प्रत्येकस्य/प्रत्येकम्

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/pratyekasyapratyekam
Jump to navigation Jump to search

विषयः—  प्रत्येकस्य/प्रत्येकम्


प्रश्नः

"प्रत्येकस्य वाक्यस्य अन्ते पूर्णविरामः भवति।" उत "प्रत्येकं वाक्यस्य अन्ते पूर्णविरामः भवति।" द्वयोर्मध्ये कस्साधुः? उत्तरम् उत्तरम्


उत्तरम्

"प्रत्येकं वाक्यस्य अन्ते पूर्णविरामः भवति।" इत्येव साधुः प्रयोगः | प्रत्येकम् - एकम् एकं प्रति इति वीप्सार्थे अव्ययीभावः समासः। अव्ययीभावसमासस्य अन्यानि उदहरणानि - अधिहरि, यथाशक्ति, उपकृष्णम् |


प्रत्येकम् - एकम् एकं प्रति इति वीप्सार्थे अव्ययीभावः समासः। अव्ययीभावसमासस्य अन्यानि उदहरणानि - अधिहरि, यथाशक्ति, उपकृष्णम् |


अव्ययीभावसमासस्य अव्ययत्वात् सर्वासु विभक्तिषु सर्वेषु च वचनेषु समानं रूपं भवति । अव्ययीभावस्य अव्ययत्वेऽपि नपुंसकलिङ्गे लोके वर्तमानत्वात् पाणिनिनापि नपुंसकलिङ्गम् अनुशासितम् "अव्ययीभावश्च" इति सूत्रेण। तस्मात् अव्ययीभावसमासः नपुंसकलिङ्गे भवति ।


परन्तु अव्ययीभावसमासः यदि अदन्तः तर्हि तत्र व्यवस्था भिद्यते | 'अ' अन्ते यस्य सः अदन्तः इति बहुव्रीहिसमासः |


अधुना अदन्तस्य उदाहरणाय, प्रत्येकम् इति अव्ययीभावसमासं पश्यामः। एकं एकं प्रति इति प्रत्येकम् | 'प्रत्येक' प्रातिपदिकम् अदन्तः च |


प्रत्येकम् इत्यस्य प्रथमाविभक्तौ, द्वितीयाविभक्तौ, चतुर्थीविभक्तौ, षष्ठीविभकतौ च त्रिष्वपि वचनेषु "प्रत्येकम्" इत्येव प्रयोगः।


तृतीयाविभक्तौ प्रत्येकेन, प्रत्येकम् इति द्विधा भवति "तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्" इति सूत्रेण |

यथा "प्रत्येकेन बालकेन कार्यं कारय|" अथवा "प्रत्येकं बालकेन कार्यं कारय।"


पञ्चमीविभक्तौ प्रत्येकस्मात् इति भवति "नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः" इति सूत्रेण|

यथा "प्रत्येकस्मात् बालकात् पुस्तकं स्वीकुरु|"


सप्तमीविभक्तौ प्रत्येकस्मिन् , प्रत्येकम् इति द्विधा भवति "तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्" इति सूत्रेण |

यथा "प्रत्येकस्मिन् बालके बुद्धिः अस्ति |" अथवा "प्रत्येकं बालके बुद्धिः अस्ति |"


अन्यासु विभक्तिषु "प्रत्येकम्" इत्येव प्रयोगः |

प्रथमाविभक्तौ  - प्रत्येकं बालकः शालाम् आगच्छतु |

द्वितीयाविभक्तौ - प्रत्येकं बालकं प्रश्नं पृच्छ।

चतुर्थीविभक्तौ - प्रत्येकं बालकाय मोदकं देहि।

षष्ठीविभक्तौ - प्रत्येकं बालकस्य वचनं श्रुणु।


अतः "प्रत्येकस्य वाक्यस्य" इति न प्रयोक्तव्यम् अपि तु "प्रत्येकं वाक्यस्य" इति प्रयोक्तव्यम् ।अतः "प्रत्येकस्य वाक्यस्य" इति न प्रयोक्तव्यम् अपि तु "प्रत्येकं वाक्यस्य" इति प्रयोक्तव्यम् ।




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.