मङ्गलं वेदबोधितकर्तव्यताकं अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् दर्शादिवत्

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 26---dalasArthakya-cintanam10---nyAyashAstram/26---dalasArthakya-cintanam/mangalamvedabodhitakartavyatakamalaukikavigitasistacaravisayatvatdarsadivat
Jump to navigation Jump to search


(११) तर्कसङ्ग्रहे मूलवाक्यं ‘मङ्गलं वेदबोधितकर्तव्यताकं अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् दर्शादिवत्’ |

मङ्गलं = पक्षः      वेदबोधितकर्तव्यताकत्वं = साध्यम्      अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वं = हेतुः      दर्शादिः = उदाहरणम्

हेतौ “अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वम्” इत्यस्मिन् त्रीणि दलानि | तेषां दलानां व्यभिचारदोषनिवारणमेव प्रयोजनम् |


त्रीणि दलानि :

१) अलौकिकत्वम् |

२) अविगीतत्वम् |

३) शिष्टाचारविषयत्वम् |


अलौकिकत्वम् इत्युक्ते विधि/श्रुतिभिन्नप्रमाणागम्यत्वम् | अविगीतत्वम् इत्युक्ते धर्मशास्त्राविरुद्धं, स्मृतिना अनिन्दितम् |

“यत्र यत्र अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वं तत्र तत्र वेदबोधितकर्तव्यताकत्वम्” इति अन्वयव्याप्तिः |

हेतौ त्यक्तं दलम् एकस्मिन् दले त्यक्ते हेतुः अन्वयव्यभिचारः कुत्र ? व्यभिचारवारणम्
अलौकिकत्वम् अविगीतशिष्टाचारविषयत्वम् भोजनादौ | भोजनं न अलौकिकम् |


भोजने वेदबोधितकर्तव्यताकत्वं नास्ति |

हेतु-सत्वे साध्य-असत्वम् इति व्यभिचारः |

अलौकिकत्वे सति अविगीतत्वे सति शिष्टाचारविषयत्वम् इति हेतुः भवेत् |


भोजनादौ अलौकिकत्वं नास्ति इत्यतः तत्र हेतुः एव नास्ति |

अनेन हेत्वाभावे साध्याभावः इति भूत्वा व्यतिरेकसहचारः न तु अन्वयव्यभिचारः |

अविगीतत्वम् अलौकिकशिष्टाचारविषयत्वम् रात्रिश्राद्धादौ | रात्रिश्राद्धं न अविगीतम् |

धर्मशास्त्रे रात्रिश्राद्धं निन्दितं, विगीतम् |


श्राद्धं विधिबोधितम् इत्यस्मात् न लौकिकम् |

श्राद्धे विधिप्रमाणगम्यत्वम् | वेद-बोधितम् |

वेदबोधितकर्तव्यताकत्वम् अस्ति श्राद्धे |


किन्तु श्रुतौ (वेदे) रात्रिश्राद्धं न बोधितम् |

रात्रिश्राद्धे वेदबोधितकर्तव्यताकत्वं नास्ति |

हेतु-सत्वे साध्य-असत्वम् इति व्यभिचारः |

अलौकिकत्वे  सति अविगीतत्वे सति शिष्टाचारविषयत्वम् इति हेतुः भवेत् |




रात्रिश्राद्धादौ अविगीतत्वं नास्ति इत्यतः तत्र हेतुः एव नास्ति | अनेन हेत्वाभावे साध्याभावः इति भूत्वा व्यतिरेकसहचारः न तु अन्वयव्यभिचारः |

शिष्टाचारविषयत्वम् अलौकिकाविगीतत्वम् | यद्यपि शिष्टपदं स्पष्टार्थम् एव इति उक्तं जलताडनादौ व्यभिचारः इति पूर्वपक्षी वदति | जलताडनं शिष्टाचारः नास्ति |


जलताडनं न विधिबोधितम् | न अस्मिन् वेदबोधितकर्तव्यताकत्वम् | अनेन हेतु-सत्वे साध्य-असत्वम् इति व्यभिचारः |

अलौकिकत्वे  सति अविगीतत्वे सति शिष्टाचारविषयत्वम् इति हेतुः भवेत् |


‘न कुर्यान्निष्फलं कर्म’ इति धर्मशास्त्रे उक्तत्वात् शिष्टाः तद्विरुद्धं न आचरन्ति, न बालिशं कार्यं कुर्वन्ति इत्यतः अविगीतत्वं पर्याप्तम् इति वदति सिद्धान्ती |

बालानां सुखबोधाय एव शिष्टपदम् उपात्तं हेतुनिर्देशे इति सिद्धन्त्ती |

शिष्टपदं स्पष्टप्रतिपत्तये |

किमपि दलं न त्यक्तम् अलौकिकत्वे सति अविगीतत्वे

सति शिष्टाचारविषयत्वम्

कुत्रापि अन्वयव्यभिचारः नास्ति व्यभिचारवारणं कुत्रचिदपि न आवश्यकम्




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.