वेङ्कटेश-महोदयस्य व्याख्यानम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/venkatesa-mahodayasyavyakhyanam
Jump to navigation Jump to search

भेदः एव पृथक्त्वम् इति आक्षेपस्य निरासः|


पृष्ठभूमिका :


सिद्धान्तिनः मतं  भेदः सर्वपदार्थवृत्तिः इति | स च भेदः नाम अन्योन्याभावः, सर्वत्र वर्तते | किन्तु पृथक् इति प्रत्ययविषयः द्रव्ये एव भवति, गुणादिसमवायीकारणता द्रव्ये एव भवति इति कारणात् | ‘घटात् पृथक्’ इति प्रत्ययः कस्यचित् गुणे जायमानोऽपि रूपम्, स च प्रत्ययः पृथक्त्वरूपं गुणं  न अवगाहते किन्तु  घटभेदमेव रूपनिष्ठम् | एतस्मात् कारणात् पृथक्त्वं भेदात् भिन्नं, स च पृथक्त्वं द्रव्ये विद्यमानः अतिरिक्त गुणः, नवद्रव्यवृत्ति इति नैयायिकैः उक्तम् |  अपि च पृथक्त्वम्   असाधारणं कारणं नाम येन पृथक् इति शब्दप्रयोगेन पदार्थेन घटादिकार्याणि न जन्यन्ते  | अस्मिन् लेखने पृथक्त्वभेदयोर  विषये पूर्वपक्षिणाम् आक्षेपाः तदर्थम् नैयायिकानां समाधानानि  च आलोच्यन्ते|


पूर्वपक्षिभिः भेदः एव पृथक्त्वं इति आक्षेपः कृयते|


अन्योन्याभावस्थले  भेदः इति प्रत्ययः प्रयुक्तः | यत्र पृथक्त्वं इति प्रत्ययस्य उपयोगः क्रियते तत्र भेदः इति पदस्य उपयोगः भवितुं अर्हति इति तु  द्वयोः पक्षिभ्यां अङ्गीक्रियते | रसः रूपं न इति प्रसङ्गे रसभेदः रूपे अस्ति इति उभयोरपि अङ्ग्कीकारः अस्ति | तत्र उभयपक्षिणोः मतभेदः नास्ति | तदेव ‘उभयवादिसिद्धस्य क्लृप्तत्वात्’ इति उक्तम् | पृथक्त्वस्य  अङ्गीकारेण रसपृथक्त्वं रूपे इति सिद्धयति  खलु ? परन्तु गुणे  गुणः न भवितुम् अर्हति | अतः गुणे गुणानङ्गीकारेण पृथक्त्वेन रूपं न रसः इत्यादिप्रतीतेः अनिर्वाहात् इति उक्तम् | विकल्पद्वयं वर्तमाने सन्दर्भे, युक्तिं विना एकः विकल्पः यदि स्वीक्रियते तत्र विनिगमनाविरहः इत्युच्यते - इत्युक्ते विना आधारेण निर्णयः क्रियते इत्यर्थः| भेदपृथक्वयोः सन्दर्भे युक्तिः  अस्ति यस्मात् भेदः एव पृथक्त्वम् इति वक्तुं शक्यते इति पूर्वपक्षिणां मतम् | अतः ‘न च विनिगमनाविरहः’ | आहत्य पृथक्त्वम् इति पदस्य आवश्यकं नास्ति यतः भेदः एव पृथक्त्वम् इति तेषाम् आक्षेपः |


पुनश्च ताद्त्म्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः अन्योन्याभावः एव भेदः| अन्योन्याभावस्य निरूपणार्थं ‘घटः पटो न’ इति आकारः पूर्वं प्रयुक्तः प्राचीननैयायिकैः | अतः अस्मिन् वाक्ये घटपटयोः प्रतियोगी अनुयोगी वाचकपदयोः प्रथमाविभक्ति प्रयोगेन भेदस्य साधनं कृतं तैः| पृथक्त्वस्य निरूपणार्थं ‘घटः पटात् पृथक्’ इति प्रत्ययः स्वीकृतः प्राचीनैः| अत्र पृथक्त्वस्य आश्रयः घटः| आश्रयवाचकपदस्य प्रथमाविभक्तिः  अपि च अवधिवाचकपदस्य पञ्चमीविभक्तिः च प्रयुक्तः | नवीन नैयायिकाः तु एतेन वाक्येनापि भेदसाधकमेव बोध्यं न तु पृथक्त्वं इति आक्षेपितवन्तः| तेषां वादः तु एतस्मात् वाक्यात् प्रक्रियाम् अनुसृत्य भिन्नवाक्यं सिद्धयति  परन्तु  भिन्न अर्थः नैव इति| (नञ्पदसमभिव्याहारे एव तादृश तादृशविभक्तिनियमस्य उपयोगात् ) अपि च डुकृञ् (करणे) सकर्मकः धातुः, कर्मपदं अपेक्षते | कर्तरिप्रयोगे कर्मपदं द्वितीया विभक्त्यन्तं भवति | यतते इति समानार्थ धातुः अकर्मकः धातुः, कर्मपदस्य निरपेक्षा अत्र |  सः पठनं करोति, सः पठितुं यतते इति वाक्ययोः वाक्यशैली पदभेदेन भिन्ना दृश्यते परन्तु अर्थः तु समानः एव | अतः  कृञः द्वीतीयासाकाङ्क्षत्वात् यततेस्तु तदभावात्, आद्येन कर्मसापेक्षकृतेः द्वीतीयेन कर्मनिरपेक्षकृतेः अर्थान्तरस्य वा बोधः इत्यस्यापि स्वीकारापत्तेः इति आक्षेपः पूर्वपक्षिणाम् ।


मूर्तद्रव्ये भूयमाना क्रियया अन्यमूर्तद्रव्येण सह वा विभुना सह वा संयोगः जायते | हस्तपुस्तकयोः संयोगः अत्र उदाहरणार्थं स्वीकुर्मः| हस्तः मूर्तद्रव्यंम् | पुस्तकम् अन्यं मूर्तद्रव्यम् | हस्तस्य अवयवः भिन्नाः तथा च पुस्तकस्य अवयवः भिन्नाः | द्वयोः अवयवयोः अपि तयोः अवयविनः आश्रयः | अतः तौ द्वौ प्रुथगाश्रितौ | अतः हस्तपुस्तकयोः मद्ये संयोगः भवितुम् अर्हति | तथैव मूर्तविभुसंयोगस्थलेsपि द्वयोः पृथगाश्रयाश्रित्वस्य असम्भवे अपि एकस्य मूर्तस्य पृथगाश्रयाश्रितत्वात् संयोगोपपत्तिः | अत्र मूर्तान्तरेण संयोगः स्वीक्रियते | हस्तपुस्तकसंयोगः |


इदानीं हस्ते एका क्रिया जाता - उदाहरणार्थं ग्रहणक्रिया इति चिन्तयामः | तया क्रियया हस्तपुस्तकयोः मद्ये संयोगः जायते | क्रियया उत्पन्नः इति कारणात् स च संयोगः कर्मजः संयोगः| परन्तु किञ्चित् गभीरचिन्तनम् अत्र कुर्मः| हस्तस्य अवयः अङ्गुल्यः | तर्हि स च ग्रहणक्रिया केवलम् अङ्गुलीषु एव जातः न च सम्पूर्ण हस्ते इति चिन्तने सति हस्तपुस्तकयोः संयोगः संयोगजः न तु कर्मजः यतः क्रिया समग्रहस्ते न जाता|


तत्र अङ्गुलीषु विद्यमाना क्रिया हस्तपुस्तकयोः संयोगं प्रति अन्यथासिद्धा इति उच्यते | कुलालस्य उदाहरणेन एतस्य स्पष्टीकरणं भवति | कुलालः घटं निर्माति | कुलालस्य पिता यद्यपि कुलालं प्रति कारणं परन्तु कुलालेन निर्मितं घटं प्रति न | अन्यतासिद्धयः पञ्चविधाः | ताः अनन्तरं वक्ष्यन्ते | इदं चतुर्थमिति अवगच्छामः अधुना |


एवं रीत्या हस्तः शरीरस्य अवयवः | शरीरः हस्तस्य  अवयवी | अतः हस्तपुस्तकसंयोगेन कायपुस्तकसंयोगः जायते | तत्र कोऽपि विवादः नास्ति | एतदेव अवयवसंयोगेन द्रव्यान्तरेण अवयविनः संयोगः जायते इत्यपि अविवादम् इति उक्तम् | परन्तु एतद् तु अवश्यं ज्ञातव्यं भवति कायपुस्तकयोः संयोगः संयोगजः न तु कर्मजः इति | अतः अवयवसंयोगेन अवयविनः द्रव्यान्तरेण संयोगजः संयोगः जायते | परन्तु प्रश्नः उदेति यद्यपि हस्तः शरीरस्य अवयः अतः हस्ते जाता क्रिया कथं वा शरीरे न जाता इति वक्तुं शक्नुमः| न्याशास्त्रे यद्यपि हस्तः शरीस्य अवयवः तथापि हस्तः भिन्नः शरीरं भिन्नं इति स्वीक्रियते | अवयवः अवयवी च परस्परं भिन्नम् | अवयः पदार्थः भिन्नः अवयवीपदार्थः भिन्नः | पदार्थौ भिन्नौ इति कारणं स्वीकृत्य समाधानं दीयते यत् हस्ते जाता क्रिया शरीरे जाता क्रिया च समाना न इति | शरीरहस्तयोर् मद्ये कार्यकारण भावः | यदा हस्ते जाता क्रिया इति विशेषेण उच्यते तदा प्रथमक्षणे हस्ते जायते अनन्तरं द्वीतियक्षणे एव काये जायते इति स्वीक्रियते | अतः आदौ क्रिया अवयवे अनन्तरं अवयविनि | घट्स्पर्शणम् उदाहरणेन स्वीकुर्मस्चेत्  स्पर्शः घटस्य अवयवे कपाले प्रथमक्षणे भवति तदुत्तरक्षणे अवयवी | स्पर्शणक्रिया अवयवे भवति इति कारणतः कपाले जायमानः संयोगः कर्मजः संयोगः अपि च अवयविनि घटे अनन्तरक्षणे जायमानः संयोगः संयोगजः इति | एवमेव  विचारः अवयवे जायमानः संयोगजः अपि अवयविनि अनन्तरक्षणे | इदानीं  "स च कर्मजः संयोगजो वा संयोगः अवयवकर्मणा अवयवसंयोगेन वा मूर्तान्तरे जायमानः अवयविनि तावत् न जायते इत्यवश्यं वाच्यम् अन्यथा .. इति वाक्यं विचार्यते |


पुनः घटस्य उदाहरणं स्वीकुर्मः| घटस्य अवयवः कपालः| द्वयोः कपालयोः परस्परसंयोगेन अवयविनि घटे अन्येन मूर्तद्रव्येण सह संयोगः जायते वा इति प्रश्ने सति निश्चयेन न जायते इत्येव उत्तरम् | अतः एकस्य कपालस्य अन्यकपालेन सह यदा संयोगः भवति तेन संयोगेन अवयविनि घटे कर्मजः वा संयोगजः संयोगः न जायते | यतः अवयव परस्परसंयोगः अवयविनि कमपि संयोगं न उत्पादयति| कपालद्वयोः संयोगः घटस्य अन्यमूर्तद्रव्येण सह संयोगं प्रति कारणं न भवति | यदा कपालस्य अन्यद्रव्येण सह संयोगः भवति तदा एव तस्य अवयविनि घटे संयोगसम्भावना अस्ति | अयं विषयः हस्तपुस्तकसंयोगेन विवृतः पूर्वमेव|


यदि विपरीत्या कपालद्वयोः परस्परसंयोगेन घटे अन्यमूर्तान्तरद्रव्येण सह संयोगः जन्यते इति स्वीकुर्मः चेत् कपालः घटेन संयुक्तः इति स्वीकर्तव्यः| कपालः कपालसंयोगेन घटेन संयुक्तः, कपाल घटयोर् मद्ये संयोग सम्बन्धः इति भवति| अयं दोषपूर्णः विषयः | स च विषयः अनुभवविरुद्धः यतः लोके न दृष्टः न च सम्भवति तथा | कपालः स्वस्मिन् तादात्म्येन स्थित्वा समवायेन कार्यं जनयति,  कपालः घटं प्रति समवायिकारणम्, अवयवावयविनोः मद्ये समवायसम्बन्धः इत्यादयः पूर्वाङ्गीकृत स्वीकृत विषयाः आपद्यन्ते |


घटस्य अवयवः कपालः | अतः घटः समवायसम्बन्धेन कपाले आश्रितः संयोगसंबन्धेन न | अतः तयोर्मद्ये संयोगः न भवति | यत्र संयोगः न भवति तत्र विभागोऽपि न भवति | अपि च युतसिद्धयोः  द्रव्ययोः मद्ये  एव कर्मजः संयोगजः वा संयोगः वा भवति | अयुतसिद्धयोः द्रव्ययोः मद्ये कदापि संयोगः न भवति | अयुतसिद्धत्वं नाम द्वयोः द्रव्ययोः मद्ये एकस्य द्रव्यस्य नाशपर्यन्तं तद् द्रव्यम् अन्यं द्रव्यं आश्रित्य एव तिष्ठति | घटस्य नाश पर्यन्तं घटः कपालम् आश्रित्य तिष्ठति | अतः घटकपालयोर्मद्ये अयुतसिद्धत्वम् | घटस्य अवयवः कपालः इत्यस्मात् अवयवावयिभावापन्नयोः द्रव्ययोः अयुतसिद्धत्वम् इति स्पष्टम् | कपालघटयोः मद्ये अन्योन्याभावः नाम भेदः अवश्यं वर्तते | परन्तु तौ द्वौ भिन्नदेशयोः न स्तः| अतः तत्र पृथक्त्वं नोत्पद्यते | पृथगाश्रयाश्रित युतसिद्धद्रव्ययोर् मद्ये एव उभयविधसंयोगः भवति | तर्हि पृथक्त्वस्य  कृते भिन्नदेशव्याप्तिः आवश्यकी इति च सिद्धम् | अनेन समीहितं गुणान्तरं पृथक्त्वमं सिद्धम्  |


इदानीं पूर्वपक्षीणाम् आपादनद्वयं कथं निवार्यते सिद्धान्तिभिः इति वक्ष्यते |


पूर्वपक्षिणः प्रथम आपादनम् अस्ति "न च गुणरूपस्य तस्य रूपादिवत् मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात्" यद्विषयकप्रतीतौ नियमेन अवधिः भासते तस्य नियतावधिकत्वम् इति उच्यते | भेदः, विभागः, पृथक्त्वं, पतनम्  एते सावधिकपदार्थाः| केवलं भेदः इति वदनेन शब्द्बोधः न जायते | पृथक्त्वस्थले अपि तथैव | कस्मात् भेदः, भिन्नः, पृथक् इति अवधेः उल्लेखः कर्तव्यः| तर्हि भेदपृथक्त्वस्थलयोः अवधिः नियमेन भासते | अतः भेदे पृथक्त्वे च नियतावधिकत्वम् |   अस्मिन् आपादने तस्य इत्युक्ते पृथक्त्वस्य इति भवति पूर्वोक्तस्य "तर्हि सिद्धं नः समीहितं गुणान्तरं पृथक्त्वं" इति वाक्यस्य अनुसरणेन|


यद्यपि सिद्धान्तिनः मतम्  अस्ति पृथक्त्वं गुणः इति, तथापि पूर्वपक्षिणां  मतं भिन्नम् | ते संयोगादीन् अन्य सिद्धगुणान् स्वीकृत्य एतेषु गुणेषु नियतावधिकत्वम् इति स्वभावः नास्ति इति कारणात् पृथक्त्वं सिद्धगुणः न इति प्रथमम् आपादनं  स्थापितवन्तः| अतः तेषां मतिः पृथक्त्वे नियतावधिकत्वात् तदपि भेदरुपता एव न तु पृथक्त्वं सिद्धगुणः इति | भेदः नित्यः इति कारणतः न केवलं द्रव्ये अपि तु सत्सु पदार्थेषु प्रतियोगिनं विहाय सर्वत्र सर्वदा वर्तते | अतः पूर्वपक्षिणाम् आपादनं पृथक्त्वं गुणत्वं न परन्तु भेदत्वम्  इत्यतः मूर्तोत्पत्तेः द्वितीयक्षणे जायमानं नास्ति इति|

 

पूर्वपक्षिणाम् द्वीतीयम्  आपादनं अस्ति "भूतलावधिकत्वस्येव कपालवधिकत्वस्यापि आवश्यकत्वात् तद्दोषतादवस्थ्यमिति  वाच्यम् " - यदि पृथक्त्वस्य गुणरुपेण नियतावदिकत्वं स्वीकुर्मश्चेदपि यथा भूतलावधिकपृथक्त्वरूपगुणः घटे प्रतीयते तथैव कपालावधिकपृथक्त्वस्य प्रत्ययः स्यात् इति तेषाम् आपादनम् | तथा नास्ति इति कारणात् तद्दोषतादवस्त्यम् | घटकपालयोः संयोगापत्तेः क्लृप्तत्वात् |


अधुना सिद्धान्तिभिः आपादनद्वयं  कथं निवार्यते इति वक्ष्यते|  


पूर्वपक्षिणः द्वयोः आपादनयोः अपि फलत्वेन पूर्वतनदोषः आयाति इति सिद्धान्तिनः वदन्ति अनेन वाक्येन – गुणरूपस्य तस्य (पृथक्त्वस्य) रूपादिवत् मूर्तोत्पत्तिद्वितीयक्षणे जायमानस्य नियतावधिकत्वे मानाभावात् भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्य अपि आवश्यकत्वात् तद्दोषतादवस्थ्यम् । तर्हि सः कः दोषः इति पश्यामः।

यदि कपालावधिकपृथक्त्वम्  अस्ति इति स्वीकुर्मः तर्हि कपालावधिकपृथक्त्वं घटे अस्ति इति अपि च घटावधिकपृथक्त्वं कपाले च इति भवति। कपालघटयोर् मद्ये पृथगाश्रयाश्रितत्वं भवति तस्मात् कपालः घटः च युतसिद्धौ भवतः इति भवति। अनेन कपालघटयोर् मध्ये युतसिद्धत्वम् अस्ति इति आगतम्। तर्हि कपालघटयोः संयोग आपत्तिः।


पुनःस्मरणार्थं युतसिद्धत्वं नाम - यावत् पर्यन्तं एकस्य द्रव्यस्य नाशो भवति तावत् पर्यन्तं तत् अन्यत् द्रव्यम् आश्रित्य एव तिष्ठति इति न कोपि नियमः। तथास्ति चेत् तयोः द्रव्ययोः मद्ये युतसिद्धत्वम् अस्ति । घटभूतलयोः उदाहरणम् अत्र स्वीकर्तुं शक्नुमः। संयोगः अनयोः द्रव्य्ययोः मद्ये एव भवितुम् अर्हति।


परन्तु घटस्य अवयः कपालः। कपालस्य अवयवी घटः। कपालघटयोर् मद्ये समवायसम्बन्दः | यत्र यत्र समयवायसम्बन्धः तत्र तत्र अयुतसिद्धत्वम्। अवयवावयविभावापन्नयोः (अवयव अवयवि भाव आपन्नयोः) द्रव्ययोः अयुतसिद्धत्वम्। संयोगस्य कृते पृथगाश्रयाश्रितत्वम्  अपेक्षते | अतः एतयोर् मद्ये (घटकपालयोः मद्ये) संयोगः कदापि न भवति। एतत् पूर्वं साधितम् अङ्गीकृतं च। कपालावधिकत्वं घटे इति स्वीकरणेन संयोग आपत्तिः भवति । अपि च तयोर् विभागः न जायते यत्र संयोगोपि न जायते। अतः तद्दोषतादवस्थ्यमिति न च वाच्यं | अनेन घटकपालयोः संयोगापत्तेः क्लृप्तत्वात् इति सिद्धान्तिनः वाच्यं स्पष्टं स्यात् ।

तर्हि अग्रे घटकपालयोः युतसिद्धत्वं निवारितव्यम्। कपालावधिकत्वं नास्ति घटे अपि च घटावधिकत्वं कपाले नास्ति इति स्वीकरणेन निवार्यते इदं युतसिद्धत्वम्। परन्तु तस्मिन्नेव प्रसङ्गे कपालावधिकत्वभेदः घटे नास्ति इति अपि न वक्तुं शक्यते | भेदः नाम  तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः - घटभेदः तु घटं विहाय सर्वत्र भवति एव,  भेदः नित्यं च । अतः कपालावधिकत्वभेदः घटे अपि च घटावधिकत्व भेदः कपाले स्तः । अनेन पृथक्त्वभेदयोः वैलक्षण्यं सम्पन्नम्।


पूर्वपक्षिणः द्वितीय आपादनस्य निवारणार्थं सिद्धान्तिनः वदन्ति एवम् -  

"वक्ष्यमाणविभागस्य द्रव्योत्पत्तिद्वीतीयादिक्षणेषु जायमानस्यापि न निखिलावधिकत्वं किन्तु स्वनाशसंयोगाश्रयावधिकत्वमेवहि नियमेन स्वीक्रियते " | सिद्धान्तिनां मतानुसारं भूतलावधिकत्वस्य इव कपालावधिकत्वस्य अपि  इति यदा वक्तुं शक्यते पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं यदि अभविष्यत् तदा | पृथक्त्वे न निखिलावदिकत्वं परन्तु अनेकावधिकत्वमेव| वस्तुततया जगति निखिलावधिकत्वं कस्यापि नास्ति | ते विभागस्य उदाहरणं दत्वा अस्य आपादनस्य निरासं कुर्वन्ति | स्वेन नाशयः यः संयोगः तदधिकरणे एव विभागः जायते| इत्युक्ते यत्र संयोगः भवितुम् अर्हति तत्रैव विभागः जायते| घटभूतलयोः संयोगः इव घटकपालयोः संयोगः न सम्भवति | अतः तयोः विभागः अपि न| अपि च विभागः ययोर्मद्ये भवति तत्र तदवधिकत्वं न स्वीक्रियते इति नियमः| यथा विभागस्थले किञ्चित् अवधिकत्वं वार्यते किञ्चित् स्वीक्रियते तथैव पृथक्वसथले अपि किञ्चित् अवधिकत्वं वार्यते| स्वायवयवपरम्परायां विध्यमानानां अवधिकत्वं न स्वीक्रियते | इतुक्ते कपालावधिकत्वं घटे घटावधिकत्वं कपाले च इति न स्वीक्रियते इत्यर्थः बोध्यः| यदा ययोर्मद्ये  तदवधिकत्वं वारितं तदा परस्पर तदवधिकपृथक्त्वप्रत्ययः अपि न प्रयोक्तव्यः | तर्हि पृथक्त्वप्रत्ययभावात् युतसिद्धत्वं न भवति| अयुतसिद्धत्वयोर्मद्ये संयोगः इति भवति | अयं दोषः |


तथा  इदं पृथक्त्वमपि द्वीतीयादिक्षणे जायमानं स्वाश्रयसमवायिकारणपरम्परायां परमाणवन्तं यन्मूर्तं तदतिरिक्तावधिकमेव जायते इति स्वीकारात् | - अतः यस्मिन्देशेव्याप्ते यस्मिन्मूर्तद्रव्येऽपि तस्मिन्नेवदेशे व्याप्ताः ये अवयवाः तदवधिकत्वं तस्मिन् द्रव्यपृथक्त्वे नास्ति इत्यर्थः | अतः पृथक्त्वे निखिलावधिकत्वं नास्ति| न निखिलावधिकत्वं अपि तु स्वस्य अवयवान् अतिरिक्ते |  एतस्मात् स्वावयपरम्परायां विद्यमानं यद्यत् मूर्तं, तदरिक्त तदवधिकत्वं पृथक्त्वमेव स्वस्मिन् भवति इति द्वीतियापादनस्य समाधानं भवति|


न चैवं परमाणुद्रव्यसंयोगानुपपत्तिः | तयोः अनाश्रितत्वादिति वाच्यम् | तत्र स्वतन्त्रक्रियावत्वस्य निमित्तत्वात् | संयोगसम्भावना पृथगाश्रयाश्रितोः द्रव्ययोः मद्ये भवति इति पूर्वमेव विवृतम् | परन्तु परमाणोः आश्रयः नास्ति तथापि द्वयोः परमाणोः मद्ये संयोगः भवति तयोः स्वतन्त्रक्रियावतोः कारणतः| परमाणोः अवयवाः न सन्ति इत्यतः तत्र  समवायिकारणं नास्ति |


इत्थमेव मूर्तविभुसंयोगस्थले संयुक्तयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य असम्भवेऽपि एकस्य मूर्तस्य पृथगाश्रयाश्रितत्वात् संयोगोपपत्तिः| मूर्तविभुद्रव्ययोः मद्ये  संयोगः विभागः च उपाधिभेदात् जायते यतः तत्र पृथगाश्रितत्वस्य सम्भवः नास्ति इति कारणात् |


नचैवं घटकपालयोः मद्येऽपि कपालस्य कपालिकाश्रितत्वात् घटस्य च कपालाश्रितत्वात्  पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य सम्भवेन कपालक्रियया घटकपालयोः संयोगापत्तिः सर्वादौ उक्त्वा अनिर्वाया एव इति वाच्यम् | समानदिग्भागव्यापिनां दिगुपाधिभूतानां घटवयवपरम्परागतानां कपालकपालिकादिनां परस्परावधिकपृथक्त्वस्य अस्वीकारात् |


कपालस्य आश्रयः कपालिका, घटस्य आश्रयः कपालः इति मत्वा तयोः मद्ये पृथगाश्रितत्वम् अस्ति, तस्मात् कारणात् घटकपालयोः मद्ये संयोगः भवेत् इति अपराधः अनिवार्यः|  पृथगाश्रयाश्रितत्वस्य कृते आश्रयौ भिन्नौ देशौ भवितव्यौ| कपालघटौ समानदिग्व्यापिनौ इत्युक्ते एकस्मिन् देशे एव स्तः|  अपि च मूर्तद्रव्यस्य दिगुपाधित्वं भवति| दिक् विभ्वी | सा विभज्या न भवति| परन्तु स च दिक् यदा मूर्तद्रव्यावच्छिन्ना भवति तेन अवच्छिन्नादिक् (देशः) प्राप्यते| यदा दिगुपाधयः समाने भवन्ति तदा पृथक्त्वं न कल्प्यते| अतः पुनः कपालघटौ समानदिगुपाधिभूतौ  इति कारणात् तयोर्मद्ये परस्परावधिकपृथक्त्वस्य  अस्वीकारः |


अनेन विभागे भिन्नदेशव्यापिमूर्तवृत्तिपृथक्वे च यत् अवधित्वं प्रतीयते तत्  स्पष्टम् | स च अवधित्वं भेदस्थले प्रतियमानायाः प्रतियोगितायाः अपेक्षया समाना  न इति लक्षिता| अपरं च भेदस्य विषये तादात्मीयसम्बधादयः अवगन्तुं  किञ्चित् विशिष्टं ज्ञानं अपेक्षते | पृथक्त्वस्य स्थले तथा किमपि नोपेक्षितम् | केवलं पृथक्त्वस्य गुणत्वात् एव ज्ञातुं शक्यते ‘एतस्मात् एतत् पृथक्’ इति| अनेन पृथक्त्वम् अतिरिक्तः गुणः इति प्राचिनानां मतं विस्पष्टम् | अयं विषयः स्थूलबुद्ध्या न विचारणीयः इति विध्याधरी ग्रन्थकारकस्य अभिप्रायः |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.