श्रुत्वा/शृत्वा

From Samskrita Vyakaranam
Jump to navigation Jump to search

विषयः'श्रुत्वा/शृत्वा


प्रश्नः

"जनाः गीतं श्रुत्वा मोदन्ते" उत "जनाः गीतं शृत्वा मोदन्ते" -- अनयोः कः प्रयोगः साधुः ?


उत्तरम्

"जनाः गीतं श्रुत्वा मोदन्ते" इत्येव साधुः प्रयोगः |


- श्रु श्रवणे इति भ्वादिगणीयः, अनिट् धातुः | अस्य धातोः श्रुत्वा इति क्त्वान्तरुपम् | क्त्वा-प्रत्ययः आर्धधातुकः, कित् प्रत्ययः |

- श्रु-धातोः लटि शृणोति, शृणुतः, शृण्वन्ति इत्यादीनि रूपाणि | एतेषु श्रु-स्थाने 'शृ' दृश्यते इत्यतः श्रु-धातुः सम्प्रसारणी धातुः स्यात् इति शङ्का उदेति |

- सम्प्रसारणं नाम यणः स्थाने इक्-आदेशः | सम्प्रसारणं यस्य सः सम्प्रसारणी | वस्तुतः श्रु-धातुः सम्प्रसारणी नास्ति |

- श्रुवः शृ च (३.१.७४) इत्यनेन सूत्रेण श्रु-धातोः श्नु-विकरणप्रत्ययः, शृ-आदेशः च भवतः कर्त्रर्थे सार्वधातुके प्रत्यये परे |

- अनेन सूत्रेण लट्-लकारादिषु सार्वधातुकलकारेषु शपः स्थाने श्नु-प्रत्ययः विहितः, श्रु इत्यस्य शृ इति आदेशः च |

- लट्-लकारे प्रथमपुरुषैकवचने श्रु + शप् + तिप् इत्यस्यां दशायां श्रुवः शृ च इत्यनेन शृ + श्नु + तिप् | तदा शृ + नु + ति → शृनु + ति → शृणु + ति → शृणो + ति → शृणोति |

- धातुभ्यः क्त्वा-प्रत्यये विहिते केषुचित् धातुषु सम्प्रसारणं भवति, क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वात् | यथा, ग्रह् + क्त्वा → गृह् + त्वा, वस् + क्त्वा → उष् + त्वा | गृहीत्वा, उषित्वा इति रूपाणि |

- ग्रह्, वस् इत्यनयोः धात्वोः सम्प्रसारणं विधीयते विशेषसम्प्रसारणविधायकाभ्यां सूत्राभ्याम् |

- ग्रह्-धातोः सम्प्रसारणं भवति अनेन सूत्रेण ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति भृज्जतीनां ङिति च (३.१.१३) किति ङिति प्रत्यये परे |

- वस्-धातोः सम्प्रसारणं भवति अनेन सूत्रेण वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५) किति प्रत्यये परे |

- किञ्च श्रु-धातोः सम्प्रसारणस्य विधानार्थं कुत्रापि किमपि सूत्रं नास्ति | अपि च क्त्वा-प्रत्ययस्य आर्धधातुकत्वात्‌ श्रुवः शृ च (३.१.७४) अत्र न प्रसक्तम्‌ |

- अतः श्रु-धातुतः क्त्वा-प्रत्यये परे 'श्रु' यथावत्‌ तिष्ठति | श्रु + क्त्वा → श्रुत्वा इति रूपम् |

- तथैव अन्येषु कित्सु प्रत्ययेषु परेष्वपि श्रु-धातौ किमपि परिवर्तनं न भवति | यथा, श्रु + क्तवतु → श्रुतवान्/श्रुतवती, श्रु + क्त → श्रुत/श्रुता |

- कित्‌ङित्‌-भिन्ने प्रत्यये परे सम्प्रसारणं न भवति केष्वपि धातुषु, इति सामान्यनियमः | यथा, ग्रह् + तुमुन्  → ग्रहीतुम्, वस् + तुमुन् → वस्तुम् |

- श्रु तु सम्प्रसारणी धातुरेव नास्ति, पुनः तुमुन्‌ इति सार्वधातुकः नास्ति, अतः श्रु + तुमुन् → श्रु तिष्ठति, गुणश्च विधीयते → श्रोतुम्

                                       


सारांशः


- १. आहत्य श्रु → शृ, अस्य निमित्तं तदुत्तरस्थितः कर्त्रर्थक-सार्वधातुक-प्रत्ययः |

- यत्र यत्र प्रत्ययः कर्त्रर्थक-सार्वधातुकश्च, तत्र तत्र भवति श्रु → शृ-आदेशः | कर्त्रर्थके लटि, लोटि, लङि, विधिलिङि च-- शृणोति, शृणोतु, अशृणोत्‌, शृणुयात्‌ | शतरि-- शृण्वन्‌, शृण्वन्तौ, शृण्वन्तः |

- किन्तु तदुत्तरस्थितप्रत्ययः कर्त्रर्थे नास्ति चेत्‌, शृ-आदेशो न भवति— कर्मणि श्रु + यक्‌ + ते → श्रूयते |

- पुनः प्रत्ययः सार्वधातुकसज्ञकः नास्ति चेत्‌, शृ-आदेशो न भवति— लृटि श्रोष्यति, लुटि श्रोता, आशीर्लिङि श्रूयात्‌ |

- २. आहत्य सम्प्रसारणिनां धातूनां सम्प्रसारणस्य निमित्तं तदुत्तरप्रत्ययस्य कित्त्वम्‌ अथवा ङित्त्वम्‌ |

- तदर्थं प्रत्ययः कर्त्रर्थक-सार्वधातुकः नास्ति चेदपि, तस्य कित्त्वात्‌ ग्रह्यादीनां वच्यादीनां च सम्प्रसारणं भवति |

- यथा कर्मणि ग्रह्‌ + यक्‌ + ते → यक्‌-प्रत्ययः न कर्त्रर्थकः न वा सार्वधातुकः, किन्तु कित्त्वात्‌ सम्प्रसारणम्‌ → गृह्यते | तथैव भावे वस्‌ + यक्‌ + ते → उष्यते |

- प्रत्ययस्य ङिद्वादपि ग्रह्यादीनां तथा— लट्‌-लकारे ग्रह्‌-धातोः विकरणप्रत्ययः श्ना, स च अपित्त्वात्‌ ङिद्वत्‌ | अतः ग्रह्‌ + श्ना + ति → गृह्णाति इति सम्प्रसारणम्‌ |

- श्रु-धातोः शृ-आदेशस्य निमित्तं तदुत्तर-कर्त्रर्थक-सार्वधातुकप्रत्ययः; सम्प्रसारणिनां धातूनां सम्प्रसारणस्य निमित्तं तदुत्तरप्रत्ययस्य कित्त्वं ङित्त्वञ्च |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.