क्रीडाङ्गनम्/क्रीडाङ्गणम्

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/kridanganamkridanganam
Jump to navigation Jump to search

विषयः— क्रीडाङ्गनम्/क्रीडाङ्गणम्


प्रश्नः

क्रीडाङ्गनम् , क्रीडाङ्गणम् -- अनयोः कः प्रयोगः साधुः ?



उत्तरम्

क्रीडाङ्गनम् , क्रीडाङ्गणम् -- उभौ प्रयोगौ साधू स्तः |


- अङ्ग, पदे लक्षणे च, इति धातुः चुरादिगणीयः अकारान्तः | अङ्गयति इति लटि प्रथमपुरुषैकवचनान्तरूपम् |

- ल्युट्-प्रत्ययः आर्धातुकः अनिट् प्रत्ययः | क्रियायाः भावं सूचयति | सर्वेभ्यः धातुभ्यः विहितः | अनिट् इत्यनेन तस्य इडागमः न भवति |

- धातुभ्यः ल्युटि विहिते यत्‌ पदं निष्पन्नं तच्च नपुंसकलिङ्गम्‌ | यथा— गमनं, लेखनं, कथनं, चिन्तनम् इत्यादीनि पदानि |

- अङ्ग + ल्युट् → अनुबन्धलोपे सति → अङ्ग + यु इति अवशिष्यते |

- धातुभ्यः ल्युटि विहिते युवोरनाकौ (७.१.१) इत्यस्य प्रसक्तिः | सूत्रार्थः एवम्— अङ्गात्‌ परं यु, वु इत्यनयोः स्थाने क्रमशः अन च अक च आदेशौ भवतः |

- अनेन सूत्रेण ल्युटः अनुबन्धलोपानन्तरं यः 'यु', तस्य स्थाने अन-आदेशः | अङ्ग + यु → अङ्ग + अन |

- अङ्ग + अन इति स्थितौ अतो लोपः (६.४.४८) इत्यनेन आर्धधातुके प्रत्यये परे, अदन्ताङ्गस्य ह्रस्व-अकारलोपः भवति | अङ्ग + अन → अङ्गनम् |

- क्रीडा + अङ्गनम् इति समासे सति क्रीडायाः अङ्गनम्, क्रीडाङ्गनम् इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः |

- यद्यपि ल्युडन्तस्य, अङ्गनशब्दस्य निर्माणावसरे णत्वस्य निमित्तं नास्ति इत्यतः णत्वं न विधीयते, तथापि अङ्गणम् इति णत्वघटितः प्रयोगः बहुत्र श्रूयते | मूले च साहित्ये शिष्टप्रयोगे अस्ति |

- अङ्गणम् इति शब्दप्रयोगः शिष्टैः कृतः इत्यस्मात्‌ रूपं साधनीयमेव | स्मरणीयं यत्‌ प्रथमतया भाषा, तदा एव व्याकरणं; लोके ये प्रयोगाः लभ्यन्ते, तान्‌ प्रयोगान्‌ व्याकरणं वर्णयति | विपरीतं तु नास्ति ! साहित्ये शब्दः प्रयोगे अस्ति चेदपि व्याकरणे निमित्तं नोक्तम्‌ इति कृत्वा रूपं निषिद्धम्‌ इति तु दोष एव; शब्दः लोके अस्ति चेत्‌, तस्य वर्णनं व्याकरणस्य कार्यम्‌ |

- कुत्रचित्‌ अष्टाध्याय्याम्‌ एकस्य एव पदस्य साधनार्थम्‌ अनेकानि नूतनसूत्राणि सूत्रकारैः विरचनीयानि स्युः; तद्दृष्ट्वा पाणिनिना चिन्तितं यत्‌ 'मास्तु; अस्मिन्‌ पथि लाघवं नास्ति' | अनेकनूतनसूत्राणि मास्तु इति भवतु, किन्तु रूपं तु कथञ्चित्‌ साधनीयम्‌ आसीत्‌ | तदर्थम्‌ आसु परिस्थितिषु अष्टाध्याय्याम्‌ एकेन एव सूत्रेण रूपविधानं साक्षात्‌ क्रियते | एतादृशकार्यं 'निपातनम्‌' इति वैयाकरणैः नामकरणम्‌ |

- अत्र पृषोदराऽदीनि यथोपदिष्टम् (६.३.१०९) तादृशं सूत्रम्‌ | अनेन शिष्टैः ये शब्दाः यथा प्रयुक्ताः तथा स्वीकरणीयाः भवन्ति |

- पृषोदरादिगणे एते शब्दाः उच्चारिताः— ‘पृषोदर’, ‘पृषोत्थान’, ‘बलाहक‘, ‘जीमूत’, ‘श्मशान’, ‘उलूखल’, ‘पिशाच’, ‘बृसी’, ‘मयूर’ | नाम एषां शब्दानां व्युत्पत्त्यर्थं प्रक्रिया नास्ति; साक्षात्‌ 'इमे शब्दाः भवन्तु' इति सूत्रेण विधानम्‌ | तस्य कारण्ञ्च उपर्युक्तं— तेषां व्युत्पत्त्यर्थम्‌ अधिकाधिकानि सूत्राणि अपेक्षितानि स्युः इति कृत्वा पाणिनिना विचिन्त्य 'मास्तु' इति निश्चितम्‌ |

- अस्तु, किन्तु अङ्गणम् इति शब्दः अस्मिन् पृषोदरादिगणे नोक्तः | अत्र पृषोदरादिगणः 'आकृतिगणः' इति बोध्यम्‌ | आकृतिगणः नाम तादृशगणः यस्मिन् इतोऽपि शब्दान् योजयितुं शक्यन्ते |

- अनेन अङ्गणम् इति शब्दः यद्यपि पृषोदरादिगणे नोच्चारितः, किन्तु शब्दकल्पद्रुमकारेण उक्तं यत्‌ शिष्टप्रयोगवशात् आकृतिगणत्वाच्च पृषोदरादिगणे अङ्गणशब्दः संयुक्तः | इत्थञ्च व्याकरणलोके निपातनं कृत्वा अङ्गणशब्दे णत्वं प्रदर्शितम्‌ |

- आहत्य क्रीडाङ्गनं च क्रीडाङ्गणम्, उभयोः साधुत्वम् अस्ति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.