सावित्री-भगिन्याः व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/savitri-bhaginiyAHvyakhyAnam
Jump to navigation Jump to search

भेदस्य पृथक्त्वस्य च कः विशेषः?


पदार्थानाम् परस्पर  भेदः अथवा अन्योन्याभाव: वर्तते | सर्वोऽपि पदार्थाः तादात्म्येन स्वस्मिन् भवति, स्वं विहाय तस्य अन्योन्याभावः सर्वत्र वर्तते | भेदः  सर्वपदार्थ वृत्तिः - यथा अभावः सर्वपदार्थ वृत्तिः | न्यायशास्त्रे सप्तपदार्थेषु  अन्यतमः अभावः | व्यवहारे “घटः पटो न” इति प्रयोगः |


पृथक्त्वम् द्रव्ये एव भवति, न तु गुणादौ - नवद्रव्य वृत्तिः | पृथक् इति शब्दप्रयोगः पृथक् व्यवहारस्य  असाधारणं कारणमस्ति | व्यवहारे “घटः पटात् पृथक्" इति प्रयोगः |


भेदः यः सर्वपदार्थवृत्तिः - तस्मात् पृथक्त्वस्य वैलक्षण्यं सूचितं  सिद्धान्तिभिः | ग्रन्थकारः प्रचिनानां  मतम् अङ्गीकरोति | तदर्थं सिद्धान्ती इत्युक्ते ग्रन्थकारः एव अस्मिन् लेखने |


भेदः एव पृथक्त्वम् इति अक्षेपस्य निरासः


पूर्वपक्षी सिद्धन्तिनः मतं न अङ्गीकरोति  | पूर्वपक्षिणः मतम् एवम् अस्ति - भेदः एव पृथक्त्वम् - पृथक्त्वम् इति अतिरिक्तः गुणः न अपेक्षितः यतोहि भेदः सर्वपदार्थ वृत्तिः - पृथक्त्व स्थले अपि कार्यं  करोति |

“घटः पटो न” | “घटः पटात् भिन्नः” | इति प्रत्ययोर्मध्ये यत्  वैलक्षण्यं अस्ति - तत्तु व्याकरण विषयः एव, अर्थ भेदः नास्ति  | यथा कृञ्: अपि च यत् धातोः प्रयोगे विभक्ति भेदः भवति परन्तु अर्थ भेदः न भवति | अत्र भेदपृथक्त्वयो: व्याकरणेन अर्थबोध: न जायते इति विषय:|


सिद्धान्ती प्रतिपादयति यत् अवयव - अवयविनोर्मध्ये कर्मज: वा संयोगज: वा संयोगः न भवति - पृथगाश्रयाश्रितयोरेव युतसिद्धयोरेव मूर्तयोरेव संयोगः संभवति - यथा शरीरम् तरु: च | घटकपालयोः संयोगः न संभवति - तौ अयुतसिद्धौ | अत्र द्वयोः पक्षयोः अङ्गीकारः अस्ति |


अत्र एवमुक्त्वा सिद्धान्ती प्रदर्शयति यत् यदि भेदः एव पृथक्त्वम्  इति चेत् - भिन्नाश्रयाश्रितयो: अपि संयोगः भवेत् - इति कृत्वा घटकपालयोर्मध्ये अपि संयोगः भवेत् - इदं तु अनुभवविरुद्ध: विषयः - तदर्थं पृथक्त्वम् इति नूतन गुणः यः युतसिद्धयोः द्रव्ययो: एव भवति |


पृथक्त्वम् भेदः च भिन्नौ इति स्वस्य सिद्धान्तस्य दृढी करणार्थम् बहु-विध पूवपक्षेः आपादनानि चिन्तितानि, आरोपितानि, तेषां समाधानानि अपि दत्तानि ग्रन्थकारेण |

यत्र यत्र पृथक्त्वस्य प्रतीतिर्भवति - तत्र तत्र पञ्चमि विभक्तेः प्रयोगः भवति एव, अवधिः भासते एव | इति संमतम्| पृथक्त्वम् नियतावधिकः इति अविवादक: - अत्र द्वयोः अङ्गीकार: अस्ति | भेदस्थले अपि, पञ्चमि विभक्तेः प्रयोगः भवति अपि च  भेदः अन्योन्याभावः एव इति कृत्वा तस्य अवधिः प्रतियोगी एव  | भेदः अपि नियतावधिकः इति संमतः  |


पूर्वपक्षिणः प्रथमं आपादनं -  रूपरसगन्धस्पर्शसंयोगः इत्यादयः  गुणाः परिशीलिताः | तेषु  एकः  अपि नियतावधिकः न | परन्तु भेदः नियतावधिकः सर्वपदार्थ वृत्तिः | तदर्थं पृथक्त्वम् भेदः एव - न अन्यतमः गुणः |

द्वितीयम् आपादनं - यदि पृथक्त्वम् गुणः इति स्वीकुर्मः, तदा भूतलावधिकस्येव कपालावधिकस्यापि आवश्यकता भवति यतोहि कोपि नियमः न स्थापितः | तथा स्वीकुर्मः चेत्, घतकपालयोः  संयोगः अपि जायते - य: अनुभवविरुद्धः अपि च  द्वयोः अङ्गीकारः अस्ति | इति आपत्तिः |


सिद्धान्तिना समाधानम् एवं दत्तं अस्ति -

नियतावधिकः इत्युक्ते निखिलावधिकः न| विश्वे कोपि पदार्थः निखिलावधिकः न  - अतः सः काल्पनिक प्रत्ययः एव | भेदः(नियतावधिकः पदार्थः) अपि निखिलावधिकः न - भेदस्य (अभावस्य) अवधिः प्रतियोगी एव | विभागस्य उदाहरणम् ( यः नियतावधिकः पदार्थः न) अपि स्वीक्रीयते | विभाग: द्विनिष्टः,  परन्तु व्यवहारे तस्य किञ्चित् अवधिकत्वं स्वीक्रीयते, अपि च किञ्चित् निश्कास्यते, यथा “फलं वृक्षात् विभक्तः” इति स्तिथौ  - प्रत्ययवशात् वृक्षावधिकः विभागः फले (फलावधिकः विभागः फले इति न) | तथैव पृथक्त्वस्थले किञ्चित् अवधिकत्वं स्वीक्रीयते अपि च किञ्चित् निश्कास्यते | पृथक्त्वम् इति द्वितीयादिक्षणे (द्रव्ये) जायमानं (गुणः) स्वाश्रयसमवायिकारणपरम्परायाम् परमाण्वन्तं  यन्मूतं तदतिरिक्तावधिकमेव  जायते  (न सर्वत्र, यथा भेदः), इति स्वीक्रीयते  | अतः  पृथक्त्वम् भेदः न - अतिरिक्त: नियतावधिक: गुणः | एवं उक्त्वा अपादनद्वयस्य युगपत् निरासः कृत: सिद्धान्तिना |


यदि पूवपक्षी  चिन्तयति यत् -  परमाण्वोः  समवायेन आश्रयः नास्ति  तदर्थं तेषां संयोगः न जायते, सिद्धान्ति वदति तथा न वक्तव्यं - परमाणुद्वयस्य संयोगः स्वतन्त्रक्रियावत्वेन (भिन्नदेशस्तत्वेन) प्रमाणितम् भवति यद्यपि तेषां अवयवाः न सन्ति |

पूवपक्षिणः  मनसि यदि संशयः अस्ति यत् मूर्तविभु द्रव्ययोर्संयोगः कथं संभवति तयोः युतसिद्धत्वं नास्ति - तर्हि सिद्धान्ति वदति मूर्तविभुद्रव्यस्यापि - एकस्य मूर्तस्य पृथगाश्रयाश्रितत्वात् संयोगः जायते |


पृथक्त्वस्य इतोऽपि स्पष्टी करणाय सिद्धान्ति एवं प्रतिपादयति - समानदिग्भागव्यापिनां  दिगुपाधिभूतानां परस्परावधिकत्वं न स्वीकर्तव्यम् यतोहि ते सर्वे समान देशे वर्तन्ते - पृथक्त्वस्य कृते भिन्नदेशत्वं अपेक्षितम् | यदा भेदस्य प्रतियोगिता अपि च पृथक्त्वस्य अवधित्वं तयोः तुलना क्रियते, तदा स्पष्टं भवति प्रतियोगितायाः ज्ञानार्थं बहु किमपि पूर्वम् ज्ञातम् भवति - तादात्म्य संबन्धावच्छिन्न धर्मावच्छिन्न पदार्थ ज्ञानम् अपेक्षितं भवति (ज्ञानाधीन)| तत् ज्ञानम् अवलम्ब्य प्रतियोगिता ज्ञानम् उद्भवाति | परन्तु पृथक्त्वस्य अवधित्वस्य ज्ञानार्थं भिन्नदेशत्वम्  एव अपेक्षितं (साक्षात्)| सारल्येन पृथक्त्वस्य ज्ञानं भवति |


यद्यपि संयोगस्य विषये पूर्वपक्षिणः मतं न उपलभ्दं  - तथापि तेषां सर्वविध-आपादनानि चिन्तितानि , समधानानि दत्तानि , प्राचीनानां मतं सूक्ष्मबुध्या विचारितं ग्रन्थकारेण  |

एवं रीत्या ग्रन्थकारेण भिन्न भिन्न प्रत्ययान् (a.विभक्ति भेदेन, b.अवधिचिन्तनेन/प्रतियोगिना, c.नियतावधिकत्वेन \ निखिलावधिकत्वेन , d.युतसिद्धत्वेन, e.पृथगाश्रयाश्रितत्वेन, f.स्वतन्त्रक्रियावत्वेन, g.दिगुपाधिभूतत्वेन) स्वीकृत्या, प्रमाणेन / उदाहरणेन, अन्ततो गत्वा पृथक्त्वस्य भेदरूपता निवारिता एव |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.