इति प्रतीतेः वशात् ज्ञायते |

विभागः संयोगस्य नाशकः |

भेदः[edit source | hide]

प्राचीनाः नूतनाः च अङ्गीकुर्वन्ति -

भेदः = भिन्नः = समानम् न

भेदः नित्यः

भेदः गुणः न |

भेदः अन्योन्याभावः |

भेदः सप्तसु पदार्थेषु भवति |

पृथक्त्वम्[edit source | hide]

प्राचीनानां मतम्

पृथक् = भिन्नदेशे भवति

पृथक्त्वम् गुणः | अतः द्रव्ये एव वर्तते | अन्येषु षत्सु पदार्थेषु न |

नवीनानां मतम्

पृथक्त्वम् = भेदः

भेदः एव पृथक्त्वम् | पृथक्त्वम् गुणः न |

इत्युक्ते “पृथक्त्वम् सप्तसु पदार्थेषु अन्यतमः | पृथक्त्वम् सप्तसु पदार्थेषु वर्तते |” इति |

अवधिः, अवधिकः

“वृक्षात् फलं पतति |” इत्यस्मिन् उदाहरणे -

फले क्रिया अस्ति | फले विभागः अस्ति |

वृक्षे क्रिया नास्ति | वृक्षे अपि विभागः अस्ति | (विभागः द्विनिष्ठः |) फलविभागस्य अवधिः वृक्षे अस्ति | वृक्षः अवधिकः | (“क” प्रत्यय संयोगेन विशेषः भवति | अवधिकः इति अत्र वृक्षस्य विशेषणम् |)


“वृक्षात् फलं पृथक् |” इत्यस्मिन् उदाहरणे -

अवधिकत्वम्                              

↑                                      

पृथक्त्वम् = अवधिकम् =सावधिकम्              अवधित्वम्            

↑                                        ↑

फलम्                             वृक्षः (अवधिः)

पृथक् = सावधिकपदार्थः | इत्युके कस्मात् पृथक् (=अवधिः कः?) इति सर्वदा वक्तव्यम् (सम्पूर्णम् अवगमनार्थम् )|


पृथक्त्वम् = वृक्षावच्छिन्ना, पुस्तकावच्छिन्ना, नद्यावच्छिन्ना, गृहावच्छिन्ना, वाहनावच्छिन्ना….

फलम्

“हस्तः पुस्तकात् भिन्नः |” इत्यस्मिन् उदाहरणे -

पुस्तकभेदः (=पुस्तकान्योन्याभावः)        पुस्तकत्वम् ↔  प्रतियोगिता ↔   तादात्मीयसम्बन्धः

↑                                        ↑             ↑             ↑

हस्तः                                            पुस्तकम् (प्रतियोगी)

पुस्तकभेदः, गृहभेदः, वाहनभेदः, शिलाभेदः, पर्णभेदः, लेखनिभेदः, वस्त्रभेदः…….

हस्तः

भेदः एव पृथक्त्वम्” इति आक्षेपस्य निरासः[edit source | hide]

नूतननय्यायिकानां (पूर्वपक्षिणः) मतम् अधोलिखितम्[edit source | hide]

भेदः एव पृथक्त्वम् | पृथक्त्वम् इति गुणः न किन्तु अन्योन्याभावः एव |

  • रूपं न रसः इति प्रतीतौ, पृथक्त्वम् गुणः इति स्वीकुर्मः चेत् अत्र गुणः गुणे अस्ति इति आपत्तिः भवति , तत् कोऽपि न अङ्गीकुर्वन्ति | (= गुणः गुणे न वर्तते |)
  • रसभेदः रूपे अस्ति इति सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति | (भेदः गुणे वर्तते |)


अधोलिखितयोः वाक्ययोः -

  1. घटः पटः न |  - प्रतियोगिनः अनुयोगिनः च प्रथमाविभक्तिः भवति |
  2. घटः पटात् पृथक् | - अवधिवाचकस्य पञ्चमिविभक्तिः आश्रयवाचकस्य प्रथमाविभक्तिः भवति |

किन्तु अत्र केवलं व्याकरणे भिन्नता अस्ति किन्तु अर्थः समानः | पदभेदेन अर्थभेदः न भवति | यथा डुकृण् धातुः सकर्मकः यत् धातुः अकर्मकः किन्तु एतयोर्मध्ये अर्थभेदः नास्ति | केवलः व्याकरणे भेदः अस्ति |

पूर्वपक्षिणः (नूतननय्यायिकानां ) आपादानद्वयं[edit source | hide]

नूतनानां मतमस्ति यदि भेदः पृथक्त्वम् भिन्नौ स्तः इति स्वीकुर्मः चेत् -[edit source | hide]

गुणरूपस्य तस्य (पृथक्त्व्स्य) रूपादिवत् मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिक्त्वे मानाभावात्

    1. द्रव्यं कारणं, कार्याधिकरणं च गुणस्य | मूर्तद्रव्यस्य उत्पत्तेः प्रथमक्षणे द्रव्यं निर्गुणं भवति |
    2. द्वितीयक्षणे तस्मिन् (निर्गुणद्रव्ये) गुणः जायते |
    3. रूपं रसः गन्धः संयोगः विभागः इत्यादयः गुणाः (ये गुणान् पूर्वपक्षिणः सिद्धान्तिनः च स्वीकुर्वन्ति) नियतावधिकाः न | (एते सिद्धगुणाः इति अपि वदन्ति |)
    4. किन्तु पृथक्त्वम् नियतावधिकम् | अन्यः कः यस्य नियतावधिकत्वमस्ति? भेदस्य नियतावधिकत्वमस्ति | यस्य  नियतावधिकत्वमस्ति गुणः न सः भेदः | अतः पृथक्त्वम् गुणः इति अनङ्गीकारः |
    5. पूर्वपक्षिणा सिद्धगुणेषु सावधिकत्वम् अङ्गीकृतं किन्तु नियतावधिकत्वं अनङ्गीकृतम् |उदा - संयोगः सावधिकः, एषः गुणः इति स्वीकृतम् |
  1. भूतलावधिकत्वस्येव कपालावधिकत्व्यस्यापि आवश्यकत्वात्
    1. यदि पृथक्त्वं गुणः इति स्वीकुर्मः तर्हि घटपृथक्त्वे भूतलावधिक्त्वम् इव कपालावधिकत्वम् अपि स्यात्, किन्तु तथा नास्ति | अतः पृथक्त्वं गुणः इति न अङ्गीकुर्मः |

सिद्धान्तिनः एतयोः आक्षेपस्य निरासस्य तर्कः अधोलिखितः -[edit source | hide]

           I.     “घटकपालयोः संयोगः न भवति” इति द्वयोः (सिद्धान्तिनः पूर्वपक्षिणः च ) अङ्गीकारः | एषः बिन्दुः  द्वितीयापादनस्य निवारणार्थम् आधारः |

          II.     यदि संयोगः असम्भवः तर्हि घटकपालयोः युतसिद्धत्वं नास्ति | (यदि संयोगः भवति चेत् युतसिद्धत्वमस्ति |)

          III.     युतसिद्धत्वं नास्ति चेत् पृथक्त्वावधिकमपि नास्ति | अतः कपालावधिकपृथक्त्वम् घटे घटावधिकपृथक्त्वम् कपाले नास्ति इति स्वीकरणीयम् |

         IV.     किन्तु कपालवधिकभेदः घटे घटावधिकभेदः कपाले अस्ति किन्तु संयोगः न जायते एतयोः | अतः पृथक्त्वभेदयोः वैलक्षण्यं संपन्नम् |

सारांशः भेदस्य पृथक्त्वस्य च[edit source | hide]

भेदः पृथक्त्वम् न |

# पृथक्त्वम् भेदः
1 एकः गुणः अन्योन्याभावः
2 बहवः अवधयः एकः अवधिः
3 आश्रभेदेन भिद्यते आश्रयभेदेन न भिद्यते
4 अवधिसमुदायेन भिद्यते अवधिभेदेन भिद्यते
5 एकस्मिन् द्रव्ये  भवति प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र भवति
6 एकत्र (आश्रभूतद्रव्ये) वर्तते बहुत्र वर्तते (प्रतियोगिनं विहाय जगति सर्वत्र)
7 अनित्यः (द्रव्यस्य गुणः, अतः द्रव्यस्याद्यन्तयोः अवलम्बते) नित्यः (उदा - पुस्तकत्वं कदापि गुहायां न भवति, पुस्तकभेदः गुहायां सर्वदा वर्तते, यदा पुस्तकम् नासीत् तदापि पुस्तकत्वं गुहायां न आसित्)
8 अवधित्वस्य ज्ञानम् न अपेक्षितम् (अवधिः कः इति अपेक्षितं किन्तु अवधित्वं केन भिद्यते, विशिष्यते  इति

न)

प्रतियोगितायाः ज्ञानम् अपेक्षितम् (प्रतियोगिता केन अवच्छिद्यते इति, प्रतियोगिताकः भेदः)
9 नियतावधिकत्वम् नियतावधिकत्वम्
10 साकङ्क्षः (अवधिः कः?) साकङ्क्षः (प्रतियोगिता का?)
11 निखिलावधिकत्वम् नास्ति निखिलावधिकत्वम् नास्ति




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.