लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वे सति व्यावर्तकत्वं लक्षणस्य लक्षणम्

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 26---dalasArthakya-cintanam10---nyAyashAstram/26---dalasArthakya-cintanam/laksyatavacchedakasamaniyatatvesativyavartakatvamlaksanasyalaksanam
Jump to navigation Jump to search

(१३) लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वे सति व्यावर्तकत्वं लक्षणस्य लक्षणम् |


द्वे दले :  १) लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम्   २) व्यावर्तकत्वम्


समनियतत्वम् = अन्यूनातिरिक्तवृत्तित्वम् | व्यापकत्वे सति व्याप्यत्वम् | लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वं लक्षणे भवेत् |

सास्नादिमत्त्वम् गोः लक्षणम् | लक्ष्यतावच्छेदकम् अस्ति गोत्वम् | “यत्र यत्र गोत्वं तत्र तत्र सास्नादिमत्त्वम्” इति समव्याप्तिः अथवा समनियतत्वम् |


व्यावर्तकत्वम् = इतरभेद-अनुमापकत्वम् | इदमेव लक्षणस्य विशिष्टप्रयोजनम् | लक्ष्यम् इतरभेदवत् इति अपरेभ्यः लक्ष्यं व्यावर्तयति लक्षणं, व्यावर्तकम् |


गौः गवेतरभिन्ना सास्नादिमत्त्वात् | सास्नादिमत्त्वम् इति गोः असाधारणधर्मः | सास्नादिमत्त्वे लक्ष्यतावच्छेदकेन गोत्वेन सह समनियतत्वम् अस्ति |

सास्नादिमत्त्वे व्यावर्तकत्वम् अपि अस्ति येन तत् गाम् अपरेभ्यः व्यावर्तयति, नाम गौः गवेतरभेदवती इति साधयति | सास्नादिमत्त्वं गोः लक्षणम् |

“गौः गवेतरभिन्ना सास्नादिमत्त्वात्” इत्यस्मिन् अनुमानवाक्ये सास्नादिमत्त्वेन हेतुना गवेतरभेदवत्त्वं साध्यते गवि | गवेतरभेदः गवि इति अनुमितिः |

उपात्तं दलम् दोषः कुत्र ? निवारणम्
लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम् अतिव्याप्तिः व्यावृत्तौ | व्यावृत्तिः = इतरभेदः | व्यावर्तकत्वम् इति विशिष्टं प्रयोजनं व्यावृत्तौ नास्ति इति केचन नैयायिकाः वदन्ति |

यदि व्यावृत्तिः लक्षणम् अभविष्यत् तर्हि “गौः गवेतरभेदवती  गवेतरभेदात्” इति अनुमानवाक्यम् असेत्स्यत् |

हेतुसाध्ययोः, गवेतरभेदः-गवेतरभेदवत्त्वम् इत्यनयोः ऐक्यात् “गौ गवेतरभेदवती” इति अनुमितिः न जायेत |

अतः व्यावृत्तौ इतरभेदानुमापकत्वं, व्यावर्तकत्वं न विद्यते | तन्न लक्षणम् |

अभिधेयत्वे | अभिधेयं = शब्दवाच्यम् | विश्वे सर्वम् अभिधेयम् |

अभिधेयत्वम् इति केवलान्वयी धर्मः यः सर्वेषु पदार्थेषु अवश्यं वर्तते |

अतः अभिधेयत्वे इतरभेदानुमापकत्वं, व्यावर्तकत्वं न विद्यते | तन्न लक्षणम् |

व्यावर्तकत्वम्
व्यावर्तकत्वम् अतिव्याप्तिः विशेषणे, उपलक्षणे च | “कपिलरूपवती गौः” इत्युक्तौ गवि कपिलरूपवत्त्वम् इति विशेषणं यत् इमां गां व्यावर्तयति |

“यत्र यत्र गोत्वं तत्र तत्र कपिलरूपवत्त्वम्” इति गोत्व-समनियतत्वं न विद्यते विशेषणे कपिलरूपवत्त्वे | अतः तन्न लक्षणम् |

लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम्
लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्त्वे सति व्यावर्तकत्वम् नास्ति नास्ति नास्ति


* “व्यावृत्तिभिन्नत्वे सति अभिधेयत्वभिन्नत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं लक्षणस्य लक्षणम्” इत्यपि नैय्यायिकैकदेशिनः वदन्ति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.