पञ्चष / पञ्चषड्

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/pancasapancasad
Jump to navigation Jump to search

विषयः - पञ्चष / पञ्चषड्


प्रश्नः

"पञ्चषाणि सस्यानि सन्ति" उत "पञ्चषड् सस्यानि सन्ति " -- कः साधुः ?

"पञ्चषाः वृक्षाः सन्ति" उत "पञ्चषड् वृक्षाः सन्ति " -- कः साधुः ?


उत्तरम्

"पञ्चषाणि सस्यानि सन्ति" च "पञ्चषाः वृक्षाः सन्ति" इत्येव साधू प्रयोगौ |


- द्वित्राः, त्रिचतुराः, चतुःपञ्चाः, पञ्चषाः इत्यादयः सङ्ख्येयवाचकत्वेन असकृत् श्रूयन्ते | *

- पञ्चषाः इत्यनेन 'पञ्च वा षड् वा' इत्यर्थे बहुव्रीहिसमासः | अत्र 'वा' इत्यस्य संशयार्थः |

- पञ्चन्‌, षष् इति प्रातिपदिकद्वयं नित्यं बहुवचनान्तम्‌ | तदर्थं प्रथमाविभक्तौ सु-औ-जस्‌ इत्येषु बहुवचनार्थे जस्‌ इत्येव विधीयते |

- पञ्चन्‌ जस्‌ + षष् जस्‌ इति अलौकिकविग्रहः |

- पञ्चन्‌-शब्दः नकारान्त-सङ्ख्यावाचकः | षष्-शब्दः षकारान्त-सङ्ख्यावाचकः |

- ष्णान्ता षट्‌ (१.१.२४) इत्यनेन षान्तानां नान्तानां च सङ्ख्यावाचकानां षट्‌-संज्ञा भवति |

- पञ्चन्‌ इत्यस्य नान्तसङ्ख्यावाचकत्वात्‌ षट्‌-संज्ञा; षष्‌ इत्यस्य षान्तसङ्ख्यावाचकत्वात्‌ षट्‌-संज्ञा |

- षट्‌-संज्ञायां षड्भ्यो लुक्‌ (७.१.२२) इत्यनेन षड्भ्यः परयोः जस्‌-शसोः लुक्‌ स्यात्‌ |

- तस्मात्‌ पञ्चन्‌, षष्‌ इति उभयोः जसः लुक्‌ भवति | पञ्चन्‌ जस्‌ + षष् जस्‌ पञ्चन्‌ + षष् |

- प्रत्ययलक्षणे सुप्तिङन्तं पदम्‌ (१.४.१४) इत्यनेन पञ्चन्‌ इत्यस्य पद-संज्ञा; नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (८.२.७) इत्यनेन नकारलोपः, पञ्च इत्येव अवशिष्यते |

- तदा पञ्च + षष् सङ्ख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याः सङ्ख्येये (२.२.२५) इत्यनेन सूत्रेण बहुव्रीहिसमासः पञ्चषष् |

- बहुव्रीहौ कृते बहुव्रीहौ सङ्ख्येये डजबहुगणात् (५.४.७३) इत्यनेन सङ्ख्येयबहुव्रीहिसमासात् डच्-प्रत्ययो विधीयते |

- पञ्चषष् + डच् इत्यस्यां स्थित्यां हलन्त्यम्‌ (१.३.३), चुटू (१.३.७) इत्याभ्यां डच्-प्रत्ययस्य डकारचकारयोः इत्-संज्ञा |

- तस्य लोपः (१.३.९) इत्यनेन इत्-संज्ञकयोः डकारचकारयोः लोपः | पञ्चषष् + डच् पञ्चषष् + अ |

- पञ्चषष् + अ डच्-प्रत्ययस्य डित्त्वात्‌ परत्वात् च टेः (६.४.१४३) इत्यनेन, पञ्चषष् इत्यस्य 'अष्‌' इति टि-भागस्य लोपः → पञ्चष् + अ पञ्चष

- अनेन पञ्चष इति अकारान्तं प्रातिपदिकसंज्ञकं समस्तपदं निष्पन्नं भवति |

- पञ्चष इत्यस्मिन्‌ बहुत्वम्‌ अतः बहुवचनार्थे जस्‌ इत्येव विधीयते | पञ्चष + जस्‌ पञ्चषाः |

- एवं प्रातिपदिकसंज्ञकात् समस्तपदात् विभक्तिविहिते पुंलिङ्गे पञ्चषाः, स्त्रियां पञ्चषाः, नपुंसकलिङ्गे पञ्चषाणि इति रूपाणि |

- अनया एव प्रक्रियया द्वित्र, त्रिचतुर, चतुःपञ्च इत्यादयः सङ्ख्येयवाचकत्वेन बहुव्रीहिसमासाः, तेषाम् अकारान्तत्वं च |


*

सङ्ख्यावाचकशब्दानां द्विधा प्रयोगो भवति-- सङ्ख्यावाचकत्वेन, सङ्ख्येयवाचकत्वेन च |

१) सङ्ख्यावाचकत्वेन शब्दस्य सङ्ख्यामात्रवाचकत्वं, तत्र शुद्धसङ्ख्या इत्येव अर्थः | एकं द्वे त्रीणि यत्र सङ्ख्या इत्यस्मिन्‌ एव अर्थे पयुज्यन्ते न तु केषाञ्चित्‌ वस्तूनां गणने, तत्र सङ्ख्यावाचकत्वम्‌ इत्युच्यते |

२) सङ्ख्येयवाचकत्वेन | सङ्ख्येय इति शब्दस्य अर्थः 'येषां विषये सङ्ख्यायाः प्रयोगं कुर्मः, ते पदार्थाः' इति सङ्ख्येयाः भवन्ति | यथा 'विंशतिः बालकाः'; अत्र बालकाः सङ्ख्येयाः | यस्य गणनं भवति, सः सङ्ख्येयः | 'विंशतिः बालकाः' इत्यस्मिन्‌ विंशति-शब्दः सङ्ख्येयवाचकत्वेन प्रयुक्तः; ततः सङ्ख्येयवाचकः विंशति-शब्दः | किमर्थम्‌ इति चेत्‌, विंशतिः इति शब्देन बालकाः बोध्यन्ते | यथा 'उन्नतः वृक्षः' इति प्रतीतौ उन्नत-शब्दः वृक्षं बोधयति, तथा |


** समासस्य विषयः नास्ति चेत्‌ षष् इति प्रातिपदिकस्य झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन जश्त्वम्‌ षड्‌ वाऽवसाने (८.४.५६) इत्यनेन विकल्पेन चर्त्वम्‌ षट्‌





–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.