15 - औदासीन्यम्‌

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/15-audAsiinyam
Jump to navigation Jump to search

ध्वनिमुद्रणम्‌ -

१) audAsiinyam_+_rUpalakShaNe-gurutvasya-nivAraNam_dravatva-paricayaH_2018-05-05


गुरुत्वलक्षणवाक्ये कार्यतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य उपादाने यद्यपि त्रिषु दोषेषु कोऽपि दोषो नास्ति, तथापि तस्य निवेशनेन वैयर्थ्यं प्रदर्शितम्—अतः तस्य अनावश्यकता पर्यवसिता | अस्मिन्नेव प्रसङ्गे द्रवत्वलक्षणवाक्येऽपि तादृशी वार्ता भवति | नाम, एकवारं यदा कार्यातायाम्‌ अवच्छेदकधर्मः निवेशितः, तदा तस्याम्मेव कार्यतायाम्‌ अवच्छेदकसम्बन्धस्य आवश्यकता नास्ति | तदर्थं विद्याधर्यां वाक्यं दत्तमस्ति (पृ०स०११२) 'इत्थमेव अग्रिमे द्रवत्वलक्षणेऽपि आद्यस्यन्दनत्वावच्छिन्नत्वस्य कार्यतायां निवेशादेव उदासीने असमवायिकारणे अतिव्याप्तिर्वार्यते इति तत्रापि कार्यतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वं न देयमेव |'


प्रश्नः— उदासीनशब्दस्य कः अर्थः, किमर्थञ्च अत्र प्रयुक्तः ?


उत्तरं— ग्रन्थे एव दत्तमस्ति 'उदासीनमित्यस्य प्रकृतासम्बद्धमित्यर्थः' | उदासीनशब्दस्य अर्थो भवति प्रकृतासम्बद्धम्‌ | यथा गुरुत्वस्य लक्षणम्‌ 'आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम्‌' | एवमेव 'आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम्‌' | उभयत्र वार्ता समाना | तत्र दलप्रयोजनं चिन्तयामः चेत्‌, गुरुत्वस्थले समवायसम्बन्धावच्छिन्न-आद्यपतनत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपित-समवायसम्बन्धावच्छिन्नकारणताश्रयत्वं गुरुत्वस्य लक्षणम्‌ इति प्रथमतया आगच्छति | तत्र अस्माभिः किं दृष्टम्‌ ? यदि लक्षणे आद्यपतनत्वावच्छिन्नत्वं न दीयते, तर्हि किं लक्षणम्‌ अवशिष्यते ? समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित-समवायसम्बन्धावच्छिन्नकारणताश्रयत्वम्‌ इति | अस्य अतिव्याप्तिः कुत्र ? यत्र कुत्रापि असमवायिकारणे | उदासीने | प्रकृते यदिष्टं नास्ति | प्रकृते किं प्रवर्तमानम्‌ अस्ति ? गुरुत्वलक्षणम्‌ | इदानीम्‌ उक्तलक्षणवाक्यञ्च गुरुत्वे गच्छति किन्तु अन्यत्रापि गच्छति | कुत्र ? कपालसंयोगे | तर्हि कपालसंयोगः अत्र उदासीनः | यतोहि प्रसङ्गे तस्य काऽपि आवश्यकता नास्ति | गुरुत्वलक्षणस्य प्रतिपालनक्रमे कपालसंयोगस्य का उपयोगिता ? काऽपि नास्ति | अतः स च कपालसंयोगः उदासीनः |


उदासीनः नाम यत्र अस्माकम्‌ अपेक्षा नास्ति | यथा कस्मिंश्चित्‌ विषये चर्चा प्रवर्तमाना | तदा कोऽपि अन्यत्‌ किमपि वदति यत्‌ असम्बद्धम्‌ | इति चेत्‌, सः उदासीनं वदति | अप्रासङ्गिकम्‌ | प्रकृतासम्बद्धम्‌ | प्रकृतेन सह यत्‌ सम्बद्धं नास्ति | प्रकृतगुरुत्वलक्षणविषये, कपालसंयोगः उदासीनः | तत्र अतिव्याप्तिः | एवमेव कार्यतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वं तथैव उदासीनम्‌ |


प्रसङ्गे, लोके उदासीन-सम्प्रदायः अस्ति | तेषां विचारोऽयं 'विषयेभ्यः औदासीन्यम्‌' इति | उदासीनता-भावः | लौकिकविषयेभ्यः औदासीन्यं नाम जगति यत्किमपि अस्ति, तस्मिन्‌ लिप्तता मास्तु | यत्किमपि जीवने आगच्छति तत्प्रति उदासीनभावः— आगतः, गतश्च— तस्यां दिशि मनसि रुचिः न स्यात्‌, चिन्तनं न स्यात्‌ | क्रोधो वा रागो वा, उभयमपि न स्यात्‌ | इति उदासीनभावः |


तर्हि शास्त्रे उदासीनशब्दो नाम प्रकृतासम्बद्धम्‌ | उदासीनस्य अर्थः शास्त्रे च सम्प्रदाये च साम्यम्‌ अस्ति | 'यस्य किमपि प्रयोजनं नास्ति' | रागद्वेशक्रोधादीनां जीवने किमपि प्रयोजनं नास्ति | एवमेव रीत्या गुरुत्वलक्षणवाक्यस्य कार्यतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य किमपि प्रयोजनं नास्ति |



Swarup – April 2018

15 - औदासीन्यम्‌.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.