लिखित्वा/लेखित्वा

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/likhitvalekhitva
Jump to navigation Jump to search

विषयः--लिखित्वा/लेखित्वा


प्रश्नः

"सः भाषणं लिखित्वा पठति" उत "सः भाषणं लेखित्वा पठति" -- अनयोः कः साधुः ?


उत्तरम्

"सः भाषणं लिखित्वा पठति", "सः भाषणं लेखित्वा पठति" -- उभौ प्रयोगौ साधू स्तः |


- लिख्-धातुः, अक्षरविन्यासे इति तुदादिगणीयः, सेट् धातुः | अयं हलादिः, रलन्तः, इदुपधः धातुः च |

- क्त्वा-प्रत्ययः वलादिः, आर्धधातुकः प्रत्ययः; अतः आर्धधातुकस्येड्वलादेः (७.२.३५) इत्यनेन तस्य इडागमः विधीयते |

- क्त्वा-प्रत्ययः कित्; अस्य कित्त्वात् क्त्वा-प्रत्यये परे धात्वङ्गे गुणस्य निषेधः भवति इति सामान्यः नियमः |

- अधुना लिख् + क्त्वा इत्यस्यां दशायां लिख् सेट्, क्त्वा अपि सेट् इत्यतः इडनुकूलता वर्तते | लिख् + क्त्वा → लिख् + इ + त्वा |

- इडनुकूलतायां सत्यां न क्त्वा सेट्‌ (१.२.१८) इत्यनेन 'क्त्वा कित्‌ नास्ति' इति आरोपो भवति | इदम् अतिदेशसूत्रम्‌ |

- यत्र क्त्वा-प्रत्ययस्य इडागमो भवति, तत्र गुणः अपेक्षितः | गुणस्य रक्षणार्थं कित्त्वं बाधितं न क्त्वा सेट्‌ इत्यनेन सूत्रेण |

- यथा, स्विद्‌ स्वेदित्वा, दिव्‌ देवित्वा, वृत्‌ वर्तित्वा - एषु इडागमः विहितः, गुणः इष्टः च | अतः क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वं बाधितम् |

- एवं रीत्या लिख्‌ सेट्‌ अतः न क्त्वा सेट्‌ इत्यनेन क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्वाभावे लिख्-धातौ अपि गुणः सम्भवति पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन | लिख् + इ + क्त्वा → लेखित्वा |

- पुनः, केषुचित् स्थलेषु इदं गुणकार्यं वैकल्पिकं भवति रलो व्युपधाद्‌ हलादेः संश्च (१.२.२६) इत्यस्य सूत्रस्य कारणेन |

- रलो व्युपधाद्‌ हलादेः संश्च इत्यनेन इकारोपधात् उकारोपधात् च हलादेः रलन्तात् धातोः परस्य क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वं वैकल्पिकम् |

- अनेन हलादि-इदुपध-रलनत-लिख्-धातूत्तरस्य क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वं वैकल्पिकम् | लिख्-धातुतः विहितः क्त्वा-प्रत्ययः विकल्पेन कित् |

- कित्त्वं न बाधितं चेत् गुणकार्यं बाधितम् | तदा लिख् + इ + क्त्वा → लिखित्वा इति रूपम् | कित्त्वं बाधितम् चेत् गुणत्वात्‌ लेखित्वा इति रूपम् |

- अतः लिख्-धातोः लिखित्वा-लेखित्वा इति क्त्वान्तरूपद्वयं सिध्यति | उभे रूपे सधू स्तः |

- कृ-धातुः सेट्‌ नास्ति इत्यतः न क्त्वा सेट्‌ (१.२.१८) इत्यस्य प्रसक्तिर्नास्ति; कित्त्वात्‌ गुणनिषेधः | कृ + क्त्वा → कृत्वा |

- लिख्‌-धातुतः क्तवतु-प्रत्यये परे, यद्यपि लिख्‌-धातुः सेट्‌, किन्तु क्तवतौ न क्त्वा सेट्‌ (१.२.१८) इत्यस्य प्रसक्तिर्नास्ति; कित्त्वात्‌ गुणनिषेधः | लिख्‌ + इ + क्तवतु → लिखितवान्‌ |

- तुमुन्-प्रत्यये परे तु गुणः न निषिध्यते यतोहि तुमुन् कित् नास्त्येव | लिख् + तुमुन् → लिख् + इ + तुमुन् → लेखितुम् |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.