प्रभावेन / प्रभावेण

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/prabhavenaprabhavenaprayogenaprayogena
Jump to navigation Jump to search

विषयःप्रभावेन / प्रभावेण


प्रश्नः

"अध्ययनस्य प्रभावेन अज्ञानं नश्यति" उत "अध्ययनस्य प्रभावेण अज्ञानं नश्यति" --  अनयोः कः प्रयोगः साधुः ?

"शीतजलस्य प्रयोगेन स्नानं समीचीनम्‌" उत "शीतजलस्य प्रयोगेण स्नानं समीचीनम्‌"--  अनयोः कः प्रयोगः साधुः ?


उत्तरम्

"अध्ययनस्य प्रभावेन अज्ञानं नश्यति", "अध्ययनस्य प्रभावेण अज्ञानं नश्यति"-- उभौ प्रयोगौ साधू स्तः |

किन्तु "शीतजलस्य प्रयोगेण स्नानं समीचीनम्‌" इत्येव साधुः |


- असमस्तपदे (समानपदे) रकारात्‌, ऋकारात्‌, षकारात् च साक्षात् परं नकारः अस्ति चेत् तस्य णत्वं भवति रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इत्यनेन सूत्रेण |

- नाम, यत्र निमित्तनकारयोः अव्यवहितसम्बन्धः—द्वयोः मध्ये यत्र अन्यः कोऽपि वर्णो नास्ति—तत्र रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१) इति णत्वविधायकसूत्रम्‌ | यथा पूर्णः, जीर्णः, ऋणम्‌, उष्णः, कृष्णः |- असमस्तपदे (समानपदे) निमित्तनकारयोः मध्ये वर्णः अट्-प्रत्याहारस्थः (स्वरः, ह्‌, य्‌, र्‌, व्‌), कवर्गीयः, पवर्गीयः, आङ्‌ च नुम्‌ अस्ति चेदपि णत्वं भवति अट्कुप्वाङ्‌नुम्व्यवायेऽपि (८.४.२) इति सूत्रेण |- यथा ग्रहणम्‌, रामायणम्‌, क्रियमाणः, पोषणम्‌, विष्णुः | विभक्तिषु अपि णत्वम्‌ एवमेव, यथा रामेण, हरिणा, गुरुणा |- इमे द्वे सूत्रे सामान्यज्ञानं— णत्वविषये प्रमुखसूत्रद्वयम्‌ इदमेव |

- पाणिनीयव्याकरणज्ञानं सामान्यविशेष्ययोः | प्रत्येकस्मिन्‌ व्याकरणविभागे सामान्यमपि अस्ति, विशेषोऽपि अस्ति |

- णत्वमपि तथा; "रकारः, ऋकारः, षकारः इत्येषु अन्यतमं निमित्तं पूर्वं, समानपदे परस्य नकारस्य णत्वं भवति" इति सामान्यज्ञानम्‌ |- येषां मनसि इदं सामान्यज्ञानं वर्तते, ते जानन्ति यत्‌ णत्वं तदानीं भवति यदा निमित्तञ्च नकारश्च, द्वावपि समानपदे स्तः |- समानपदम्‌ इत्युक्ते अखण्डपदं— तादृशं पदं यस्य खण्डनं न भवितुम्‌ अर्हति |- समासस्य खण्डनं सम्भवति— तस्य विग्रहवाक्यं भवति, सामान्यतया व्यस्तप्रयोगश्च भवति, अतः समासः अखण्डपदं नास्ति |- अतः उपर्युक्ताभ्यां सामान्यसूत्राभ्याम्‌ इदमपि सामान्यज्ञानं यत्‌ समस्तपदे णत्वं न भवति |- नाम यत्र निमित्तं समासस्य पूर्वपदे, नकारश्च उत्तरपदे, तत्र णत्वं न भवति इति सामान्यज्ञानम्‌ |- बहूनां जनानाम्‌ इदं णत्व-सामान्यज्ञानं वर्तते; किन्तु किञ्चित्‌ विशेषज्ञानम्‌ अपि न भवति चेत्‌, तत्र अस्माकं दोषो भविष्यति |- अष्टाध्याय्यां णत्वसम्बद्धानि ३९ सूत्राणि सन्ति; प्रथमसूत्रद्वयं रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१), अट्कुप्वाङ्‌नुम्व्यवायेऽपि (८.४.२) च | अनेन सामान्यज्ञानम्‌ |- तत्पश्चात्‌ ३७ सूत्रैः विशेषज्ञानं भवति, नाम सामान्यं वर्जयित्वा कुत्र कुत्र विशिष्टपरिस्थितिषु णत्वं भवति | एषु विशेषसूत्रेषु कुत्र कुत्र निमित्तं समासस्य पूर्वपदे, नकारश्च उत्तरपदे चेदपि णत्वम्‌ इति प्रधानविषयः |- दृष्टान्ते यत् पदम् उपसर्गपूर्वकं भवति तत् पदं समस्तपदं च सखण्डपदम् इति उच्यते | यतोहि उपसर्गः पृथक् पदम् एव |

- यथा, प्र + भावः → प्रभावः, प्र + योगः → प्रयोगः, प्र + वासः → प्रवासः इत्यादीनि समस्तपदानि च सखण्डपदानि |

- प्रभावः, प्रयोगः, प्रवासः इत्येषु समस्तपदेषु प्र-उपसर्गः समासस्य 'पूर्वपदम्‌'; तस्मिन्‌ च पूर्वपदे णत्वस्य निमित्तं (रेफः) विद्यते |

- प्रभावः इत्यस्य त्रितीयाविभक्त्यन्तरूपे णत्वस्य निमित्तं रेफः पुर्वपदे, नकारः च उत्तरपदे |  

- अतः अस्मिन् प्रसङ्गे निमित्तं च नकारः च समानपदे न स्तः | प्र + भाव + इन → प्र (पूर्वपदम्‌) + भावेन (उत्तरपदम्‌) | सामान्यज्ञानेन णत्वं न स्यात्‌ |

- अत्र विशेषज्ञानम्‌ अपेक्षितं— यदि णत्वं पूर्वपदे, उत्तरपदस्थः नकारः विभक्तिसम्बद्धः तर्हि तस्य विकल्पेन णत्वं प्रातिपदिकान्तनुम्‌विभक्तिषु च (८.४.११) इत्यनेन सूत्रेण |

- प्र + भावेन इत्यस्मिन् नकारः विभक्तिसम्बद्धः इत्यनेन सखण्डपदेऽपि अस्य विकल्पेन णत्वम् | अतः प्र + भावेन → प्रभावेन, प्रभावेण इति द्वयमपि साधु |

- प्रातिपदिकान्तनुम्‌विभक्तिषु इत्यस्मिन् 'अट्कुप्वाङ्‌नुम्व्यवायेऽपि' च 'रषाभ्यां नो णः' इत्यनयोः अनुवृत्तिः | 'समानपदे' इत्यस्य अनुवृत्तिर्नास्ति |

- अनेन प्र + भावेन इत्यस्मिन् पूर्वपदे स्थितस्य रकारस्य च उत्तरपदे स्थितस्य नकारस्य मध्ये पवर्गीय-अट्-प्रत्याहारस्थेषु वर्णेषु सत्सु अपि णत्वं भवति |

- विशेषस्य पुनः विशेषः— प्र + योगेन इत्यस्मिन् उत्तरपदे कवर्गीयः गकारः अस्ति इत्यतः विभक्त्यां नकारस्य णत्वं नित्यं न तु वैकल्पिकं कुमति च (८.४.१३) इत्यनेन सूत्रेण | प्रातिपदिकान्तनुम्‌विभक्तिषु च (८.४.११) इति विशेषस्य अपवादः | प्र + योगेन → प्रयोगेण नित्यम्‌ |

- प्र + वासः → प्रवासेन इत्यस्मिन्‌ णत्वं न भवति एव, सकारस्य व्यवधानात्‌ |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.