सिञ्चितवती / सिक्तवती'

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/sincitavatisiktavati
Jump to navigation Jump to search


विषयः--सिञ्चितवती / सिक्तवती'


प्रश्नः

"सा जलं सिञ्चितवती" उत "सा जलं सिक्तवती" -- अनयोः कः प्रयोगः साधुः ? उत्तरम् उत्तरम्


उत्तरम्

"सा जलं सिक्तवती" इत्येव साधुः प्रयोगः | - क्षरणार्थकः षिच धातुः तुदादिगणीयः, अनिट् | अनुबन्धलोपे, सत्वे च सति सिच् इति लौकिकधातुः प्राप्यते |


- क्षरणार्थकः षिच धातुः तुदादिगणीयः, अनिट् | अनुबन्धलोपे, सत्वे च सति सिच् इति लौकिकधातुः प्राप्यते |

- सिच्-धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने सिञ्चति इति रूपं ज्ञात्वा अस्य क्तवत्वन्तरूपं सिञ्चितवती/सिञ्चितवान् इति सन्देहः स्यात् |

- सिञ्चितवती/सिञ्चितवान् इति असाधुः प्रयोगः | वस्तुतः श-प्रत्यये परे एव सिच्-धातोः नुमागमः विधीयते शे मुचादीनाम् (७.१.५९) इत्यनेन सूत्रेण |

- सिच्-धातुः तुदादिगणस्य मुचादि-अन्तर्गणे वर्तते | शे मुचादीनाम् इत्यनेन मुचादिगणे अन्तर्भूतानां धातूनां नुमागमः भवति, श-प्रत्यये परे |

- सः नुमागमः मित् इत्यतः मिदचोऽन्त्यात्परः (१.१.४७) इत्यनेन  सिच्-धातोः अच्‌-वर्णेषु अन्त्यात्‌ परः आयाति | सिच् सि + न् + च् सिञ्च् |

- अतः सिच् + तिप् सिच् + श + तिप् सिञ्च्‌ + अ + ति सिञ्च्‌ + अ + ति सिञ्चति इति प्रक्रिया लटि प्रथमपुरुषैकवचने |

- किन्तु सिच् धातुतः क्तवतु-प्रत्यये परे नुमागमः न सम्भवति | श-प्रत्यये परे एव नुमागमः सिच्-धातोः |

- यद्यपि क्तवतु प्रत्ययः सेट्, सिच्-धातुः अनिट् इत्यतः अस्मात् धातोः क्तवतु-परत्यये परे इडागमः न विधीयते |

- आहत्य, सिच् + क्तवतु इत्यस्यां स्थित्यां नुमागमः नास्ति, इडागमः नास्ति, क्तवतु-प्रत्ययस्य कित्त्वात् गुणस्य निषेधः च, केवलं सन्धिकार्यम् |

- चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन सिच्-धातोः चकारस्य स्थाने ककारादेशः भवति झलि परे | (क्तवतु इत्यस्य आदिम-तकारः झल्‌-प्रत्याहारे |)

- सिच् + क्तवतु सिक् + तवत् सिक्तवत् इति प्रातिपदिकम् | प्रथमाविभक्त्याम्‌ एकवचने, स्त्रीलिङ्गे सिक्तवती, पुंलिङ्गे सिक्तवान् |

- अनया एव प्रक्रियया अपरेषु कित्सु प्रत्ययेषु परेष्वपि रूपं सिध्यति; सन्धिकार्यमेव | सिच् + क्त सिक्त, सिच् + क्त्वा सिक्त्वा |

- तुमुन्-प्रत्यये परे सिच् + तुमुन् सेक्तुम्; अत्र तुमुन् कित् नास्ति इत्यतः गुणः न निषिध्यते | सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यनेन गुणः |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.