उषित्वा/वसित्वा/'वस्त्वा

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/usitvavasitvavastva
Jump to navigation Jump to search


'विषयः-'उषित्वा/वसित्वा/वस्त्वा


प्रश्नः

"छात्रः विदेशे उषित्वा विद्याभ्यासं करोति", "छात्रः विदेशे वसित्वा विद्याभ्यासं करोति", "छात्रः विदेशे वस्त्वा विद्याभ्यासं करोति" -- एषु प्रयोगेषु कः साधुः ?


उत्तरम्

"छात्रः विदेशे उषित्वा विद्याभ्यासं करोति" इत्येव साधुः प्रयोगः |


वस्-धातोः किति प्रत्यये परे इडागमः, सम्प्रसारणं च

- वस्-धातुः भ्वादिगणीयः, अकर्मकः, अनिट् धातुः | तस्य लटि वसति, वसतः, वसन्ति इत्यादीनि रूपाणि |

- वस्-धातुतः क्त्वा-प्रत्यये परे वस् + क्त्वा इत्यस्यां दशायाम्‌ इडागमस्य विचारः करणीयः |

- क्त्वा-प्रत्ययः वलादिः, आर्धधातुकः प्रत्ययः; अतः आर्धधातुकस्येड्वलादेः (७.२.३५) इत्यनेन सूत्रेण तस्य इडागमः विधीयते |

- क्त-प्रत्ययोऽपि, क्तवतु-प्रत्ययोऽपि च वलादी, अतः अनयोः अपि प्रत्यययोः आर्धधातुकस्येड्वलादेः (७.२.३५) इत्यनेन सूत्रेण इडागमः विधीयते |

- वस्-धातुः अनिट् इत्यतः इडानुकूल्यम् अस्य धातोः नास्ति | यत्र धातु-प्रत्यययोः मध्ये एकोऽपि इडनुकूलो नास्ति, तत्र इडागमो न भवति |  

- किन्तु वस्-धातोः क्त्वा-प्रत्यये परे उषित्वा, क्त-प्रत्यये परे उषितः, क्तवतु-प्रत्यये परे उषितवान्‌, इति इडागमघटितानि रूपाणि सन्ति |

- वस्-धातुः इडननुकूलः | तथापि इडनुकूलेषु क्त्वा, क्त, क्तवतु इत्यादिषु प्रत्ययेषु परेषु इडागमः दृश्यते |  

- अस्य कारणं किम् इति प्रश्ने कृते उत्तरम् अधः |

- वसतिक्षुधोरिट्‌ (७.२.५२) इत्यनेन वस्-धतूत्तरस्य क्त्वा, क्त, क्तवतु इत्येषाम्‌ इडागमः नित्यः | अनेन वस्-धातुः अनिट्‌ चेदपि एषाम्‌ इडागमो भवति |

- वस् + क्त्वा वस् + इ + क्त्वा, वस् + क्त वस् + इ + क्त, वस् + क्तवतु वस् + इ + क्तवतु |

- क्त्वा, क्त, क्तवतु -- एते प्रत्ययाः कितः | क् इत् यस्य सः कित् | कित्-प्रत्यये परे वस्‌-धातोः सम्प्रसारणं विधीयते |

- किति प्रत्यये परे वस्-धातौ वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५) इत्यनेन सूत्रेण सम्प्रसारणं भवति |

- सम्प्रसारणं नाम यणः स्थाने इक्‌-आदेशः | वस्‌-धातोः यत्र सम्प्रसारणं भवति, तत्र वस्‌ उस्‌ इति परिवर्तनं विद्यते |

- वस् + इ + क्त्वा उस् + इ + क्त्वा, वस् + इ + क्त उस् + इ + क्त, वस् + इ + क्तवतु उस् + इ + क्तवतु |

- सम्प्रसारणे जाते, शासिवसिघसीनाम्‌ च (८.३.६०) इत्यनेन वस्‌-धातोः इण्‌-प्रत्याहारे स्थितस्य उकारोत्तरस्य सकारस्य षत्वम्‌ |

- उष् + इ + क्त्वा उषित्वा, उष् + इ + क्त उषितः, उष् + इ + क्तवतु उषितवान् |

- कर्मणि प्रयोगे यः यक्-प्रत्ययः, सोऽपि कित्; कित्त्वात्‌ सम्प्रसारणम्‌ | अस्य इडागमः किन्तु न भवति, यतोहि प्रथमतया यक्‌-प्रत्ययः वलादिः एव नास्ति |

- ततः अग्रे च यक्कृते किमपि अपवादभूतसूत्रं नास्ति | (वसतिक्षुधोरिट्‌ (७.२.५२) इति सूत्रेण वस्-धतूत्तरस्य क्त्वा, क्त, क्तवतु इत्येषाम्‌ एव इडागमः |)

- अतः यकि परे केवलं सम्प्रसारणं, षत्वं च | वस् + यक् + ते → उस् + य + ते → उष्यते |


क्त्वा-प्रत्यये विहिते प्रक्रिया काचित् भिन्ना

- वस्-धातोः विहितस्य क्त्वा-प्रत्ययस्य वसतिक्षुधोरिट्‌ (७.२.५२) इत्यनेन सूत्रेण इडागमः नित्यः |

- न क्त्वा सेट्‌ (१.२.१८) इत्यनेन यदा क्त्वा सेट्‌, नाम यदा तस्य इडागमो भवति, तदा अयं क्त्वा कित्‌ नास्ति इति आरोपो भवति | इदम् अतिदेशसूत्रम्‌ |

- किमर्थम्‌ इदं कृतम्‌ इति चेत्‌, यत्र इडागमो नास्ति तत्र क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वम्‌ अपेक्षितं गुणस्य निवारणार्थम्‌ | कृ → कृत्वा, हु → हुत्वा |

- किन्तु यत्र क्त्वा-प्रत्ययस्य इडागमो भवति, तत्र गुणः अपेक्षितः | गुणस्य रक्षणार्थं कित्त्वं बाधितं न क्त्वा सेट्‌ (१.२.१८) इत्यनेन सूत्रेण |

- उदाहरणत्वेन एषु प्रसङ्गेषु गुणः अपेक्षितः, कित्त्वं बाधितं च -- स्विद्‌ स्वेदित्वा | दिव्‌ देवित्वा | वृत्‌ वर्तित्वा | **

- किन्तु मृड-मृद-गुध-कुष-क्लिश-वद-वसः क्त्वा (१.२.७) इत्यनेन इडागमे विहितेऽपि क्त्वा-प्रत्यये कित्त्वम् आरोपितम् |

- कित्त्वम् आरोपितम् येन वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५) इत्यनेन सूत्रेण किति प्रत्यये परे वस्-धातौ सम्प्रसारणं स्यात्‌ |

- सम्प्रसारणे जाते, उकारोत्तरवर्तिनः सकारस्य शासिवसिघसीनाम्‌ च (८.३.६०) इत्यनेन षत्वम्‌ |

- वस् + क्त्वा → वस् + इ + त्वा → उस् + इ + त्वा → उष् + इ + त्वा उषित्वा |

- आहत्य वस्-धातोः क्त्वान्तरूपम्‌ उषित्वा इति | न तु वसित्वा, वस्त्वा वा |


**

- पुनः कुत्रचित्‌ इदं कित्त्वं वैकल्पिकम्‌ | रलो व्युपधाद्‌ हलादेः संश्च (१.२.२६) इत्यनेन हलन्तधातोः उपधायाम्‌ इकारः अथवा उकारः चेत्‌, अपि च अन्ते यकारं वकारं वर्जयित्वा कोऽपि हल्‌-वर्णः चेत्‌, तस्य क्त्वा-प्रत्ययस्य कित्त्वं, गुणकार्यं च वैकल्पिकम्‌ | यथा लिख्‌-धातुतः क्त्वा-प्रत्ययः एकवारं कित्‌, एकवारं च अकित्‌ | अनेन रूपद्वयं सिध्यति, लिखित्वा, लेखित्वा च |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.