साधयति, सेधयति

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/sadhayatisedhayati
Jump to navigation Jump to search

विषयः— साधयति, सेधयति


प्रश्नः

"तपः तापसं सेधयति" उत "तपः तापसं साधयति" ? कः प्रयोगः साधु: ? उत्तरम्


उत्तरम्

"तपः तापसं सेधयति" इत्येव साधुः प्रयोगः | पारलौकिकार्थे 'सेधयति' इत्येव णिजन्तरूपम् |

- षिधु संराद्धौ इति धातोः णिच्-प्रत्यये परे साधयति इति भवेत् उत सेधयति इति शङ्कायां सत्यां समाधानमिदं - साधयति, सेधयति इति उभयथा प्रयोगः वर्तते |

- षिधु-धातोः इत्संज्ञालोपानन्तरं षिध् इति अवशिष्यते | धात्वादेः षः सः (६.१.६४) इति सूत्रेण धातोः आदेः षस्य सकारादेशः | अनेन सिध् इति लौकिकधातुः प्राप्यते |

- प्रेरणार्थे णिचि परे सिध् + णिच् | णकारचकारयोः इत्संज्ञालोपानन्तरं सिध् + इ |

- णिच्-प्रत्ययस्य आर्धधातुकत्वात् पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) इत्यनेन सूत्रेण अङ्गस्य उपधायां स्थितस्य इकारस्य गुणः भूत्वा सिध् + इ → सेध् + इ | (अतः नुतनधातुः सेधि भवति स्म |)

- किन्तु यदा क्रियायाः फलं परलोके न भवति अपि तु अस्मिन्‌ एव लोके, तदा सिध्यतेरपारलौकिके (६.१.४९) इति सूत्रेण अपारलौकिके अर्थे सकारोत्तरवर्ति-एकारस्य आकारादेशः | सेध् + इ → साध् + इ → साधि इति नुतनधातुः (आतिदेशिकधातुः) निष्पन्न: | सनाद्यन्ता धातवः (३.१.३२) इत्यनेन तस्य धातुसंज्ञा |

- सिध्यतेरपारलौकिके (६.१.४९) इत्यस्य अनुवृत्ति-सहितसूत्रम्‌— अपारलौकिके सिध्यतेः एचः अत्‌ णौ |

- लट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचने - साधि + शप् + तिप् → साधे + अ + ति → साधयति | अपारलौकिकार्थे 'साधयति ' इति णिजन्तरूपम् |

- 'सः अन्नं साधयति' इत्यस्मिन् वाक्ये क्रियायाः फलम्‌ अस्मिन्‌ एव लोके अतः णिजन्तधातोः अपारलौकिकार्थे प्रयोगः, न तु पारलौकिकार्थे | अतः सकारोत्तरवर्ती एचः आत्वं, येन आकारः दृश्यते 'साधयति' इत्यस्मिन् पदे |

- पारलौकिके अर्थे तु आत्वं न भवति सकारोत्तरवर्ति-एकारस्य स्थाने | अतः णिचः संयोजनेन सेधि इतत्येव धातुः तिष्ठति | सिध् + इ → सेध् + इ → सेधि इति आतिदेशिकधातुः |

- लट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचने - सेधि + शप् +­ तिप् → सेधे + अ + ति → सेधयति | पारलौकिकार्थे 'सेधयति' इत्येव णिजन्तरूपम् |

- 'तपः तापसं सेधयति' इत्यस्मिन् वाक्ये क्रियायाः फलं परलोके, अतः पारलौकिकार्थे णिजन्तस्य प्रयोगः | तदर्थं सेधि इत्येव धातुः, अपि च 'सेधयति' एव साधुः प्रयोगः |

- साधयति सेधयति च इति रूपद्वयमपि भवति षिधु-धातोः णिजन्तप्रसङ्गे | अर्थभेदम् अनुसृत्य रूपभेदः जायते वाक्येषु |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.