भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्‌, आपन्नम् इत्यादीनि पदानि

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/bhinnamchinnamkhinnamapannamityadinipadani
Jump to navigation Jump to search

विषयः - भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्‌, आपन्नम् इत्यादीनि पदानि


प्रश्नः

भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्‌, आपन्नम् -- इमानि कीदृशानि पदानि ?


उत्तरम्

भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्‌, आपन्नम् इत्यादीनि पदानि क्तान्तपदानि, भूतं, कृतं, गतं, श्रुतम् इव |


- भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्, आपन्नम् इत्यादीनि पदानि व्यवहारे असकृत् श्रूयन्ते त्रिषु वचनेषु, त्रिषु लिङ्गेषु, सप्तसु विभक्तिषु च |

- भिन्नं वस्तु, भिन्ना भाषा, भिन्नः विषयः, सन्तोषः आपन्नः, सम्पद् आपन्ना, दुःखम् आपन्नम् इत्येतादृशाः प्रयोगाः भवन्ति लोके |

- भिन्नं, छिन्नं, खिन्नम्‌, आपन्नम् इतीमानि पदानि भिद्, छिद्, खिद्, पद् इत्येषां दकारान्तधातूनां क्तान्तरूपाणि यथाक्रमम् |

- क्त-प्रत्ययः अन्ते यस्य तत्‌ क्तान्तं, बहुव्रीहिसमासः | क्तान्तं रूपं क्तान्तरूपम्‌ इति विशेषणपूर्वपदकर्मधारयसमासः |

- दकारान्तधातुभ्यः क्त-प्रत्यये विहिते रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.४.४२) इत्यनेन सूत्रेण क्तान्तनिष्पादन-प्रक्रिया प्रवर्तनीया |

- क्तप्रत्ययस्य क्तवतुप्रत्ययस्य च निष्ठा-संज्ञा भवति क्तक्तवतू निष्ठा (१.१.२६) इत्यनेन सूत्रेण |

- रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इत्यनेन दकारोत्तरवर्तिन्याः निष्ठायाः तकारस्य च तत्पूर्वदकारस्यापि नकारादेशः भवति |

- सूत्रे निष्ठात्‌-शब्दस्य षष्ठ्यन्तं रूपं निष्ठातः; निष्ठायाः तकारः → निष्ठायाः त्‌, निष्ठात्‌ | निष्ठात्‌ इत्यनेन क्तक्तवतु-प्रत्यययोः तकारः इति सङ्केतः |

- दृष्टान्ते, भिद् + क्त → भिद् + त | अत्र क्त-प्रत्ययस्य अनुबन्धलोपानन्तरम् अवशिष्टः तकारः निष्ठायाः त्, नाम निष्ठात् |

- भिद् + त → भिन् + न रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इत्यनेन सूत्रेण | भिन् + न → भिन्न इति प्रातिपदिकं निष्पन्नम् |

- एवमेव, छिद्-धातोः छिन्न, खिद्-धातोः खिन्न, पद्-धातोः पन्न, इतीमानि क्तान्तरूपाणि अनया एव रीत्या निष्पन्नानि भवन्ति |

- क्तवतु-प्रत्यये परे अपि समाना एव प्रक्रिया भवति | भिद् + क्तवतु → भिद् + तवत् → भिन् + नवत् → भिन्नवत् |

- पुंलिङ्गे भिन्नवान्, स्त्रीलिङ्गे भिन्नवती, नपुंसकलिङ्गे भिन्नवत् | एवमेव छिन्नवान्, खिन्नवान्, पन्नवान् इत्यादीनि पदानि निष्पन्नानि |

- धेयं यत् दकारान्तधातुः सेट् अस्ति चेत् क्त-प्रत्ययस्य इडागमः भवति | अयम् इडागमः धातुप्रत्यययोः मध्ये आयाति |

- तदा क्त-प्रत्ययस्य निष्ठात् तकारः धातोः साक्षात् परः नास्ति इत्यतः निष्ठातः च तत्पूर्वस्थितस्य दकारस्य नकारदेशो नास्ति |

- यथा मुद् इति धातुः सेट् | मुद् + क्त इत्यस्यां स्थित्यां क्त-प्रत्ययस्य इडागमे जाते मुद् + इ + त → मुद् + इत → मुदित |

- दकारन्त-मुद्-धातोः क्त-प्रत्यये विहिते मुद्-धातोः इकारपरत्वात्, तकारः दकारात् साक्षात् परः नास्ति इत्यस्मात् रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इत्यस्य प्रसक्तिर्नास्ति |


सूत्रपरिचयः

----------

रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.४.४२)

- निमित्तं - धात्वन्तदकारः अथवा रेफः, ताभ्यां परः निष्ठायाः त्, निष्ठात् | क्त-क्तवतु-प्रत्यययोः तकारः निष्ठात् इत्युच्यते |

- कार्यं - रेफदकारोत्तरवर्तिनः निष्ठातः नकारदेशः, निष्ठातः पूर्वस्थितस्य धातोः दकारस्य अपि नकारादेशः |

- खिद् + क्त → खिद् + त → खिन् + न → खिन्न, अत्र खिद्-धातोः दकारस्य च निष्ठातः नकारदेशः अनेन सूत्रेण |

रेफान्तधातोः अपि कार्यम्‌

- रेफोत्तरवर्तिनः निष्ठातः अपि नकारादेशः विधीयते अनेन सूत्रेण | तीर्णः, शीर्णः, गीर्णः इत्यादीनां निष्पत्तौ अस्यैव सूत्रस्य कार्यम् |

- दृष्टान्तत्वेन, तॄ प्लवनतरणयोः इति ॠदन्तधातोः क्तान्तनिर्माणप्रक्रिया परिशील्यते रेफोत्तरवर्तिनिष्ठातः नकारादेशस्य बोधार्थम् |

- तॄ + क्त →  तॄ + त इत्यस्यां स्थित्यां ॠत इद्‌ धातोः (७.१.१००) इत्यनेन ऋदन्तधातोः अङ्गस्य ॠकारस्य ह्रस्व-इकारादेशः |

- ह्रस्व-इकारादेशे जाते ति + त | ॠकारस्य स्थाने आदिष्टः इकारः रपरः स्यात् उरण्‌ रपरः (१.१.५१) इत्यनेन, तिर् + त |

- अधुना तिर् इति रेफान्तधातुः | हलि च (८.२.७७) इत्यनेन हलि परे रेफान्तधातूनां उपधायां स्थितस्य इकारस्य दीर्घत्वं, तीर् + त |

- तीर् + त इत्यस्यां दशायां रेफोत्तरवर्ती तकारः निष्ठात् इत्यतः रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इत्यनेन तस्य नकारादेशः |

- तदा तीर् + न, रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इत्यनेन रेफोत्तरवर्तिनकारस्य णत्वं भूत्वा तीर्ण इति क्तान्तप्रातिपदिकम् |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.