(ऋकारः_इत्यनेन)_ऋकारः/रकारऋकारौ

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/RukAraH-ityanena-Rukarah-rakaraRukarau
Jump to navigation Jump to search


विषयः (ऋकारः इत्यनेन) ऋकारः/रकारऋकारौ


प्रश्नः

'रकारः' इति प्रयोगः साधुः ?

'ऋकारः' इत्यनेन 'ऋकारः' एव गृह्यते अथवा रकारऋकारौ ?

पितॄणाम्‌ इत्यस्मिन्‌ णत्वं कथं सिध्यति ?


उत्तरम्

'रकारः' इति प्रयोगः भवति | ऋकारः 'ऋकारः' एव, एकेन मतेन | ऋकारः इत्यनेन 'ऋकारः' च 'रकारः' गृह्येते अपरेण मतेन | मतमवलम्ब्य पितॄणाम्‌ इत्यस्मिन् णत्वस्य विधानं चिन्तनीयम् |


- सर्वेभ्यः वर्णेभ्यः कार-प्रत्ययः भवति, वर्णात्‌ कारः इति वार्तिकेन (३।३।१०८ इति सूत्रस्य पार्श्वे) | (वार्तिकं कात्यायनस्य अष्टाध्याय्याः उपरि आलोचनम्‌ |)

- अकारः, इकारः, उकारः इत्यादीनि रूपाणि | वर्णात्‌ कारः इति वार्तिकेन सर्वे वर्णाः अन्तर्भूताः इति कृत्वा रकारः अपि भवति |

- केचन वैयाकरणाः वदन्ति यत्‌ यद्यपि भवति, किन्तु 'रकारः' साधुप्रयोगो नास्ति, तस्मिन्‌ साधुत्वं नास्ति | 'रकारः' विरलतया एव दृश्यते; एषां कथनं यत्‌ 'रेफः' इत्येव साधुप्रयोगः |

- शिष्टप्रयोगः अस्ति न वा इति विवादास्पदं स्यात्‌, किन्तु वर्णात्‌ कारः इत्यनेन रकारः तु विधीयते एव |

- रवर्णात्‌ इफ-प्रत्ययोऽपि भवति रादिफः (रात्‌ इफः) इति वार्तिकेन (३।३।१०८ इति सूत्रस्य पार्श्वे) | र + इफ → आद्‌गुणः (६.१.८७) इत्येनन गुणसन्धिः → 'रेफः' निष्पन्नः |

- अधुना ऋकारः इत्यस्य कः अर्थः, इति विषये बहुकालात्‌ महती चर्चा | एकस्मिन्‌ पक्षे ऋकारः इत्यनेन 'ऋकारः' एव गृह्यते, अपरस्मिन्‌ पक्षे 'रकारः' अपि, ऋकारः अपि गृह्येते |

- अधुना रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इति प्रमुखं णत्वविधायकसूत्रम्‌ |

- अनेन रेफात्‌ षकाराच्च, समानपदे परस्य नकारस्य णत्वं भवति | काशिकाकारेण "रेफषकाराभ्यामुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति" |

- अत्र 'रेफात्‌' इत्यनेन कः वर्णः गृह्यते इति प्रश्नः | 'रकारः' एव, अथवा 'रकारः' अपि, 'ऋकारः' अपि |

- काशिकाकारः वदति यत्‌ "श्रुतिसामान्यनिर्देशात्‌ सिद्धम्‌" | नाम 'रषाभ्यां' इत्यस्मिन्‌ 'र' इत्युक्ते र-ध्वनिः | स च र-ध्वनिः रकारेऽपि अस्ति, ऋकारेऽपि | यतोहि ऋकारस्य श्रवणेन रकारोऽपि अन्तरभवति |  

- यथा एकारस्य अन्तर्गते अकार-इकारौ स्तः, इति द्वयोः वर्णयोः मेलनेन एकारः इति सन्धिवर्णः उत्पद्यते, इति अयम्‌ एकः पक्षः अस्ति |

- तद्वत्‌ ऋकारस्य मध्ये द्वौ रवर्णौ स्तः इति एकः पक्षः | ऋकारः रवर्णऋवर्णयोः सूचकः इति तेषां मतम्‌ |

- अतः पक्षद्वयम्‌ | वर्णेषु वर्णान्तरसदृशाः ये वर्णाः सन्ति, तेषां तद्वद्वर्णत्वेन ग्रहणम्‌ अस्ति न वा इति विचारः क्रियते महाभाष्ये |

- वर्णग्रहणेन वर्णान्तरग्रहणम्‌ अस्ति इति पक्षे तु ऋकारे रकारः अन्तर्भवति |

- अस्मिन्‌ पक्षे रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इति सूत्रेण न केवलं 'रकारात्‌' अपि तु ऋकारात्‌ अपि परस्य नकारस्य णत्वं भवति | यथा पितॄणां, मातॄणां, भ्रातॄणाम्‌ इत्यादिषु स्थलेषु |

- वर्णग्रहणेन सदृशवर्णान्तरग्रहणं नास्ति इति पक्षे तु पितॄणाम्‌ इत्यादिषु स्थलेषु रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इति सूत्रेण णत्वं न भवति |

- तदानीं ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम् इति वार्तिकेन पितॄणाम्‌ इत्यादिषु स्थलेषु णत्वं भवति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.