प्रेरणार्थकणिजन्तस्थले कारकव्यवस्था

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/preraNArthakaNijantasthale-kArakavyavasthA
Jump to navigation Jump to search

विषय: - प्रेरणार्थकणिजन्तस्थले कारकव्यवस्था


प्रश्नः

"शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" उत "शिक्षकः छात्रायै व्याकरणं बोधयति" ? कः प्रयोगः साधुः ?


उत्तरम्

"शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" इत्येव साधुः प्रयोगः |


- प्रेरणार्थकणिजन्तस्थले वाक्ये प्रयोजककर्ता च प्रयोज्यकर्ता इति द्वौ कर्तारौ भवतः |

- "शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" इत्यस्मिन् वाक्ये बोधयति इति प्रेरणार्थकणिजन्त-बोधि-धातोः तिङन्तरूपं, शिक्षकः प्रयोजककर्ता, छात्रा च प्रयोज्यकर्त्री |

- प्रेरणार्थकणिजन्तानां प्रयोगे सामान्यतया प्रयोज्यकर्तुः तृतीयाविभक्तिः दृश्यते | यथा, "माता पुत्र्या कार्यं कारयति" | अस्मिन् पुत्री प्रयोज्यकर्त्री |

- प्रयोज्यकर्तुः कर्मसंज्ञा भवति केषुचित् प्रसङ्गेषु | तदा द्वितीयाविभक्तिः भवति प्रयोज्यकर्तुः | यत्र इदृशी स्थितिः तत्र प्रेरणार्थकणिजन्तधातोः द्विकर्मकता | यथा "शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" इति वाक्ये, ‘छात्राम्’ इत्यपि कर्मपदं, 'व्याकरणम्' इत्यपि कर्मपदम् अतः अस्मिन् वाक्ये धातोः द्विकर्मकता |

- सामान्यद्विकर्मकधातूनां प्रयोगे बहुधा* गौणकर्मपदस्य अन्यकारकविवक्षायां द्वितीयाविभक्त्यन्त-भिन्नरूपं दृश्यते |

- यथा, "माता पुत्रीं विषयं वदति" अथवा "माता पुत्र्यै विषयं वदति" | पुत्री इति गौणकर्मपदं यस्य चतुर्थीविभक्तिः अपि भवितुम् अर्हति |

- प्रेरणार्थकणिजन्तस्थलेऽपि द्विकर्मकतायां जातायां प्रयोज्यकर्तुः अन्यकारकविवक्षायां द्वितीयाविभक्ति-भिन्नविभक्तिः विकल्पेन युज्यते वा इति प्रश्नः उदेति |

- प्रेरणार्थकणिजन्तस्थले केषाञ्चन धातूनां प्रयोज्यकर्तुः कर्मसंज्ञा भवति | कितु अत्र अन्यकारकविवक्षायां प्रयोगः नार्हः |

- तादृशस्य प्रयोज्यकर्तुः द्वितीयाविभक्ति-भिन्नविभक्तिः न भवति यथा सामान्यद्विकर्मकधातूनां प्रयोगे भवति; प्रेरणार्थकणिजन्तस्थले यत्र प्रयोज्यकर्तुः कर्मसंज्ञा भवति, तत्र कर्मकारकमेव भवति अतः द्वितीयाविभक्त्यन्तरूपमेव भवति |

- पुनः कुत्र का विभक्तिः प्रयोक्तव्या इति प्रश्ने कृते उत्तरमस्ति परिगणितानां धातूनाम् एव प्रयोज्यकर्तुः कर्मसंज्ञा, द्वितीयाविभक्त्यन्तप्रयोगः च भवतः | नो चेत् प्रयोज्यकर्तुः यथोक्तं सामान्यतया तृतीयाविभक्तिः |

- गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णौ (१.४.५२) इति सूत्रमस्ति प्रयोज्यकर्तुः कर्मत्वस्य विधायकं सूत्रम् | कर्मत्वेन द्वितीयाविभक्तिः |

- अनेन सूत्रेण गत्यर्थकानां, बुध्यर्थकानां, प्रत्यवसानार्थकानां, शब्दकर्मकाणाम्, अकर्मकाणां धातूनाम् एव प्रेरणार्थकणिजन्ते प्रयोज्यकर्तुः कर्मत्वं च द्वितीयाविभक्तिः |

- बुध्-धातुः बुध्यर्थकः, नाम ज्ञानार्थकः | तस्य प्रेरणार्थकणिजन्तप्रयोगे प्रयोज्यकर्तुः द्वितीयाविभक्तिः | अतः "शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" इत्येव साधुः |

- दृशेश्‍च इत्यनेन वार्तिकेन दृश्-धातोः प्रेरणार्थकणिजन्तप्रयोगेऽपि प्रयोज्यकर्ता कर्मत्वं प्राप्नोति | यथा, "गुरुः शिष्यं सन्मार्गं दर्शयति" | शिष्यः प्रयोज्यकर्ता |


*षोडश द्विकर्मकधातवः सन्ति; तेषु द्वादशसु गौणकर्मणः विकल्पेन अन्यकारकत्वेन अन्यविभक्तिकत्वं वर्तते | अपरेषु चतुर्षु प्रधानकर्मणः विकल्पेन अन्यकारकत्वेन अन्यविभक्तिकत्वम्‌ | एषां षोडशानां च समानार्थकधातवोऽपि अनेन ग्राह्याः |


सूत्रपरिचयः  

----------

गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णौ (१.४.५२)

- निमित्तं - गत्यर्थकाः (गम्,अट्), बुध्यर्थकाः (ज्ञा,बुध्), प्रत्यवसानार्थकाः (पिब्,भुञ्ज्), शब्दकर्मकाः (पठ्,श्रू), अकर्मकाः (जागृ,स्था) धातवः, तेभ्यः णिच्-प्रत्ययः |

- कार्यम् - एभ्यः धातुभ्यः णिच्-प्रत्यये परे प्रयोज्यकर्तुः कर्मत्वम् | कर्मत्वम् आरोपितं चेत् तस्य द्वितीयाविभक्तिः |

- गतिश्च बुद्धिश्च प्रत्यवसानञ्च गतिबुद्धिप्रत्यवसानानि, तानि अर्थः येषां ते गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थाः धातवः | शब्दः कर्म येषां ते शब्दकर्माणः | अविद्यमानं कर्म येषां ते अकर्मकाः |

- गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थाश्च शब्दकर्माणश्च अकर्मकाश्च ते गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाः | अणौ कर्ता यः, सः अणिकर्ता |

- गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् अणिणिकर्ता गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता |

- णिः इति णिच्-प्रत्ययस्य सूचकः | न णिः, अणिः | अणि-अवस्थायां, नाम यदा धातुतः णिच्-प्रत्ययः न विहितः तदा धातुः अण्यन्तः |

- अण्यन्त-धातुतः क्रियापदे जाते तस्य कर्ता ‘अण्यन्तकर्ता’ वा ‘अणिकर्ता’ इति उच्यते | अण्यन्तधातुतः णिचः विधानेन सः धातुः ण्यन्तधातुः भवति |

- "छात्रः व्याकरणं बुध्यति" इत्यस्मिन् बुध्यति इति अण्यन्तरूपं, छात्रा च अणिकर्ता | "शिक्षकः छात्रं व्याकरणं बोधयति" इत्यत्र  बोधयति इति ण्यन्तरूपम् |

- ण्यन्तधातोः अण्यन्त-स्थित्यां यः अणिकर्ता आसीत् तस्य अणिकर्तुः प्रेरणार्थके ण्यन्तस्थले कर्मसंज्ञा भवति यदा धातुः गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकः |

* नी-धातुः, वह्-धातुः च गत्यर्थकौ | तथापि नीवह्योर्न इत्यनेन वार्तिकेन अनयोः प्रेरणार्थकणिजन्तप्रयोगे प्रयोज्यकर्तुः कर्मत्वं नास्ति |

* अद्-धातुः, खाद्-धातुः च प्रत्यवसानार्थकौ | तथापि अदिखाद्योर्न इत्यनेन वार्तिकेन अनयोः प्रेरणार्थणिजन्तप्रयोगे प्रयोज्यकर्तुः कर्मत्वं नास्ति |


परिशिष्टम् - बोधयति इत्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः

-------------------------------------

- "शिक्षकः छात्रां व्याकरणं बोधयति" इत्यस्मिन् बोधयति इति बुध्-धातोः प्रेरणार्थकणिजन्तरूपम् | णिच्-प्रत्ययस्य अनुबन्धलोपानन्तरम् 'इ' इति अवशिष्यते |

- बुध् + णिच् → बुध् + इ | तदा पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन उपधाभूतस्य इकः गुणः, बोध् + इ → बोधि इति औपदेशिकधातुः सिध्यति |

- प्रथमपुरुषैकवचनविवक्षायां तिप्-प्रत्यये विहिते कर्तरि शप्‌ (३.१.६८) इत्यनेन शप्-प्रत्ययः विधीयते, बोधि + शप् + तिप् → बोधि + अ + ति |

- सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यनेन गुणकार्यं, बोधे + अ + ति | एचोऽयवायावः (६.१.७७) इत्यनेन अयादेशः, बोध् + अय् + अ + ति → बोधयति |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.