सन्ध्या-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/sandhya-bhaginyahvyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

भेद-पृथक्त्वयोः वैलकक्षण्यम्


भेदः – भेदः, नाम अन्योन्याभावः, सर्वेषु पदार्थेषु वर्तते । उदाहरणार्थम् – घटः पटः न, रूपं घटः न, गमनं रूपं न, समवायः संयोगात् भिन्नः, घटत्वं पटत्वात् अन्यत्, तद्विशेषः एतद्विशेषः न इत्यत्र सर्वत्र भेदस्य अवगमनं भवति ।


पृथक्त्वम् – पृथक्त्वम् इति गुणः सर्वेषु द्रव्येषु एव वर्तते न तु द्रव्यान्तर-पदार्थेषु । कथं ज्ञायते पृथक्त्वस्य केवलं द्रव्यवृत्तित्वम् एव न तु सर्वपदार्थवृत्तित्वम् इति ? उत्तरम् – द्रव्यम् इति पदार्थः यदा जायते तदा जननात् परं प्रथमे क्षणे निर्गुणः, निश्क्रियः च भवति । द्वितीये क्षणे कारणीभूते द्रव्ये गुणः इति कार्यं जायते – यथा रूपम् इत्यादि । अतः द्रव्यं गुणस्य समवायिकारणम् इति उच्यते । द्रव्ये कारणता, गुणे कार्यता च । गुणः अकारणः यतो हि गुणः कार्यम् । एतादृशे अकारणे गुणे पुनः पृथक्त्वम् इति अपरः गुणः न उत्पद्यते ।


यद्यपि रूपं घटात् पृथक् इति व्यवहरेम तथापि अत्र भेदस्य एव अवगमनं भवति न तु पृथक्त्वस्य । भेदस्थले प्रतियोगी-अनुयोगी-भावः, केन सामान्येन केन च सम्बधेन अवच्छिद्यते इत्येषां विषयाणां जिज्ञासा भवति । पृथक्त्वस्थले पृथक्त्वस्य आश्रयः कः, अवधित्वं कस्मिन् च इति विषयः अस्ति । एतेन सर्वपदार्थवृत्तिः भेदः, सर्वद्रव्यवृत्ति पृथक्त्वम् इति द्वयोः वैलकक्षण्यं सिध्यति ।


पूर्वपक्षः – नवीननैयायिकानां मतानुसारं यदि सर्वत्र भेदेन कार्यं सिध्यति तर्हि पृथक्त्वम् इति भिन्नगुणस्य आवश्यकता एव नास्ति । यत्र यत्र पृथक्त्वम् इति पदम् उपयुज्यते तत्र तत्र भेदः एव प्रतीयते । गुणे गुणः न जायते इति पूर्वपक्षिभिः सिद्धान्तिभिः च उभाभ्यां पक्षाभ्याम् अङ्गीक्रियते । रूपे रसः न इत्यनेन भेदः एव निर्दिश्यते । अत्र द्वयोः विषययोः – भेदः पृथक्त्वं च – मध्ये एकस्य विषस्य चयनं न आवश्यकम् । यतः तौ द्वौ अपि भिन्नौ पदार्थौ न अपि तु भेदः एव पृथक्त्वम् अस्ति ।


यत्र यत्र भेदस्थले प्रथमाविभक्तिः उपयुज्यते प्रतियोगी-अनुयोगी-सूचनार्थम् अपि च पृथक्त्वस्थले अवधिवाचकपदस्य पञ्चमी, आश्रयवाचकपदस्य च प्रथमा विभक्त्यौ भवतः, तत्र तत्र विभक्तिभेदस्य साहाय्येन सिद्धान्तिभिः भेदपृथक्त्वयोः वैलक्षण्यं दर्श्यते । किन्तु विभक्तिप्रयोगभेदः तु व्याकरणदृष्ट्या वाक्यसिद्ध्यर्थम् एव उपयुज्यते । एतेन भिन्नविभक्तिप्रयोगेन वाक्ये तु अर्थभेदः न भवती ।


सिद्धान्तः – पूर्वपक्षिणां ‘भेदः एव पृथक्त्वम्’ इति मतस्य निराकरणं कुर्वन्तः सिद्धान्तिनः संयोगस्य आधारेण पृथक्त्वम् अतिरिक्तं गुणम् इति प्रतिपादयन्ति । हस्ते या क्रिया जायते तया हस्तस्य कर्मजः संयोगः पुस्तकेन सह भवति । हस्तः शरीरस्य अवयवः इत्यस्मात् हस्तगतक्रियया यः कर्मजः संयोगः हस्तपुस्तकयोः भवति तेन संयोगेन शरीरस्य संयोगजः संयोगः पुस्तकेन सह भवति । एतेन सिध्यति यत् मूर्तद्रव्यगतक्रियया तस्य मूर्तद्रव्स्य अपि च तस्य अवयविनः संयोगः अन्यमूर्तद्रव्येण सह वा विभुद्रव्येण सह वा भवति । अत्र अवयव-अवयवीभावः । किन्तु यः संयोगः अवयवे भवति तेन अवयविनि संयोगः न भवति इति स्वीकरणीयम् । नो चेत् अवयवे क्रियया अवयविनि संयोगः तु अनुभवविरुद्धं अस्ति यतो हि अवयव-अवयविनोः मध्ये समवायः न तु संयोगः ।


तर्हि यथा हस्तगतक्रियया हस्तपुस्तकयोः कर्मजः संयोगः जायते, यथा तेन संयोगेन शरीरपुस्तकयोः संयोगजः संयोगः जायते, तथा किमर्थं हस्तशरीरसंयोगः न जायते ? कयोः द्रव्ययोः संयोगः भवति, कयोः च न भवति ? उत्तरम् – युतसिद्धे द्रव्ये भवतः चेदेव तयोः कर्मजः वा संयोगजः वा संयोगः जायते । युतसिद्धौ पदार्थौ इत्युक्ते पृथगाश्रयाश्रितौ पदार्थौ । उदा – शरीरस्य आश्रयः अवयवभूतः हस्तः, घटस्य कपालः, पुस्तकस्य पुटानि इत्यादयः । शरीरस्य संयोगः घटेन शक्यः न तु हस्तेन । शरीरहस्तयोः तु अवयवावयवीभावात् समवायः ।


अतः यद्यपि शरीरं भिन्नं, हस्तः च भिन्नः, हस्तः शरीरं न इत्यनेन हस्तशरीरयोः भेदः वर्तते तथापि अवयवावयवीभावेन तयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं नास्ति इत्यस्मात् द्वयोः संयोगः न भवति । एतेन प्रकारेण ‘युतसिद्धत्वम्’, ‘पृथगाश्रयाश्रितत्वम्’ च इत्यनयोः साहाय्येन पृथक्त्वम् इति अपरः गुणः अस्ति इति सिद्धान्तिभिः उच्यते ।


पूर्वपक्षः – इदानीं पूर्वपक्षिणः आपादनद्वयम् आक्षिपन्ति । प्रथमं ते वदन्ति यद् यदि पृथक्त्वम् इति गुणः स्यात्, तर्हि तस्य तु नियतावधिकत्वम् अस्ति । एतावत्पर्यन्तं कस्यचिदपि गुणस्य नियतावधिकत्वं न दृष्टम् । केवलं भेदः इति पदार्थस्य नियतावधिकत्वं दृष्टम् । अतः पृथक्त्वम् इति भेदः एव अस्ति । द्वितीयं ते वदन्ति यद् यदि पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वे अपि गुणरूपं स्वीक्रियते तर्हि तस्य निखिलावधिकत्वम् अपि स्यात् । इत्युक्ते यथा घटे भूतलावधिकत्वम् अस्ति तथा कपालवधिकत्वम् अपि स्यात् ।


सिद्धान्तः – प्रथमापादनस्य उत्तरत्वेन सिद्धान्तिनः वदन्ति यद् यदि पूर्वपक्षीमतेन पृथकत्वस्य नियतावधिकत्वात् गुणेषु अङ्गीकारः नास्ति तर्हि अन्ये अपि गुणाः ये नियतावधिकाः सन्ति तेषाम् अपि गुणेषु निराकरणं भवेत् । यथा – परत्वम्, अपरत्वम् इत्यादयः । तेषाम् अपि भेदरूपता एव भवेत् । यदि घटकपालयोः मध्ये भेदः एव अस्ति, पृथक्त्वं नास्ति इति स्वीकुर्मः, तर्हि तयोः द्वयोः परस्पारावधिकत्वम् आयाति येन द्वयोः मध्ये युतसिद्धत्वं भूत्वा संयोगस्य सम्भावना उत्पद्यते यद् दोषाय अस्ति ।


द्वितीयापादनेन यदि पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्वीकुर्मः तर्हि यथा घटभूतलयोः परस्परावधिकत्वम् अनुभूयते तथैव घटकपालयोः अपि परस्परावधिकपृथक्त्वं स्वीकरणीयं भवति । एतेन पुनः घटकपालयोः मध्ये युतसिद्धत्वम् अस्ति वा इति शङ्का उदेति । तेन पुनः द्वयोः अनुभवविरुद्धः संयोगदोषः आपद्यते । अयुतसिद्धयोः घटकपालयोः मध्ये संयोगः न जायते इति तु उभाभ्यां पक्षाभ्याम् अपि अङ्गीक्रियते ।


अग्रे द्वीतीयापदने कृते पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वस्य निवारणाय सिद्धान्तिभिः विभागः इति गुणस्य आधारः स्वीक्रियते । तैः उच्यते यद् विभागस्य अपि निखिलावधिकत्वं नास्ति अपि तु द्विनिष्ठत्वम् । कुत्र विभागस्य अवधिकत्वम् अस्ति ? स्वेन (विभागेन) नाश्यः यः संयोगः इति गुणः, तस्य गुणस्य आश्रये एव विभागस्य अवधिकत्वम् अस्ति । यद्यपि विभागः द्विनिष्ठः तथापि एकस्मिन् समये विभागस्य अवधिः एकम् एव द्रव्यं भवति । यथा हस्तपुस्तकयोः विभागे हस्तावधिकः विभागः पुस्तके एव अस्ति न तु समानसमये हस्ते अपि । तथैव पुस्तकावधिकः विभागः हस्ते न तु पुस्तके अपि । तथैव पृथक्त्वस्थले अपि घटे विद्यमानस्य पृथक्त्वस्य अवधिकत्वं स्वं घटं विहाय अपि च तस्य आश्रयसमवायिकारणपरम्परायां विद्यमानानि मूर्तद्रव्याणि च विहाय (इत्युक्ते घटस्य अवयवपरम्परायां विद्यमानानि सर्वाणि मूर्तद्रव्याणि विहाय) अन्यत्र सर्वत्र भवति । नाम पृथक्त्वस्य अनेकावधिकत्वं न तु निखिलावधिकत्वम् । यथा विभागस्थले कुत्रचित् अवधिकत्वं निवर्त्य प्रतीतिवशात् एकावधिकत्वं स्वीक्रियते तथैव पृथक्त्वस्थले अपि कुत्रचित् अवधिकत्वं निवर्त्य अनेकावधिकत्वं स्वीक्रियते ।


परमाण्वोः संयोगः – परमाण्वोः संयोगः कथं जायेत यतोहि परमाणोः अवयवाभावे आश्रितत्वं नास्ति इति प्रश्ने कृते सिद्धान्तिभिः उच्यते यद् परमाणोः स्वतन्त्रक्रियावत्त्वम् अस्ति अतः तेन कारणेन परमाण्वोः संयोगः सम्भवति ।


मूर्तविभ्वोः संयोगः – यदा प्रश्नः भवति यद् विभुद्रव्यस्य अवयवाभावे कथं वा तस्य संयोगः मूर्तद्रव्येण सह भवति, तदा समाधानम् अस्ति – मूर्तद्रव्यस्य पृथगाश्रयाश्रितत्वं तु अस्ति । संयोगः, विभागः, पृथक्त्वम्, सङ्ख्या, परिमाणं च गुणाः सर्वेषु द्रव्येषु वर्तन्ते । विभुद्रव्येषु संयोगः, पृथक्त्वम्, विभागः इत्यादयः उपाधिभेदेन स्वीक्रियन्ते ।


आहत्य सिद्धान्तिनः वाक्यरचना (विभक्तिभेदः), संयोगः, अवयवावयीभावः, युतसिद्धत्वम्, पृथगाश्रयाश्रितत्वम्, विभागः च इत्येतेषां विषयाणां साहाय्येन प्रतिपादयन्ति यद् भेदः एव पृथक्त्वं नास्ति अपि तु पृथक्त्वम् इति भेदात् विलक्षणः गुणः यः सर्वद्रव्येषु वर्तते ।




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.