गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वं पृथिव्याः लक्षणम्

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 26---dalasArthakya-cintanam10---nyAyashAstram/26---dalasArthakya-cintanam/gandhasamanadhikaranadravyatvaparajatimattvamprthivyahlaksanam
Jump to navigation Jump to search

(१८) ‘गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वं’ द्रव्यस्य लक्षणम् | गुणसमानाधिकरणत्वे सति सत्ताभिन्नजातिमत्त्वं द्रव्यस्य लक्षणम् |


द्वे दले :  १) गुणसमानाधिकरणत्वम्   २) सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम्


गुणाधिकरणत्वं वा गुणवत्त्वम् एव द्रव्यत्वम् अथवा द्रव्यस्य लक्षणम् इति कथ्यते चेत् अव्याप्तिदोषः इति दूषयति पुर्वपक्षी | अव्याप्तिः कुत्र ?


(१) उत्पनं द्रव्यं क्षणमेकं निर्गुणं निष्क्रियं च तिष्ठति इत्यतः तादृशे द्रव्ये एव अव्याप्तिः अस्य लक्षणस्य | उत्पत्तेः प्रथमे क्षणे द्रव्ये इत्युक्ते पृथिवीजलेत्यादिषु नास्ति गुणः इत्यस्मात् तत्र अव्याप्तिः | तदा सिद्धान्ती उत्तरयति, कालावच्छेदेन गुणविद्यमानत्वम् अस्वीकृत्य लक्षणसमन्वयः करणीयः इति | यतः द्वितीये क्षणे गुणः उत्पद्यते द्रव्ये |


(२) तथापि पुर्वपक्षिणः आपादनम् अनुवर्तते यत् उत्पन्ने च तदनुक्षणमेव विनष्टे द्रव्ये गुणः नोत्पद्यते एव | अत्रास्ति अव्याप्तिः इति पुर्वपक्षिणः आपादनम् | तदा सिद्धान्ती उत्तरयति, यथाश्रुतं लक्षणं, गुणाधिकरणत्वं वा गुणवत्त्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इति न स्वीकार्यम् | द्रव्यत्वम् इत्युक्ते गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् अथवा गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इत्येव स्वीकार्यम् |


गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इत्यस्मिन् द्वे दले | दलयोः सार्थक्यम् अधः |

उपात्तं दलम् दोषः कुत्र ? निवारणम्
गुणसमानाधिकरणत्वम् अतिव्याप्तिः गुणे च कर्मणि अतिव्याप्तिः | गुणस्य अधिकरणे विद्यामानायां सत्ताजात्यां गुणसमानाधिकरणत्वम् अस्ति, न तु केवलं द्रव्यत्वे | तदा सत्ताजातिमत्त्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इति आपतति | सत्ता इति जातिः गुणे च कर्मणि विद्यते इत्यतः सत्ताजातिमत्त्वम् इति लक्षणम् अतिव्याप्तिदोषदुष्टम् |

अतः गुणसमानाधिकरणत्वम् इत्यस्य वदनेन गुणे च कर्मणि अतिव्याप्तिः स्यात् | तस्य दोषस्य वारणाय सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इति दलम् आवश्यकम् |

सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम्
सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् अतिव्याप्तिः

अव्याप्तिः

द्रव्यभिन्नस्थलेषु अतिव्याप्तिः | गुणत्वं, कर्मत्वं, पृथिवीत्वम् इत्यादिषु द्रव्यत्वभिन्न-सत्ताभिन्नासु जातिषु सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् अस्ति इत्यतः तासाम् अधिकरणेषु अतिव्याप्तिः | सत्ताभिन्नजातिमत्त्वं बहुत्र वर्तते | तन्निवरणाय गुणसमानाधिकरणत्वम् इति दलं निवेशनीयम् | द्रव्यत्वम् एव एका जातिः या गुणसमानाधिकरणा सत्ताभिन्ना च | गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इति लक्षणस्य समन्वयः द्रव्यत्वे एव भवति |

“सत्ताभिन्न” इत्यस्य प्रयोजनं किम् ? केवलं “जाति” इति कुतः नोक्तम् ? गुणसमानाधिकरणजातिमत्त्वम् इति वदनेन सत्ता इत्यपि जातिः गुणसमानाधिकरणा इति कृत्वा सा स्वीकार्या भवति द्रव्यस्य लक्षणे | इयं सत्ताजातिः गुणे च कर्मणि विद्यते यथा पूर्वोक्तम् | गुणकर्मणोः अतिव्याप्तिः | “सत्ताभिन्नजातिः” इत्यस्य वदनम् आवश्यकम् अतिव्याप्तिवारणाय |  

सत्ताभिन्नजातयः बह्वयः स्युः गुणस्यैव अधिकरणे | यथा द्रव्यत्वं, तथा एव पृथिवीत्वं, घटत्वम् इत्यादयः जातयः सत्ताभिन्नाः च गुणसमानाधिकरणाः भवेयुः | आसु सत्ताभिन्नजातिमत्त्वं गुणसमानाधिकरणत्वञ्च अस्ति इत्यतः आसु जातिषु लक्षणसमन्वयः आपतति | तेन बहुत्र अव्याप्तिदोषः आगच्छति | तस्य निवारणार्थं परिष्कारः कः ? * उत्तरम् अधः |

सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् एव किमर्थम् ? जातिः इति पदस्य को विशेषः ? सत्ताभिन्नधर्मवत्त्वं किमर्थं न ? ** उत्तरम् अधः |

गुणसमानाधिकरणत्वम्
गुणसमानाधिकरणत्वे सति सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् नास्ति नास्ति नास्ति

* गुणस्य अधिकरणे सत्ता च द्रव्यत्वं विहाय अन्याः सत्ताभिन्नजातयः स्युः -- पृथिवीत्वं, जलत्वं, पटत्वं, घटत्वम् इत्यादयः | ताः अपि सत्ताभिन्नाः च गुणसमानाधिकरणाः इति कृत्वा इमाः जातयः द्रव्यलक्षणे आपतन्ति | गुणसमानाधिकरणत्वे सति सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इति लक्षणं तु पृथिवीत्वे, जलत्वे च घटत्वे इत्यादिषु जातिषु वर्तते | तदा पृथिवीत्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इति आपतति | तेन जले अव्याप्तिः | जलं अपि द्रव्यम् किन्तु जले जलत्वं विद्यते, न तु पृथिवीत्वम् इति अव्याप्तिदोषः | कथं निवारणीयः अयं दोषः ? तद्वारणाय कैश्चित् नैय्यायिकैः केवलं सप्त पदार्थविभाजकाः उपाधयः ये सन्ति, द्रव्यत्वं, गुणत्वं, कर्मत्वं, सामान्यत्वं, विशेषत्वं, समावायत्वं च अभावत्वम् इति, ते एव लक्षणे दलरूपेण स्वीक्रियन्ते | तैः इमे जातिरूपेण न स्वीक्रियन्ते | तदा गुणसमानाधिकरणपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वम् इति लक्षणं भवति | गुणसमानाधिकरणत्वे सति पदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वम् इति लक्षणं गुणाधिकरणे विद्यमाने द्रव्यत्वे एव अस्ति इत्यतः केवलं द्रव्यत्वस्य ग्रहणं | तस्मात् अव्याप्तिदोषरहितं निष्कृष्टं द्रव्यस्य लक्षणं सिध्यति गुणसमानाधिकरणपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वम् इति |


** सत्ताभिन्नधर्मवत्त्वं किमर्थं न ? द्रव्यगुण-अन्यतरत्वम् इति एकः धर्मः गुणे च द्रव्ये विद्यते | अयं सत्ताभिन्नधर्मः | अतः सत्ताभिन्नधर्मवत्त्वम् इति लक्षणं द्रव्यगुण-अन्यतरत्वे अस्ति | गुणस्य अधिकरणे द्रव्ये द्रव्यगुण-अन्यतरत्वम् इति सत्ताभिन्नधर्मः | अस्मिन् धर्मे गुणसमानाधिकरणत्वम् अपि अस्ति | गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नधर्मवत्त्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इति उक्तं चेत् द्रव्यगुण-अन्यतरत्वम् इति धर्मः स्वीकार्यः भवेत् द्रव्यलक्षणत्वेन | द्रव्यगुण-अन्यतरत्वं द्रव्यस्य लक्षणम् इति आपत्तिः | किन्तु द्रव्यगुण-अन्यतरत्वं गुणेऽपि अस्ति इत्यतः गुणे अतिव्याप्तिः | सत्ताभिन्नधर्मवत्त्वम् इति कथनम् अतिव्याप्तिदोषदुष्टम् | तन्निवरणाय सत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इति उक्तं, न तु सत्ताभिन्नधर्मवत्त्वम् | धर्मपदस्य स्थाने जातिः इत्यस्य पदस्य वदनेन द्रव्यगुण-अन्यतरत्वम् इत्यस्य निराकरणं भवति | यतः द्रव्यगुण-अन्यतरत्वम् इति धर्मः, न तु जातिः | तेन अतिव्याप्तेः निवारणम् |


*** “एकं रूपम्” इति प्रतीतिबलात् एकत्वं रूपे, नाम गुणे गुणः इति आक्षेपे कृते रूपम् इति गुणः अधिकरणम् | तस्मिन् गुणत्वम् अस्ति | अपरः गुणः एकत्वम् इति तस्मिन्नेव अधिकरणे विद्यते इति आक्षेपः | एकस्मिन्नेव अधिकरणे गुणः च सत्ताभिन्नाजाति-गुणत्वम् उभयोः विद्यमानत्वम् इति स्तिथिः | अनेन गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वम् इति लक्षणं गुणे आपतति, द्रव्ये अपि अस्ति इति पूर्वपक्षिणः आक्षेपः | अनेन इदं लक्षणम् अतिव्याप्तिदोषदुष्टम् इति पूर्वपक्षी वदति | सिद्धान्ती उत्तरयति यत् गुणः द्रव्यसापेक्षः इति कृत्वा एकत्वं च रूपम् इति गुणद्वयम् अपि एकस्मिन् अर्थे, एकस्मिन् द्रव्ये समावयेन वर्तते | एकार्थसमवायेन द्वयोः गुणयोः विद्यमानत्वात्, गुणे गुणानङ्गीकारः, गुणः गुणे न वर्तते | अस्मात् गुणे अस्य लक्षणस्य न अतिव्याप्तिः | “एकं रूपम्” इति प्रतीतिः तु परम्परासम्बन्धेन समर्थनीया | एकत्वं रूपे स्वाश्रयसमवेतत्वेन विद्यते, न तु समवायेन |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.