निद्रितवान्/निद्राणवान्

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/nidritavannidranavan
Jump to navigation Jump to search

विषयः—  निद्रितवान्/निद्राणवान्


प्रश्नः

सः निद्राणवान् इति प्रयोक्तव्यम् उत सः निद्रितवान् ?


उत्तरम्

निद्राणवान् इत्येव साधुः प्रयिगः भवति ।नि-उपसर्गपूर्वकः द्रा-धातोः तन्द्रा अर्थः । अस्मात् धातोः कर्तर्थे भूतकाले क्तवतु प्रत्यये योजिते निद्रा + क्तवतु इति |इत्संज्ञानां लोपानन्तरं निद्रा + तवत् | द्रा-धातुः अनिट् | तस्य अनिट्त्वात् इडागमो न भवति इत्यनेन निद्रा + तवत् इत्येव भवति |द्रा-धातोः अन्ते आकाराः अतः अस्य धातोः आकारान्तत्वम्  | द्रा-धातोः आदौ संयोगश्च अतः अस्य संयोगादित्वम् |हलोsनन्तराः संयोगः इत्यनेन सूत्रेण संयोगः नाम द्वयोः व्यञ्जनयोः साक्षात्‌ मेलनम् | मध्ये स्वरः न भवति | यथा द् + र् + आ |द्रा-धातुः यणवान् च | यण् अर्थात् यण् प्रत्याहारः | य व र ल इति वर्णाः तस्मिन् अन्तर्भूताः | द्रा-धातौ यण् प्रत्याहारस्य एकः सदस्यः रकारः अन्तर्भूतः |अतः द्रा-धातोः यणवत्त्वम् च |द्रा-धातोः आकारान्तत्वात् संयोगादित्वात् यणवत्त्वाच्च संयोगादेर्धातोर्यण्वतः इति सूत्रेण निष्ठातस्य नः | नाम क्तवतुप्रत्यये विद्यमानस्य तकारस्य स्थाने नकारादेशः|क्तक्तवतू निष्ठा इति सूत्रेण क्तप्रत्ययस्य क्तवतुप्रत्ययस्य च निष्ठासंज्ञा | निष्ठाप्रत्ययस्य यः तकारः तस्य तकारस्य स्थाने नकारः संयोगादेर्धातोर्यण्वतः सूत्रेण |अस्मात् सूत्रात् निद्रा + नवत् इति भवति | निद्रा + तवत् -> निद्रा + नवत् |


रषाभ्यां नो णः समानपदे इति सूत्रेण नस्य णत्वे कृते निद्रा + णवत् इति भवति | निद्रा + नवत् -> निद्रा + णवत् |तदा निद्राणवत् इति क्तवतुप्रत्ययान्तं प्रातिपदिकं सिद्धम् | अस्य पुंलिङ्गे प्रथपुरुषैकवचने निद्राणवान् इति रूपम् ।निद्रितवान् इति प्रयोगः व्याकरणदिशा असाधुः | तथैव निद्रितः अपि असाधुः प्रयोगः | निद्राणवान्, निद्राणः इत्येव साधू भवतः|


सोपानानि:

निद्रा + तवत्  --->  (संयोगादेर्धातोर्यण्वतः)निद्रा + नवत्  --->  (रषाभ्यां नो णः समानपदे)निद्रा + णवत्  --->  निद्राणवत्




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.