द्विकर्मकधातूनां कर्तरिप्रयोगे कारकव्यवस्था

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/dvikarmakadhAtUnaM-kartariprayoge-kArakavyavasthA
Jump to navigation Jump to search

विषयः - द्विकर्मकधातूनां कर्तरिप्रयोगे कारकव्यवस्था


प्रश्नः

"पिता पुत्रं सन्देशं पृच्छति" उत "पिता पुत्रात् सन्देशं पृच्छति" ? कः प्रयोगः साधुः ?


उत्तरम्

उभावपि प्रयोगौ साधू | कथमिति अग्रे उच्यते |


- "पिता पुत्रं सन्देशं पृच्छति" इत्यस्मिन् वाक्ये द्वे कर्मपदे स्तः | “पुत्रम्” इति गौणकर्मपदं च “सन्देशं” प्रधानकर्मपदम्‌ इति  |

- आदौ “पिता सन्देशं पृच्छति” इति एकेन कर्मपदेन घटितं वाक्यं परिशीलयामः |

- अस्मिन् वाक्ये कर्तुरीप्सिततमं कर्म (१.४.४९) इत्यनेन सन्देश-शब्दस्य कर्मकारकं विहितं भवति |

- तदा कर्मणि द्वितीया (२.३.२) इत्यनेन सन्देश-शब्दस्य द्वितीयाविभक्त्यन्तं भूत्वा “सन्देशं” इति रूपम् |

- "पिता पुत्रं सन्देशं पृच्छति" इत्यस्मिन् कर्मपदद्वयघटितवाक्ये अकथितं च (१.४.५१) इत्यनेन पुत्र-शब्दस्य कर्मसंज्ञा |

- द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे, वाक्ये कर्तृकारकं च कर्तुरीप्सिततमं कर्म इत्यनेन विहितं कर्मकारकं विहाय यत् कारकम् अपादानादिभिः प्रकारैः अनुक्तं तस्य कारकस्य कर्मसंज्ञा विधीयते अकथितं च इत्यनेन | अनुक्तम् इत्युक्ते वक्तुः इच्छया अनुक्तम् |

- कर्मसंज्ञायां विहितायां कर्मणि द्वितीया इत्यनेन अस्य अकथितकर्मणः द्वितीयाविभक्तिः विधीयते |

- अकथितं च इत्यनेन विहित-कर्मसंज्ञया गौणकर्मपदस्य निर्धारणम् | अत्र पुत्र-शब्दः गौणकर्मपदम् |

- गौणकर्मपदस्य अपादानादिविवक्षायां द्वितीयाविभक्त्यन्तरस्य प्राप्तिः | द्वितीयाविभक्त्यन्तरम् इत्युक्ते द्वितीयाविभक्तिभिन्नत्वम् |

- अतः वक्तुः विवक्षानुगुणम् अपादानादिविवक्षायां गौणकर्मपदस्य द्वितीयाविभक्तिभिन्ना विभक्तिः अपि भवितुम् अर्हति |

- "पिता पुत्रात् सन्देशं पृच्छति" इत्यस्मिन् अपादानविवक्षायां पुत्र-शब्दस्य “पुत्रात्” इति पञ्चमीविभक्तिघटितरूपं सिध्यति |

- अकथितं च इत्यनेन अपादानादिकारकैरविवक्षितस्य कर्मसंज्ञा केवलं षोडश-धातूनां, तत्समानार्थकधातूनां योगे एव भवति |

- एतेषु षोडशसु धातुषु एकं कर्मपदं निर्मितं कर्तुरीप्सिततमं कर्म इत्यनेन, द्वितीयं च अकथितं च इत्यनेन सूत्रेण |

- कर्मपदद्वयस्य कारणात् षोडश धातवः, तत्समानार्थकाः च द्विकर्मकाः इत्युच्यते | एते धातवः के इति अधस्तनश्लोके निर्दिष्टम् |

- दुह्-याच्-पच्-दण्ड्-रुधि-प्रच्छि-चि-ब्रू-शासु-जि-मथ्-मुषाम् |

 कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यात् नी-हृ-कृष्-वहाम् ||

- दुहादीनां द्वादशानां च नीप्रभृतीनां चतुर्णां योगे अपादानादिभिः प्रकारैः अविवक्षितं कारकं, कर्मसंज्ञकम् इति फलितार्थः |


सूत्रपरिचयः

----------

कर्तुरीप्सिततमं कर्म (१.४.४९)

  • कर्मसंज्ञाविधायकं सूत्रम् इदम् | कर्तुः क्रियया आप्तुम् इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञकं स्यात् इति सूत्रार्थः |
  • “रामः पाठं पठति” इत्यस्मिन् वाक्ये रामः कर्ता | पठति इति क्रियापदं कर्त्रर्थे विहितः इत्यतः कर्तारं बोधयति |
  • पठनक्रियायाः द्वारा रामस्य इष्टतमः, अभीष्टः अस्ति पाठः | अतः पाठः कर्मसंज्ञकः स्यात् इति सूत्रं विदधाति |

कर्मणि द्वितीया (२.३.२)

  • अनभिहिते कर्मणि द्वितीया विभक्तिः भवति इति सूत्रार्थः | कर्मणः द्वितीयाविभक्ति-विधायकं सूत्रम् |
  • न अभिहितः अनभिहितः, तस्मिन् अनभिहिते | अनभिहितः इत्युक्ते न उक्तः, अनुक्तः इति अर्थः |
  • “रामः पाठं पठति” इत्यस्मिन् वाक्ये कर्त्रर्थे तिङ्-प्रत्यये विहिते पठति इति क्रियापदं जातम् |
  • कर्त्रर्थकेन क्रियापदेन कर्ता अभिहितः अथवा उक्तः भवति | वाक्ये एकं पदम् उक्तं चेत् अन्यत् सर्वम् अनुक्तम् |
  • अतः कर्तरिप्रयोगे कर्म अनभिहितम् | तादृशस्य अनभिहितस्य कर्मणः द्वितीया विभक्तिः स्यात् इति सूत्रेण उक्तम् |


अकथितं च (१.४.५१)

  • अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञकं स्यात् इति सूत्रार्थः | इदमपि कर्मसंज्ञाविधायकं सूत्रम् |
  • अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्— अकथितं च कारकं कर्म |
  • अपादानादि इत्युक्ते किम् ? अपादानं, सम्प्रदानं, करणं च अधिकरणम् इति कारकाणि |
  • एभिः अपादानादिकारकैः यत् अविवक्षितं वा अकथितं तस्य कर्मसंज्ञा भवेत् इति इदं सूत्रं वक्ति |
  • “पिता पुत्रं धर्मं ब्रूते” इत्यस्मिन् वाक्ये कर्त्रर्थे तिङ्-प्रत्यये विहिते कर्त्रर्थकं क्रियापदं “ब्रूते” इति भवति |
  • कर्त्रर्थकेन क्रियापदेन “पिता” इति कर्ता कथितः | क्रियायाः द्वारा कर्तुः इष्टतमं अस्ति धर्म-पदम् |
  • धर्म-पदस्य कर्मसंज्ञा कर्तुरीप्सिततमं कर्म इत्यनेन | तर्हि अवशिष्टम् अस्ति पुत्र-शब्दः |
  • इदम् आपादानदिकारकैः अकथितम् | अतः पुत्र-शब्दः अकथितं कर्म भवति अकथितं च इत्यनेन |
  • वक्तुः अपादानादिभिः अस्य कथनस्य इच्छा अस्ति चेत् “पिता पुत्राय धर्मं ब्रूते” इति सम्प्रदानकारकयुक्तप्रयोगः भवति |
  • पुत्र-शब्दस्य चतुर्थीविभक्त्यन्तप्रयोगस्य सम्भावनायां सत्याम् अपि वक्ता सम्प्रदानकारकेण “पुत्राय” इति न कथयति इत्यतः पुत्र-शब्दस्य कर्मकारकं भवति इति सूत्रं वक्ति | इदमेव द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे गौणकर्म इत्यपि अभिज्ञायते |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.