भुनक्ति / भुङ्क्ते

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/bhunaktibhunkte
Jump to navigation Jump to search

विषयः - भुनक्ति / भुङ्क्ते


प्रश्नः

"सः आहारं भुनक्ति" उत "सः आहारं भुङ्क्ते" -- अनयोः कः प्रयोगः साधुः ?


उत्तरम्

"सः आहारं भुङ्क्ते" इत्येव साधुः प्रयोगः |


- भुज पालनाभ्यवहारयोः इति रुधादिगणीयः उभयपदी धातुः | पालनम् इत्युक्तौ संरक्षणम् | अभ्यवहारः इत्युक्तौ भोजनम्‌ |

- धेयं यत्‌ 'भुनक्ति' इति रूपं न भवति इति तु नास्ति; तस्य प्रयोगः कथं भवति इत्यस्य बोधनार्थम्‌ अग्रे पठ्यताम्‌ |

- भुज् इति लौकिकधातुः | रुधादिभ्यः श्नम् (३.१.७८) इत्यनेन श्नम्-प्रत्यये विहिते भुज् + श्नम् भुनज् इति अङ्गम् |

- रुधादिगणे श्नम्‌-विकरणप्रत्ययः धातोः मध्ये उपविशति, श्नम्‌ इति प्रत्ययस्य मित्त्वात्‌ | अतः भुज् + श्नम् भुज् + न भुनज्‌ |

- अस्य भुज्-धातोः भुजोऽनवने (१.३.६६) इत्यनेन सूत्रेण अभ्यवहारे, नाम खादनार्थे, आत्मनेपदत्वम् |

- खादनार्थे लटि प्रथमपुरुषस्य एकवचने, आत्मनेपदिनि तिङ्-प्रत्यये विहिते भुनज् + ते इति स्थितिः |

- अयम् आत्मनेपदी ते-प्रत्ययः अपित् इत्यततः सार्वधातुकमपित्‌ (१.२.४) इत्यनेन सूत्रेण ङिद्वत् भवति |

- ते-प्रत्ययस्य ङिद्वद्भावात् श्नसोरल्लोपः (६.४.१११) इत्यनेन श्नम्‌-प्रत्ययस्य अकारस्य लोपः ते-प्रत्यये परे |

- भुनज् + ते इत्यस्यां दशायां श्नसोरल्लोपः इत्यनेन अकारलोपे जाते भुन् ज् + ते भुन्ज् + ते इति |

- तदा भुन्ज् इत्यस्मिन् अङ्गे अनुस्वारादेशः, सन्धिकार्यं, परसवर्णादेशः च जायन्ते | भुन्ज् + ते भुङ्क् + ते → भुङ्क्ते इति रूपम् |

- यदि अयं धातुः पालनार्थे उपयुक्तः तर्हि अस्य परस्मैपदत्वम् | पालनार्थे लटि प्रथमपुरुषस्य एकवचने तिप् इति प्रत्ययः विहितः भवति |

- तिप्-प्रत्यये विहिते, तिपः पित्त्वात् श्नसोरल्लोपः इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति | भुनज् + तिप् भुनक् + ति भुनक्ति इति रूपम् |

- पालनार्थे उदाहरणम् - नृपः राज्यं भुनक्ति | अभ्यवहारे तु भुजोऽनवने इत्यनेन आत्मनेपदत्वे भुङ्क्ते इति एव साधुः प्रयोगः |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.