सव्यसाची-महोदयस्य व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/savyasaci-mahodayasyavyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

भेदः एव पृथक्त्वं इति आक्षेपस्य निरासः”


परिचयः


प्राचिनानां मतं पृथक्त्वं भेदश्च भिन्नौ स्तः, नव्य न्यायायिकानां मतं भेदः एव पृथक्त्वं | विद्याधरी पुस्तकस्य ग्रन्थकारः वदति “भेदः एव पृथक्त्वं इति आक्षेपस्य निरासः”| प्रथमे पश्यामः भेदः इत्युक्ते किं, पृथक्त्वं इत्युक्ते किं | उदाहरण स्वीकृत्य पश्यामः चेत भेदस्य प्रतीतिः एवं भवति “घटः पटो न” अथवा “घटः पटात् भिन्नः”| अत्र पट भेदः घटे अस्ति, पटः प्रतियोगो, घटः अनुयोगी| भेदः इति अन्योन्याभावः, प्रतियोगिनिं विहाय सर्वत्र भवति, तर्हि भेदः नित्यः, सर्व पदार्थवृत्तिः| प्रुथक्त्वस्य प्रतीतिः एवं भवति “घटः पटात् पृथक्”| पृथक्त्वं तु सर्वत्र न भवति| भिन्न देशे स्थितौ द्रव्ये भवति| प्राचिनानां मतं पृथक्त्वं अन्य एक गुणः, भेदः पृथक्त्वं समानं नास्ति | परन्तु नविनानां मतं तथा नास्ति, भेदः एव पृथक्त्वं ते वदन्ति | प्राचिनानां वदन्ति, भोः पश्यतु, भेदः स्थले प्रतियोगी अनुयोगीवाचकपदयोः प्रथमा विभक्ति भवति, एवं प्रुथक्व स्थले अवधिवाचक पदात् पञ्चमी, आश्रयवाचक पदात् प्रथमा, तर्हि भेदः एव पृथक्त्वं इति’ न वदेम | नविनानां वदन्ति पदभेदस्य अर्थ भेदः न भवति खलु, मया न अन्गिक्रियते इति अरोप्यन्ति | विद्याधरी पुस्तकस्य ग्रन्थकारः विश्लेषण रूपे उपस्थापनं करोति “भेदः एव पृथक्त्वं इति आक्षेपस्य निरासः” | एतत् विषये अग्रे परिषिलयामः |


ग्रन्थकारस्य विषयः संयोगः


घटकपालयोः पृथक्त्वं नास्ति परन्तु भेदः तु अस्ति इति वयं जानीमः | परन्तु घटकपालयोः संयोगः भवति वा? यत्र प्रुथगाश्र्याश्रितः अस्ति तत्र संयोगः भवति | प्रुथकश्र्याश्रितः इत्युक्ते कपालः तादात्म्य संवधेन स्वस्मिन् स्थित्वा घटः उत्पादयति, घटः कपाले आश्रितः अस्ति | घट कपालयोः प्रुथकश्र्याश्रितः नास्ति, तर्हि संयोगः न भवति | परन्तु घटभुतलयोः संयोगः भवति, किमर्थम्? घटभुतलयोः प्रुथकश्र्याश्रितः अस्ति, तर्हि संयोगः भवति|


अवधिः


विभागस्य उदाहरण स्वीकृत्य अवधिः किं इति परिशीलयामः| संयोगः इव विभागः अन्य गुणः| फलं वृक्ष्यात् पतति इति वदनेन विभागः फले अपि वृक्षे अपि, विभागः द्विनिष्ठः| फलं पतति, फले क्रिया अस्ति, वृक्ष्यात् पतति, तर्हि वृक्षः अवधिः, यत्र क्रिया नास्ति तत् अवधिः | भेद स्थले प्रतीतिः अस्ति “घटः पटात् भिन्नः”, पटः अवधिः (प्रतियोगिता आधारे)| पृथक्त्वं स्थले “घटः पटात् पृथक्”, पटः अवधिः, पटे अवधित्वं अस्ति, पटावाधिकपृथक्त्वं घटे अस्ति (अश्रयाधरे) | अवधिः वहुत्र भवितुं अर्हति, भेदः, पृथक्त्वं, एवं विभागः स्थले | प्रश्नः अस्ति कुत्र अवधिः प्रतितौ भासते? तत्र नियतावधिकत्वम् इति वदामः


नियतावधिकत्वम् कुत्र अस्ति?


यत्र अवधिः प्रतितौ नियमेन भासते तदा नियतावधिकत्वम् अस्ति इति वदामः | भेद एवं पृथक्त्वं स्थले अवधिः नियमेन भासते | भेद स्थले “घटः पटात् भिन्नः”, पटः अवधिः, पृथक्त्वं स्थले “घटः पटात् पृथक्”, पटः अवधिः | परन्तु संयोग, विभाग स्थले प्रतीतिः नियमेन न भासते | “फलं वृक्ष्यात् विभक्तः” वदामः चेत् विभागः उभयत्र अस्ति फले अपि, वृक्ष्ये अपि, तर्हि द्विनिष्ठः| अनय्रित्या वृक्ष्यावधिक विभागः फले अस्ति अपि वक्तुं शक्नुमः, तर्हि अत्र वृक्ष्यः अवधिः | विभाग स्थले नियमेन न भासते, परन्तु अन्यरित्या वक्तुं सक्नुमः | संयोगः तथा, हस्तपुस्तकयोः संयोगः वदामः चेत् संयोगः उभयत्र अस्ति | परन्तु “हस्तावधिक संयोगः पुस्तके अस्ति” इति वदामः चेत् हस्तः अवधिः


निखिलावधिकत्वं कुत्र अस्ति?


स्वं विहाय जगति सर्वत्र अस्ति चेत् निखिलावधिकत्वं वदामः | प्रुथक्त्वस्य उदाहरणे “घटः पटात् पृथक्”, पृथक्त्वं घटे, अवधिः पटः, पटावधिक पृथक्त्वं घटे अस्ति | एवमेव कृत्वा वक्तुं सक्नुमः यत् पर्थ्कत्वं घटे अस्ति, तस्य अवधिः वृक्ष्य, पुस्तकः, पर्वतः, जगति सर्वे पदार्थाः भवितुं अर्हन्ति | इदानीं पश्यामः कपालः, घटस्य अवयवः, कपालावधिकप्रुथक्त्वं घटे अस्ति वा? नास्ति, तर्हि पृथक्त्वे निखिलावधिकत्वं नास्ति | संक्षेपेण वदामः चेत् निखिलावधिकत्वं संयोगः, विभागः, एवं भेद स्थले अपि नास्ति |


अनेकावधिकत्वं कुत्र अस्ति?


अवधिः अनेकाः भवितुं अर्हन्ति चेत् अनेकावधिकत्वं वदामः | पूर्व परिछेदे वयं द्रुष्टवन्तः पृथक्त्व स्थले अवधिः अनेकाः भवन्ति | तर्हि पृथक्त्वं अनेकावधिकत्वं | एवं कृत्वा अनेकावधिकत्वं संयोगः, विभागः, एवं भेद स्थले अपि भवति | अधः पश्यामः चेत्, कोष्ठके निरूपितं अस्ति अनेकावधिकत्वम्, नियतावधिकत्वं, निखिलावधिकत्वम् कुत्र भवितुं अर्हति |


भेदः एव पृथक्त्वं इति आक्षेपस्य निरासः”


पुर्वपक्षिणः इति नव्यन्यायायिकानां, अथवा ये अरोप्यन्ति | सिद्धान्तिनः इति यस्य सिद्धान्तः, अत्र प्राचिन न्यायायिकानाम् | विद्याधरी पुस्तके इदं वाक्यं अस्ति "कपालभूतलयोः ...वाच्यम्”| अत्र आपादन द्वयम् अस्ति | प्रथम आपादनम् “न च गुणरुपस्य तस्य रुपादिवत् मुर्तोत्पतीद्वितियक्षयणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्” | अत्र तस्य इति प्रुथक्त्वस्य, पृथक्त्वं एक गुणः इति द्वयोः न अन्गिकुइर्वन्ति, परन्तु संयोगः एकः गुणः इति उभयः स्वीकुर्वन्ति| ये सिद्धा गुणाः तत्र नियतावधिकत्वं नास्ति | नियतावधिकत्वं कुत्र अस्ति ? भेद स्थले | पृथक्त्व स्थले अपि नियतावधिकत्वं अस्ति, तर्हि पृथक्त्वं गुणः न, भेदरुपत्वा इव इति पुर्वपक्षिणः वदन्ति |


द्वितीय आपादनम् अस्ति, यद्यपि गुनक्षेत्रे नियतावधिकत्वं न भवति, तर्हि पृथक्त्वं गुणः नास्ति | नियतावधिकः गुणः स्वीकुर्मः चेत् अपि “भुतलावधिकत्वस्येपि कपालवधिकत्वस्येपि आवश्यकम्” | “घटः भूतलात् पृथक्” , तथा घटः कपालात् पृथक्” अपि वक्तुं शक्नुमः ? सिद्धान्तिः वदति कपालवधिकप्रुथकत्वं घटे स्वीकुर्मः चेत् , परस्पर प्रुथकश्रयाश्रितत्वं भवति वा? घटस्य आश्रयः कपालः, तर्हि प्रुथकश्रयाश्रितत्वं नास्ति| तर्हि संयोगः न भवति विभागः अपि न भवति, किमर्थम्? युतसिद्धत्वं नास्ति घटकपालयोः संयोगः नास्ति, विभागः अपि नास्ति | तर्हि कपालवधिक पृथक्त्वं घटे नास्ति, घटावधिकपृथक्त्वं कपाले नास्ति | भदेस्थले किं वदामः? कपालवधिकभेदः घटे अस्ति एवं घटावधिकभेदः कपाले अस्ति,तर्हि भेदः एव पृथक्त्वं इति तु न भवति | तर्हि पृथक्त्वं भेदः न इति प्रमाणं जातम् |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.